Mohinī-prashna (The Question about Mohinī)

Verse 1

राजोवाच । यत्त्वया व्याहृतं वाक्यं ममेदं गौतमेरितम् । मंदरे पर्वतश्रेष्ठे हरिवासरभोजनम् ॥ १ ॥

El rey dijo: “Las palabras que acabas de pronunciarme fueron enseñadas por Gautama. Tratan del voto (vrata) de tomar alimento en el día sagrado de Hari, en Mandara, el más excelso de los montes.”

Verse 2

अमतेन पुराणानां व्याहृतं यद्द्विजन्मना । क्षुद्रशास्त्रोपदेशेन लोलुपेन वरानने ॥ २ ॥

Oh, señora de bello rostro, lo que un dos veces nacido de entendimiento inmaduro—codicioso y dado a enseñanzas mezquinas e inferiores—expuso acerca de los Purāṇa no debe tomarse como autoridad.

Verse 3

पुराणे निर्णयो ह्येष विद्वद्भिः समुदाहृतः । न शंखेन पिबेत्तोयं न हन्यात्कूर्मसूकरौ ॥ ३ ॥

Ésta es la norma establecida, proclamada en el Purāṇa por los sabios: no se debe beber agua usando una caracola, ni se debe matar a una tortuga o a un jabalí.

Verse 4

एकादश्यां न भोक्तव्यं पक्षयोरुभयोरपि । अगम्यागमने देवि अभक्ष्यस्य च भक्षणे ॥ ४ ॥

En Ekādaśī no debe comerse, en cualquiera de las dos quincenas, la luminosa o la oscura. Oh Devī, del mismo modo deben evitarse el acercamiento a lo vedado y el comer lo que está prohibido comer.

Verse 5

अकार्यकरणे जंतोर्गोसहस्रवधः स्मृतः । जानन्नपि कथं देवि भोक्ष्येऽहं हरिवासरे ॥ ५ ॥

Para el ser que comete lo que no debe hacerse, se recuerda que el pecado equivale a matar mil vacas. Sabiendo esto, oh Devī, ¿cómo podría yo comer en el día sagrado de Hari?

Verse 6

पुरोडाशोऽपि वामोरु संप्राप्ते हरिवासरे । अभक्ष्येण समः प्रोक्तः किं पुनश्चात्तनक्रिया ॥ ६ ॥

Oh, de hermosos muslos, cuando ha llegado el Harivāsara, el día sagrado de Hari (Ekādaśī), incluso la torta sacrificial de arroz (puroḍāśa) se declara igual a alimento prohibido. ¡Cuánto más, entonces, deben evitarse las comidas ordinarias y los actos diarios de comer!

Verse 7

अनुकूलं नृणां प्रोक्तं क्षीणानां वरवर्णिनि । मूलं फलं पयस्तोयमुपभोज्यं मुनीश्वरैः ॥ ७ ॥

Oh dama de bello semblante, para los debilitados se ha declarado como saludable: raíces, frutos, leche y agua; aun los más excelsos sabios pueden tomarlos.

Verse 8

नत्वत्र भोजनं कैश्चिदेकादश्यां प्रदर्शितम् । ज्वरिणां लंघनं शस्तं धार्मिकाणामुपोषणम् ॥ ८ ॥

Sin embargo, en Ekādaśī nadie ha prescrito comer. Para los que padecen fiebre, el ayuno es provechoso; y para los justos, la observancia del upavāsa es la práctica religiosa adecuada.

Verse 9

शुभं गतिप्रदं प्रोक्तं संप्राप्ते हरिवासरे । ज्वरमध्ये कृतं पथ्यं निधनाय प्रकल्पते ॥ ९ ॥

Ese acto se declara auspicioso y dador de la meta suprema cuando se realiza en el día de Hari; pero la misma observancia, hecha en medio de la fiebre, es “saludable” sólo de nombre y se dice que conduce a la muerte.

Verse 10

वैष्णवे तु दिने भुक्तं नरकायैव केवलम् । माग्रहं कुरु वामोरु व्रतभंगो भवेन्मम ॥ १० ॥

Comer en un día sagrado de ayuno vaiṣṇava conduce sólo al infierno. Oh de hermosos muslos, no insistas; de lo contrario, mi vrata (voto) quedará quebrantado.

Verse 11

यदन्यद्वोचते तुभ्यं तत्कर्तास्मि न संशयः । मोहिन्युवाच । न चान्यद्रोचते राजन्विना वै भोजनं तव ॥ ११ ॥

«Cualquier otra cosa que me pidas, la haré sin duda.» Dijo Mohinī: «Oh Rey, no deseo nada más, salvo tu comida (tu alimento).»

Verse 12

जीवितस्यापि दानेन न मे किंचित्प्रयोदजनम् । न च वेदेषु दृष्टोऽयमुपवासो हरेर्दिने ॥ १२ ॥

Aunque uno entregue incluso su propia vida en dádiva, no tengo propósito alguno que cumplir. Y este ayuno en el día de Hari tampoco se halla prescrito en los Vedas.

Verse 13

अग्निमन्तो न विप्रा हि मन्यंते समुपोषणम् । वेदबाह्य कथं धर्मं भवांश्चरितुमिच्छति ॥ १३ ॥

En verdad, los brahmanes que mantienen los fuegos sagrados no aprueban el ayuno completo. ¿Cómo, entonces, deseas practicar un dharma que está fuera del Veda?

Verse 14

वचो निशम्य मोहिन्या राजा वेदविदां वरः । उवाच मानसे क्रुद्धः प्रहसन्निव भूपते ॥ १४ ॥

Oh Rey, al oír las palabras de la hechicera, el rey—el más eminente entre los conocedores de los Vedas—habló, airado por dentro, pero como si sonriera.

Verse 15

श्रृणु मोहिनि मद्वाक्यं वेदोऽयं बहुधा स्थितः । यज्ञकर्मक्रिया वेदः स्मृतिर्वेदो गृहाश्रमे ॥ १५ ॥

Escucha, oh Mohinī, mis palabras: este Veda está establecido de muchas maneras. El Veda es la ejecución del yajña y de las acciones rituales; y en la etapa del cabeza de familia, el Veda se expresa como Smṛti, la ley y la conducta recordadas.

Verse 16

स्मृतिर्वेदः क्रियावेदः पुराणेषु प्रतिष्ठितः । पुराणपुंरुषाज्जातं यथेदं जगदद्भुतम् ॥ १६ ॥

Smṛti, el Veda y el Kriyā-veda—el Veda de la acción ritual—están firmemente establecidos en los Purāṇas; y del Purāṇa-Puruṣa, la Persona cósmica encarnada como Purāṇa, surge este universo maravilloso.

Verse 17

तथेदं वाङ्मयं जातं पुराणेभ्यो न संशयः । वेदार्थादधिकं मन्ये पुराणार्थँ वरानने ॥ १७ ॥

Así, todo este cuerpo de palabra sagrada (vāṅmaya) ha surgido de los Purāṇa; de ello no hay duda. Oh de bello rostro, considero que el sentido de los Purāṇa es aún más grande que el sentido de los Veda.

Verse 18

वेदाः प्रतिष्ठिताः सर्वे पुराणेष्वेव सर्वदा । बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति ॥ १८ ॥

Todos los Veda están siempre firmemente establecidos en los Purāṇa. El Veda teme al de poco aprendizaje, pensando: «Este me golpeará (me usará mal)».

Verse 19

न वेदे ग्रहसंचारो न शुद्धिः कालबोधिनी । तिथिवृद्धिक्षयो वापि पर्वग्रहविनिर्णयः ॥ १९ ॥

En el propio Veda no se expone con detalle el curso de los planetas, ni un sistema de pureza ritual que indique el tiempo; tampoco se establecen allí el aumento o disminución de los tithi (días lunares), ni la determinación de los días de observancia y de las junturas festivas (parva).

Verse 20

इतिहासपुराणैस्तु निश्चयोऽयं कृतः पुरा । यन्न दृष्टं हि वेदेषु तत्सर्वं लक्ष्यते स्मृतौ ॥ २० ॥

Esta conclusión fue establecida desde antiguo por los Itihāsa y los Purāṇa: todo aquello que no se halla directamente en los Veda debe reconocerse por completo en la tradición de la Smṛti.

Verse 21

उभयोर्यन्न दृष्टं हि तत्पुराणैः प्रगीयते । प्रायश्चित्तं तु हत्यायामातुरस्यौषधं प्रिये ॥ २१ ॥

Lo que no se halla en ambos—Śruti y Smṛti—eso lo proclaman los Purāṇa en canto. Y para el pecado de matar, el prāyaścitta (expiación) es la medicina del afligido, oh amada.

Verse 22

न चापि पापशुद्धिः स्यादात्मनश्च परस्य वा । यद्वेदैर्गीयते सुभ्रु उपांगैर्यत्प्रगीयते ॥ २२ ॥

Oh de cejas hermosas, no habría purificación del pecado—ni para uno mismo ni para otro—tan sólo por aquello que se canta en los Vedas o se proclama en las disciplinas auxiliares (upāṅgas).

Verse 23

पुराणैः स्मृतिभिश्चैव वेद एव निगद्यते । रटंतीह पुराणानि भूयो भूयो वरानने ॥ २३ ॥

Por medio de los Purāṇas y las Smṛtis se proclama el propio Veda. Oh de bello rostro, aquí los Purāṇas resuenan una y otra vez, repitiendo esta verdad.

Verse 24

न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं संप्राप्ते हरिवासरे । पुराणमन्यथा मत्वा तिर्यग्योनिमवाप्नुयात् ॥ २४ ॥

Cuando llega el día sagrado de Hari (Ekādaśī), no se debe comer, no se debe comer. Quien considere de otro modo el mandato puránico (como falso u opcional) alcanzará un nacimiento animal.

Verse 25

संस्रातोऽपि सुदांतोऽपि न गतिं प्राप्नुयादिति । पितरं को न वंदेत मातरं को न पूजयेत् ॥ २५ ॥

Aunque uno esté bien bañado y bien disciplinado, no alcanzaría la meta verdadera; así pues, ¿quién no se inclinaría ante su padre y quién no honraría a su madre?

Verse 26

को न गच्छेत्सरिच्छ्रेष्ठां को भुंक्ते हरिवासरे । को हि दूषयते वेदं ब्राह्मणं को निपातयेत् ॥ २६ ॥

¿Quién no iría al más excelso de los ríos? ¿Quién comería en el día sagrado de Hari? En verdad, ¿quién mancillaría el Veda y quién derribaría a un brāhmaṇa?

Verse 27

को गच्छेत्परदारान् हि को भुंक्ते हरिवासरे ॥ २७ ॥

En verdad, ¿quién iría a la esposa de otro—y quién comería en el día sagrado de Hari?

Verse 28

नहीदृशं पापमिहास्ति जंतोर्विमूढचित्तस्य दिने हरेः प्रिये । यद्भोजनेनात्मनिपातकारिणा यमस्य रवातेषु चिरं सुलोचने ॥ २८ ॥

Oh, de hermosos ojos: para quien tiene la mente extraviada, no hay pecado en este mundo como comer en el día amado por Hari; por ese alimento—que causa la propia caída—se permanece largo tiempo en los terribles infiernos de Yama.

Verse 29

मोहिन्युवाच । शीघ्रमानय विप्रांस्त्वं घूर्णिके वेदपारगान् । येषां वाक्येन युक्तोऽयं राजा कुर्याद्धि भोजनम् ॥ २९ ॥

Dijo Mohinī: «Trae pronto, oh Ghūrṇikā, a los brāhmaṇas versados en los Vedas; para que, conforme a su consejo, este rey tome en verdad su alimento».

Verse 30

सा तद्वाक्यमुपाकर्ण्य ब्राह्मणान्वेदशालिनः । गौतमादीन्समाहूय मोहिनीपार्श्वमानयत् ॥ ३० ॥

Al oír esas palabras, ella convocó a los brāhmaṇas versados en los Vedas—Gautama y otros—y los condujo junto a Mohinī.

Verse 31

तान्विप्रानागतान्दृष्ट्वा वेदवेदांगपारगान् । मोहिनी सहिता राज्ञा ववंदे कार्यतत्परा ॥ ३१ ॥

Al ver llegar a aquellos brāhmaṇas—maestros de los Vedas y de los Vedāṅgas—Mohinī, junto con el rey, se postró ante ellos, atenta a la tarea presente.

Verse 32

उपविष्टास्तु ते सर्वे शातकौंभमयेषु च । आसनेषु महीपाल ज्वलदग्निसमप्रभाः ॥ ३२ ॥

Oh rey, todos estaban sentados en asientos de oro puro, resplandecientes y magníficos como el fuego que arde con fulgor.

Verse 33

तेषां मध्ये वयोवृद्धो गौतमो वाक्यमब्रवीत् । वयं समागता देवि नानाशास्त्रविशारदाः ॥ ३३ ॥

En medio de ellos, el de mayor edad—Gautama—dijo: “Oh Devi, nos hemos reunido aquí, versados en muchas ramas de los sagrados śāstras.”

Verse 34

सर्वसंदेहहर्तारो यदर्थं ते समाहुताः । तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां मोहिनी ब्रह्मणः सुता ॥ ३४ ॥

“Habéis sido convocados para disipar todas las dudas.” Al oír sus palabras, Mohinī, hija de Brahmā, se dispuso a responder.

Verse 35

सर्वासाध्यकृतं कर्तुं प्रवृत्तांस्तानुवाच ह । मोहिन्युवाच । संदेहस्तु जडौ ह्येष स्वल्पो वा स्वमतिर्यथा ॥ ३५ ॥

Cuando ellos se dispusieron a lograr incluso lo imposible, ella les habló. Dijo Mohinī: «Esta duda es en verdad torpe; sea pequeña o grande, depende de la propia comprensión.»

Verse 36

सोऽयं वदति राजा वै नाहं भोक्ष्ये हरेर्दिने । अन्नाधारमिदं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् ॥ ३६ ॥

Entonces el rey declara: «En el día sagrado de Hari no comeré. Todo este mundo—lo inmóvil y lo móvil—se sostiene en el alimento como su soporte.»

Verse 37

मृता ह्यपि तथान्नेन प्रीयन्ते पितरो दिवि । कर्कंधुमात्रं प्रहुतं पुरोडाशं हि देवताः ॥ ३७ ॥

Aunque ya hayan partido, los antepasados en el cielo quedan verdaderamente complacidos con tales ofrendas de alimento; y los dioses, en verdad, se satisfacen cuando se ofrece al fuego, según el rito, un puroḍāśa, aunque sea tan pequeño como un solo azufaifo (karkaṃdhu).

Verse 38

कामयंति द्विजश्रेष्ठास्ततोऽन्नं ह्यमृतं परम् । पिपीलिकापि क्षुधिता मुखेनादाय तण्डुलम् ॥ ३८ ॥

Por eso los mejores de los dos veces nacidos desean el alimento, pues el alimento es, en verdad, el néctar supremo. Incluso una hormiga hambrienta, llevando en su boca un grano de arroz, lo busca.

Verse 39

बिलं व्रजति दुःखेन कस्यान्नं नहि रोचते । अयं खादति नान्नाद्यं संप्राप्ते हरिवासरे ॥ ३९ ॥

En la aflicción se va penosamente a su madriguera; no le apetece el alimento de nadie. Sin embargo, cuando llega el día sagrado de Hari (Harivāsara), no come absolutamente nada: ni comida ni cosa alguna comestible.

Verse 40

निजधर्मं परित्यज्य परधर्मे व्यवस्थितः । विधावानां यतीनां च युज्यते व्रतसेवनम् ॥ ४० ॥

Abandonando el propio deber prescrito (svadharma) y asentándose en el deber ajeno (paradharma), la observancia de votos (vrata) se considera apropiada para las viudas y para los ascetas (yati).

Verse 41

परधर्मरतो यः स्यात्स्वधर्मविमुखो नरः । सोंऽधे तमसि मज्जेत यावदिंद्राश्चतुर्द्दश ॥ ४१ ॥

Aquel hombre que se entrega al deber ajeno (paradharma) y se aparta de su propio deber (svadharma) se hunde en una oscuridad ciega, por tanto tiempo como perduren catorce Indras.

Verse 42

उपवासादिकरणं भूभुजां नोदितं क्वचित् । प्रजासंरक्षणं त्यक्त्वा चतुर्वर्गफलप्रदम् ॥ ४२ ॥

Para los reyes, no se prescribe en parte alguna el ayuno y austeridades semejantes si con ello se abandona la protección de los súbditos; pues el resguardo del pueblo mismo otorga los frutos de los cuatro fines de la vida.

Verse 43

नारीणां भर्तृशूश्रूषा पुत्राणां पितृसेवनम् । शूद्राणां द्विजसेवा च लोकरक्षा महीभृताम् ॥ ४३ ॥

Para las mujeres, el servicio devoto al esposo; para los hijos, la atención al padre; para los Śūdras, el servicio a los dos veces nacidos; y para los reyes, la protección del pueblo: tales son sus deberes respectivos.

Verse 44

स्वकं कर्म परित्यज्य योऽन्यत्र कुरुते श्रमम् । अज्ञानाद्वा प्रमादाच्च पतितः स न संशयः ॥ ४४ ॥

Quien abandona su propio deber prescrito y se afana en otra cosa—sea por ignorancia o por negligencia—ha caído; de ello no hay duda.

Verse 45

सोऽयमद्य महीपालो यतिधर्म्मे व्यवस्थितः । सुबुद्ध्याचारशीलश्च वेदोक्तं त्यजति द्विजाः ॥ ४५ ॥

Hoy este mismo rey se halla establecido en la disciplina de un renunciante; aunque dotado de buen juicio y buena conducta, abandona lo prescrito por el Veda, oh dos veces nacidos.

Verse 46

स्वेच्छाचारा तु या नारी योऽविनीतः सुतो द्विजाः । एकांतशीलो नृपतिर्भृत्यः कर्मविवर्जितः ॥ ४६ ॥

Oh dos veces nacidos, una mujer que obra sólo por su propio capricho, un hijo indócil, un rey que se aísla en soledad, y un sirviente que rehúye su labor: todo ello debe entenderse como causa de desorden y decadencia.

Verse 47

सर्वे ते नरकं यांति ह्यप्रतिष्ठश्च यो द्विजाः । अयं हि नियमोपेतो हरिपूजनतत्परः ॥ ४७ ॥

Oh brāhmaṇas, todos los que carecen de recta condición y de disciplina consagrada van al infierno. Pero este hombre, provisto de observancias, está enteramente entregado al culto de Hari (Viṣṇu).

Verse 48

आक्रन्दे वर्त्तमाने तु न यद्येष प्रधावति । व्यपोह्य हरिपूजां वै ब्रह्महत्यां तु विंदति ॥ ४८ ॥

Cuando se alza un clamor de angustia, si alguien no corre a socorrer, entonces—al dejar de lado el culto de Hari—incurre ciertamente en el pecado de brahmahatyā, la falta más grave.

Verse 49

क्षीणदेहे हरिदिने कथं संयमयिष्यति । अन्नात्प्रभवति प्राणः प्राणाद्देहविचेष्टनम् ॥ ४९ ॥

Cuando el cuerpo se debilita—sobre todo en el día sagrado de Hari—¿cómo podrá uno mantener el dominio de sí? El aliento vital (prāṇa) nace del alimento, y del aliento vital procede la capacidad del cuerpo para actuar.

Verse 50

चेष्टया रिपुनाशश्च तद्धीनः परिभूयते । एवं ज्ञात्वा मया राजा बोध्यमानो न बुद्ध्यति ॥ ५० ॥

Con el esfuerzo recto se destruye al enemigo; pero quien carece de tal empeño es dominado y humillado. Sabiendo esto, sigo instruyendo al rey; mas, aunque se le aconseja, no comprende.

Verse 51

एतदेव व्रतं राज्ञो यत्प्रजापालनं चरेत् । न व्रतं किंचिदस्त्यन्यन्नृपस्य द्विजसत्तमाः ॥ ५१ ॥

Este es el único voto sagrado del rey: ejercer la protección y el recto gobierno de sus súbditos. Pues el soberano no tiene voto alguno aparte de éste, oh los mejores entre los nacidos dos veces.

Verse 52

किं देव कार्येण नराधिपस्य कृत्वा हि मन्युं विषयस्थितानाम् । तद्देवकार्यं स च यज्ञहोमो यद्रक्तपातो न भवेत् स्वराष्ट्रे ॥ ५२ ॥

¿De qué sirve el ‘servicio a los dioses’ de un rey si, tras suscitar ira entre quienes habitan sus provincias, lo realiza? El verdadero servicio a los dioses—el verdadero yajña y la ofrenda al fuego (homa)—es que no haya derramamiento de sangre en el propio reino.

Verse 53

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीप्रश्नो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥

Así concluye el capítulo vigésimo cuarto, llamado “La pregunta acerca de Mohinī”, en el Uttara-bhāga (sección posterior) del Śrī Bṛhannāradīya Purāṇa.