Adhyaya 123

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६३ श्लोक मिलाकर कुल ४८३ “लोक हैं।) फल र (0) आज अत+- एकविशर्त्याधेकशततमो< ध्याय: सात्यकिके द्वारा पाषाणयोधी म्लेच्छोंकी सेनाका संहार और दुःशासनका सेनासहित पलायन धृतराष्ट्र रवाच सम्प्रमृद्य महत्‌ सैन्यं यान्तं शैनेयमर्जुनम्‌ । निर्ह्लीका मम ते पुत्रा: किमकुर्वत संजय

Dijo Dhṛtarāṣṭra: «Sañjaya, cuando Śaineya (Sātyaki) y Arjuna avanzaban—aplastando a mi vasto ejército a su paso—¿qué hicieron entonces esos hijos míos, desvergonzados?»

Verse 2

कथं वैषां तदा युद्धे धृतिरासीन्मुमूर्षताम्‌ । शैनेयचरितं दृष्टवा यादृशं सव्यसाचिन:,वे सब-के-सब मरना चाहते थे। उस समय युद्धस्थलमें अर्जुनके समान ही सात्यकिका चरित्र देखकर उनकी कैसी धारणा हुई थी?

Dijo Sañjaya: «¿Cómo, en aquella batalla, nació la firmeza en hombres que estaban dispuestos a morir? Y cuando contemplaron la conducta y la destreza de Śaineya—tan semejante a la de Arjuna (Savyasācin)—¿qué clase de convicción y temple de ánimo despertó en ellos?»

Verse 3

कि नु वक्ष्यन्ति ते क्षात्र॑ सैन्यमध्ये पराजिता: । कथं नु सात्यकिर्युद्धे व्यतिक्रान्तो महायशा:

Dijo Sañjaya: «¿Qué dirán esos guerreros de su tan pregonada fuerza de kṣatriya, después de ser derrotados en medio de su propio ejército? Y ¿cómo, en el fragor del combate, el muy renombrado Sātyaki abrió brecha y avanzó, cortando a través de toda la hueste?»

Verse 4

कथं च मम पुत्राणां जीवतां तत्र संजय । शैनेयोडभिययौ युद्धे तन्ममाचक्ष्य संजय,संजय! युद्धस्थलमें मेरे पुत्रोंके जीते-जी शिनिनन्दन सात्यकि किस तरह आगे जा सके? संजय! यह सब मुझे बताओ

Dijo Sañjaya: «¿Cómo, estando aún vivos allí mis hijos, oh Sañjaya, avanzó Śaineya (Sātyaki) en aquella batalla? Cuéntamelo todo con detalle, Sañjaya».

Verse 5

अत्यद्भुतमिदं तात त्वत्सकाशाच्छूणोम्यहम्‌ । एकस्य बहुभि: सार्ध शत्रुभिस्तैर्महारथै:

Dijo Sañjaya: «Padre querido, estoy oyendo de tus labios algo absolutamente asombroso: que un solo guerrero sostuvo una lucha feroz contra muchos enemigos, aquellos grandes combatientes de carro.»

Verse 6

विपरीतमहं मन्ये मन्दभाग्यं सुतं प्रति । यत्रावध्यन्त समरे सात्वतेन महारथा:

Dijo Sañjaya: «Por mi hijo desdichado, veo que todo se vuelve contrario a la esperanza; pues en el campo de batalla el héroe Sātvata (Sātyaki) dio muerte en combate a muchos grandes guerreros de carro.»

Verse 7

एकस्य हि न पर्याप्त यत्सैन्यं तस्प संजय । क़ुद्धस्य युयुधानस्य सर्वे तिष्ठन्तु पाण्डवा:,संजय! और सब पाण्डव तो दूर रहें, क्रोधमें भरे हुए अकेले सात्यकिके लिये भी मेरी सारी सेना पर्याप्त नहीं है

Dijo Sañjaya: «Oh Sañjaya, el ejército que mando no basta ni siquiera contra ese solo guerrero, Yuyudhāna (Sātyaki), cuando arde de ira. Que todos los Pāṇḍava se mantengan aparte; aun sin su apoyo, él solo es más que rival para toda mi hueste.»

Verse 8

निर्जित्य समरे द्रोणं कृतिनं चित्रयोधिनम्‌ । यथा पशुगणान्‌ सिंहस्तद्वद्धन्ता सुतानू मम

Dijo Sañjaya: «Tras vencer a Droṇa en la batalla —Droṇa, el consumado maestro de las armas y guerrero de asombrosa destreza—, Sātyaki dará muerte a mis hijos, como un león derriba a las manadas de bestias.»

Verse 9

कृतवर्मादिश्ि: शूरैर्यत्तैर्बहुभिराहवे । युयुधानो न शकितो हन्तुं यत्‌ पुरुषर्षभ:,कृतवर्मा आदि बहुत-से शूरवीर समरांगणमें प्रयत्न करते ही रह गये; परंतु पुरुषप्रवर सात्यकि मारे न जा सके

Dijo Sañjaya: Aunque muchos guerreros valientes—encabezados por Kṛtavarmā—se esforzaron con todas sus fuerzas en el campo de batalla, no pudieron dar muerte a Yuyudhāna (Sātyaki), ese toro entre los hombres.

Verse 10

नैतदीदृशकं युद्ध॑ कृतवांस्तत्र फाल्गुन: । यादृशं कृतवान्‌ युद्ध शिनेर्नप्ता महायशा:,शिनिके महायशस्वी पौत्र सात्यकिने वहाँ जैसा युद्ध किया, वैसा तो अर्जुनने भी नहीं किया था

Dijo Sañjaya: Allí, Falguna (Arjuna) no había librado una batalla semejante. Tal combate como el que sostuvo el ilustre nieto de Śini—Sātyaki, de gran fama—no fue igualado ni siquiera por Arjuna.

Verse 11

संजय उवाच तव दुर्मन्त्रिते राजन्‌ दुर्योधनकृतेन च । शृणुष्वावहितो भूत्वा यत्‌ ते वक्ष्यामि भारत

Dijo Sañjaya: Oh rey, por tu consejo mal meditado—y por las propias acciones de Duryodhana—ha sucedido todo esto. Oh Bharata, escucha con plena atención lo que voy a decirte.

Verse 12

ते पुनः संन्यवर्तन्त कृत्वा संशप्तकान्‌ मिथ: । परां युद्धे मतिं क्रूरां तव पुत्रस्य शासनात्‌

Dijo Sañjaya: Entonces aquellos guerreros, tras ligarse de nuevo con votos mutuos como los Saṁśaptakas, se volvieron una vez más. Por mandato de tu hijo fijaron su ánimo en una resolución cruel para la guerra, y regresaron al campo aun después de haber sido rechazados.

Verse 13

त्रीणि सादिसहस््राणि दुर्योधनपुरोगमा: । शककाम्बोजबाह्लीका यवना: पारदास्तथा

Dijo Sañjaya: Guiados por Duryodhana, tres mil guerreros—junto con los Śakas, Kāmbojas, Bāhlīkas, Yavanas y Pāradas—se lanzaron contra Śaineya (Sātyaki). En su ira arremetieron como polillas que se precipitan en un fuego abrasador.

Verse 14

कुलिन्दास्तड्भणाम्बष्ठा: पैशाचाश्न सबर्बरा: । पर्वतीयाश्न राजेन्द्र क़ुद्धा: पाषाणपाणय:

Sañjaya dijo: «Oh rey, los Kulindas, los Taṅgaṇas, los Ambaṣṭhas, los Paiśācas, los bárbaros y las tribus de las montañas—enfurecidos y con piedras en las manos—se abalanzaron sobre Śaineya (Sātyaki), como polillas que se arrojan a un fuego abrasador».

Verse 15

।। युक्ताश्न पर्वतीयानां रथा: पाषाणयोधिनाम्‌

Sañjaya dijo: «Los carros de aquellos guerreros que combatían con piedras iban uncidos a corceles criados en las montañas.»

Verse 16

ततो रथसहस्रेण महारथशतेन च

Entonces, con mil carros y cien grandes guerreros de carro, y con innumerables infantes, cargaron de frente contra Śaineya (Sātyaki). Después, con mil combatientes en carro, cien maharathas, mil elefantes y dos mil jinetes, junto con muchos otros maharathas e incontables soldados de a pie, se precipitaron sobre Sātyaki, derramando sobre él una lluvia de flechas de toda clase.

Verse 17

द्विरदानां सहस्नरेण द्विसाहसैश्व॒ वाजिभि: । शरवर्षाणि मुज्चन्तो विविधानि महारथा:

Sañjaya dijo: «Con mil elefantes y dos mil caballos, los grandes guerreros seguían soltando lluvias de flechas de muchas clases.»

Verse 18

तांश्व संचोदयन्‌ सर्वान्‌ घ्नतैनमिति भारत

Sañjaya dijo: «Azuzándolos a todos, gritó: “¡Acabad con él!” —oh Bhārata— e incitó así a los guerreros a un golpe decisivo.»

Verse 19

तत्राद्भुतमपश्याम शैनेयचरितं महत्‌

Dijo Sañjaya: «Allí presenciamos algo maravilloso: la gran hazaña y la conducta heroica de Śaineya».

Verse 20

अवधीच्च रथानीकं द्विरदानां च तद्‌ बलम्‌

Dijo Sañjaya: Derribó la división de carros y también aquella fuerza de elefantes; así, en medio de la batalla, quebró aún más el poder organizado del enemigo.

Verse 21

तत्र चक्रैविमथितैर्भग्नैश्न परमायुधै:

Dijo Sañjaya: Allí el campo de batalla quedó removido y desgarrado por las ruedas de los carros, y hasta las armas más excelentes yacían hechas añicos: imagen del empuje implacable de la guerra, donde el orgullo en las armas se derrumba ante el ímpetu de la destrucción.

Verse 22

अक्षैश्व बहुधा भग्नैरीषादण्डकबन्धुरै: । कुण्जरैर्मथितैश्वापि ध्वजैश्व विनिपातितैः

Dijo Sañjaya: «El campo estaba sembrado de muchas maneras: carros con los ejes hechos pedazos, yugos y varas de tiro quebrados, elefantes aplastados y destrozados, y estandartes y banderas derribados. Así, los signos del orgullo y del poder quedaron reducidos a ruinas en medio de la violencia incesante de la guerra».

Verse 23

वर्मभिश्व तथानीकैव्यवरकीर्णा वसुंधरा । वहाँ चूर-चूर हुए चक्‍कों, टूटे हुए उत्तमोत्तम आयुधों, टूक-टूक हुए धुरों, खण्डित हुए ईषादण्डों और बन्धुरों, मथे गये हाथियों, तोड़कर गिराये हुए ध्वजों, छिन्न-भिन्न कवचों और विनष्ट हुए सैनिकोंकी लाशोंसे वहाँकी पृथ्वी पट गयी थी || २१-२२ ह ।।

Dijo Sañjaya: La tierra allí estaba cubierta de armaduras y de formaciones dispersas. Aquel suelo parecía alfombrado con los despojos de la guerra: ruedas hechas trizas, las mejores armas quebradas, yugos astillados, varas y herrajes destrozados, elefantes maltrechos en el choque, estandartes arrancados y arrojados, corazas desgarradas, y los cuerpos de los soldados caídos. Era un cuadro severo del precio moral de la batalla: donde la destreza y el orgullo acaban en ruina, y el propio campo da testimonio de la devastación cuando el dharma se disputa con las armas.

Verse 24

गिरिरूपधराश्चापि पतिता: कुज्जरोत्तमा:

Sañjaya dijo: «Aun los mejores elefantes, de figura semejante a montañas, cayeron abatidos».

Verse 25

सुप्रतीककुले जाता महापद्मकुले तथा,नरेश्वर! सुप्रतीक, महापद्मय, ऐरावत तथा अन्य [पुण्डरीक, पुष्पदन्‍्त और सार्वभौम-- (इन) दिग्गजोंके] कुलोंमें उत्पन्न हुए बहुतेरे दंतार हाथी भी वहाँ धरतीपर लोट रहे थे

Sañjaya dijo: «¡Oh rey! Muchos elefantes de grandes colmillos, de estirpe regia—nacidos en los linajes de Supratīka y Mahāpadma, y asimismo en el de Airāvata, así como en otros célebres clanes de los ‘elefantes del mundo’ como Puṇḍarīka, Puṣpadanta y Sārvabhauma—yacían allí, revolcándose sobre la tierra.»

Verse 26

ऐरावतकुले चैव तथान्येषु कुलेषु च । जाता दन्तिवरा राजन्‌ शेरते बहवो हता:

Sañjaya dijo: «Oh rey, muchos excelentes elefantes de colmillos—nacidos en el linaje de Airāvata y también en otros linajes célebres—yacían allí muertos, esparcidos por la tierra.»

Verse 27

वनायुजानू्‌ पर्वतीयान्‌ काम्बोजान्‌ बाह्विकानपि | तथा हयवरान्‌ राजन्‌ निजघ्ने तत्र सात्यकि:

Sañjaya dijo: «Oh rey, allí Sātyaki abatió incluso a los mejores caballos: los criados entre los Vanāyu, los corceles de montaña, y los de las regiones de Kāmboja y Bāhlīka.»

Verse 28

नानादेशसमुत्थांश्व नानाजातींश्व दन्तिन: । निजघ्ने तत्र शैनेय: शतशो5थ सहस्रश:,शिनिके उस वीर पौत्रने अनेक देशोंमें उत्पन्न हुए विभिन्न जातिके सैकड़ों और हजारों हाथियोंका भी संहार कर डाला

Sañjaya dijo: «Allí, Śaineya (Sātyaki), el valiente nieto de Śini, abatió a cientos y aun a miles de elefantes, traídos de muchas regiones y de muchas castas.»

Verse 29

तेषु प्रकाल्यमानेषु दस्यून्‌ दुःशासनोडब्रवीत्‌ । निवर्तध्वमधर्मज्ञा युध्यध्वं कि सृतेन व:

Cuando aquellos elefantes eran empujados hacia las fauces de la muerte, Duḥśāsana se dirigió a los saqueadores: “Vosotros, que no comprendéis el dharma, ¿qué ganaréis huyendo así? Volved y combatid. ¿De qué os sirve esta fuga?”

Verse 30

तांश्वातिभग्नान्‌ सम्प्रेक्ष्य पुत्रो द:ःशासनस्तव । पाषाणयोधिन: शूरान्‌ पर्वतीयानचोदयत्‌

Dijo Sañjaya: Al ver a aquellos guerreros completamente deshechos y huyendo en desorden, tu hijo Duḥśāsana incitó a los combatientes de las montañas—valientes que guerrean arrojando piedras—ordenándoles que apremiaran el ataque.

Verse 31

अभश्मयुद्धेषु कुशला नैतज्जानाति सात्यकि: । अश्मयुद्धमजानन्तं घ्नतैनं युद्धकार्मुकम्‌

“¡Héroes! Vosotros sois diestros en la guerra de piedras. Sātyaki no conoce ese arte. Matad a este enemigo—arquero ávido de combate—aunque ignore la lucha con piedras.”

Verse 32

तथैव कुरव: सर्वे नाश्मयुद्धविशारदा: । अभिद्रवत मा भैष्ट न व: प्राप्स्पति सात्यकि:,“इसी प्रकार समस्त कौरव भी प्रस्तरयुद्धमें प्रवीण नहीं हैं। अतः तुम डरो मत। आक्रमण करो। सात्यकि तुम्हें नहीं पा सकता”

Dijo Sañjaya: “Del mismo modo, todos los kurus tampoco son diestros en la lucha con piedras. Por eso no temáis: cargad. Sātyaki no podrá alcanzaros.”

Verse 33

ते पर्वतीया राजान: सर्वे पाषाणयोधिन: । अभ्यद्रवन्त शैनेयं राजानमिव मन्त्रिण:,जैसे मन्त्री राजाके पास जाते हैं, उसी प्रकार वे पाषाणयोधी समस्त पर्वतीय नरेश सात्यकिकी ओर दौड़े

Dijo Sañjaya: Todos aquellos reyes de las montañas, combatientes que arrojaban piedras, se lanzaron contra Śaineya (Sātyaki), como los ministros se apresuran hacia su rey, cerrándose sobre él con propósito concertado en medio del fragor de la guerra.

Verse 34

ततो गजशिर:प्रख्यैरुपलै: शैलवासिन: । उद्यतैर्युयुधानस्य पुरतस्तस्थुराहवे

Dijo Sañjaya: Entonces los guerreros moradores de las montañas, alzando grandes peñascos semejantes a la cabeza de un elefante, tomaron posición en la batalla justo frente a Yuyudhāna, dispuestos a combatir.

Verse 35

क्षेपणीयैस्तथाप्यन्ये सात्वतस्य वधैषिण: । चोदितास्तव पुत्रेण सर्वतो रुरुधुर्दिश:

Y otros muchos, deseosos de dar muerte al Sātvata (Sātyaki), alzaron armas arrojadizas; instigados por tu hijo Duḥśāsana, le cerraron el paso por todos los rumbos.

Verse 36

तेषामापततामेव शिलायुद्ध॑ं चिकीर्षताम्‌ । सात्यकि: प्रतिसंधाय निशितान्‌ प्राहिणोच्छरान्‌

Cuando aquellos se abalanzaron, empeñados en combatir con piedras, Sātyaki apuntó con precisión y les disparó flechas afiladas.

Verse 37

तामश्मवृष्टिं तुमुलां पर्वतीय: समीरिताम्‌ । चिच्छेदोरगसंकाशै्नासचै: शिनिपुड्रव:,पर्वतीय सैनिकोंद्वारा की हुई उस भयंकर पाषाणवर्षाको शिनिप्रवर सात्यकिने अपने सर्पतुल्य नाराचोंद्वारा छिन्न-भिन्न कर दिया

Esa terrible y atronadora lluvia de piedras, arrojada por los guerreros de las montañas, fue hecha trizas por Sātyaki, héroe de los Śini, con sus flechas nārāca, semejantes a serpientes.

Verse 38

तैरश्मचूर्णै्दीप्यद्धि: खद्योतानामिव व्रजै: । प्राय: सैन्यान्यहन्यन्त हाहाभूतानि मारिष

¡Oh venerable rey! Por aquella lluvia de fragmentos de piedra, fulgurantes como enjambres de luciérnagas, casi todas las tropas fueron alcanzadas, y estallaron los clamores de «¡Ay! ¡Ay!».

Verse 39

ततः पड्चशतं शूरा: समुद्यतमहाशिला: । निकृत्तबाहवो राजन निपेतुर्धरणीतले,राजन! तदनन्तर बड़े-बड़े प्रस्तरखण्ड उठाये हुए पाँच सौ शूरवीर अपनी भुजाओंके कट जानेसे धरतीपर गिर पड़े

Sañjaya dijo: Entonces, oh Rey, quinientos valientes guerreros—alzando enormes peñascos—cayeron al suelo, pues les habían cercenado los brazos.

Verse 40

पुनर्दशशताश्चान्ये शतसाहस्रिणस्तथा । सोपलैर्बाहुिभिश्क्िन्नै: पेतुरप्राप्पय सात्यकिम्‌

Sañjaya dijo: De nuevo, otras huestes—unas de mil, y otras de cien mil—cayeron a tierra antes siquiera de alcanzar a Sātyaki; con los brazos cercenados, aún aferraban las piedras.

Verse 41

(सात्वतस्य च भल्‍्लेन निष्पिष्टैस्तैस्तथाद्रिभि: । न्यपतन्‌ निहता म्लेच्छास्तत्र तत्र गतासव: ।।

Sañjaya dijo: Alcanzados por las agudas flechas del Sātvata, y aplastados por las mismas rocas que aquellos dardos hicieron añicos, los guerreros mleccha cayeron muertos, esparcidos aquí y allá. Y aun así, mientras el magnánimo Sātvata (Sātyaki) los abatía en el campo de batalla, ellos descargaban sobre él una pavorosa lluvia de piedras, como un aguacero de roca. Aquellos héroes que combatían con piedras—firmes y empeñados en la victoria, por miles—fueron todos aniquilados por Sātyaki; parecía casi un prodigio.

Verse 42

ततः पुनर्व्यात्तमुखास्ते5श्मवृष्टी: समनन्‍्ततः । अयोहस्ता: शूलहस्ता दरदास्तड्रणा: खसा:

Sañjaya dijo: Entonces, una vez más, aquellos feroces guerreros—con la boca abierta de ira—comenzaron a arrojar piedras desde todos los flancos. Con mazas de hierro en mano y tridentes en alto—Daradas, Taṅgaṇas y Khasas—cerraron el cerco en torno a Sātyaki. Pero Sātyaki, diestro en el contraataque, los hizo pedazos y los abatió con sus flechas agudas.

Verse 43

लम्पाकाश्न कुलिन्दाश्न चिक्षिपुस्तांश्न सात्यकि: । नाराचै: प्रतिचिच्छेद प्रतिपत्तिविशारद:

Sañjaya dijo: Los Lampākas y los Kulindas arrojaron sus proyectiles; pero Sātyaki—diestro en la respuesta fulminante—los cercenó y abatió con sus flechas nārāca.

Verse 44

अद्रीणां भिद्यमानानामन्तरिक्षे शितै: शरै: । शब्देन प्राद्रवन्‌ संख्ये रथाश्वगजपत्तय:

Sañjaya said: As sharp arrows split the rocky masses in mid-air, the crashing sound of those shattering stones spread terror; and on the battlefield charioteers, horsemen, elephant-corps, and foot-soldiers broke ranks and ran in all directions. The verse underscores how war’s violence and noise can dissolve discipline and courage, driving even trained forces into panic.

Verse 45

अश्मचूर्णरवाकीर्णा मनुष्यगजवाजिन: । नाशवनुवन्नवस्थातु भ्रमरैरिव दंशिता:,पत्थरके चूर्णोंसे व्याप्त हुए मनुष्य, हाथी और घोड़े वहाँ ठहर न सके, मानो उन्हें भ्रमरोंने डस लिया हो

Sañjaya said: The ground was strewn and filled with the roar of stone-dust; men, elephants, and horses could not hold their positions there, as if they had been stung by swarming bees. The image underscores the battlefield’s intolerable violence—so overwhelming that even the strongest beings lose steadiness and order amid the chaos.

Verse 46

हतशिष्टा: सरुधिरा भिन्नमस्तकपिण्डिका: । (विभिन्नशिरसो राजन दन्तैश्छिन्नेश्व॒ दन्तिन: । निर्धूतैश्व॒ करैनागा व्यड्राश्न शतश: कृता: ।।

Verse 47

(अश्मनां भिद्यमानानां सायकै: श्रूयते ध्वनि: । घद्मपत्रेषु धाराणां पतन्तीनामिव ध्वनि: ।।

Sanjaya said: “The sound was heard of stones being shattered by arrows—like the soft, continuous murmur of streams falling upon lotus-leaves. Then, O revered one, a great roar arose from your army, tormented by Madhava’s warrior (Sātyaki), like the ocean swelling in thunder on the day of the full moon.”

Verse 48

तं शब्द तुमुलं श्र॒ुत्वा द्रोणो यन्तारमब्रवीत्‌ । एष सूत रणे क्रुद्ध: सात्वतानां महारथ:

Sañjaya said: Hearing that tumultuous roar, Droṇa addressed his charioteer: “O charioteer, this great chariot-warrior of the Sātvatas, enraged in battle, is moving about like Death itself, repeatedly rending the Kaurava host. Drive my chariot to the very place from which that dreadful sound is rising.”

Verse 49

दारयन्‌ बहुधा सैन्यं रणे चरति कालवत्‌ | यत्रैष शब्दस्तुमुलस्तत्र सूत रथं नय

Sañjaya dijo: «Desgarrando al ejército una y otra vez, se mueve en la batalla como la Muerte misma. Oh auriga, conduce el carro al lugar de donde se alza ese estruendo tumultuoso».

Verse 50

पाषाणयोधिभिननू्‌नं युयुधान: समागत: । तथा हि रथिन: सर्वे ह्वियन्ते विद्रुतैर्हयै:

Sañjaya dijo: «Sin duda Yuyudhāna ha trabado combate cuerpo a cuerpo con los guerreros de armas de piedra; por eso los caballos, desbocados por el pánico, arrastran a todos los aurigas fuera del campo de batalla.»

Verse 51

विशस्त्रकवचा रुग्णास्तत्र तत्र पतन्ति च । न शवनुवन्ति यन्तार: संयन्तुं तुमुले हयान्‌

Sañjaya dijo: «Despojados de armas y armaduras, y heridos por los golpes de las armas, los guerreros caen aquí y allá. En esa batalla tumultuosa, ni siquiera los aurigas logran contener a sus caballos.»

Verse 52

इत्येतद्‌ वचन श्रुत्वा भारद्वाजस्य सारथि: । प्रत्युवाच ततो द्रोणं सर्वशस्त्रभूतां वरम्‌

Sañjaya dijo: «Al oír estas palabras, el auriga del hijo de Bhāradvāja respondió entonces a Droṇa, el más excelso entre todos los que empuñan armas.»

Verse 53

सैन्यं द्रवति चायुष्मन्‌ कौरवेयं समन्तत: । पश्य योधान्‌ रणे भग्नान्‌ धावतो वै ततस्तत:

Sañjaya dijo: «Oh longevo, el ejército de los Kaurava se quiebra y se desborda huyendo por todas partes. Mira: los guerreros, destrozados en la batalla, escapan en todas direcciones.»

Verse 54

द्रोणाचार्यका यह वचन सुनकर सारथिने सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ द्रोणसे इस प्रकार कहा--'आयुष्मन्‌! कौरव-सेना चारों ओर भाग रही है। देखिये, रणक्षेत्रमें वे सब योद्धा व्यूह-भंग करके इधर-उधर दौड़ रहे हैं ।।

Sañjaya dijo: Al oír esto, el auriga se dirigió a Droṇa—el más excelso entre todos los portadores de armas—y dijo: “Oh venerable maestro, el ejército de los Kaurava huye por todos lados. Mira: en el campo de batalla, rota su formación, esos guerreros corren de un lado a otro. Entretanto, los valientes Pañcāla, unidos a los Pāṇḍava, avanzan desde todas las direcciones con un solo propósito: darte muerte.”

Verse 55

अत्र कार्य समाधत्स्व प्राप्तकालमरिंदम । स्थाने वा गमने वापि दूरं यातश्न सात्यकि:

Sañjaya dijo: “Oh domador de enemigos, fija ahora tu mente en el deber que exige el momento. Decide si debes mantenerte aquí o moverte a otro lugar, pues Sātyaki ya se ha alejado mucho.”

Verse 56

तथैवं वदतस्तस्य भारद्वाजस्य सारथे: । प्रत्यदृश्यत शैनेयो निध्नन्‌ बहुविधान्‌ रथात्‌,द्रोणाचार्यका सारथि जब इस प्रकार कह रहा था, उसी समय शिनिनन्दन सात्यकि बहुतेरे रथियोंका संहार करते दिखायी दिये

Sañjaya dijo: Mientras el auriga del hijo de Bhāradvāja (Droṇa) hablaba de ese modo, apareció a la vista Śaineya Sātyaki, derribando a muchos guerreros de carros de diversas clases.

Verse 57

ते वध्यमाना: समरे युयुधानेन तावका: । युयुधानरथं त्यक्त्वा द्रोणानीकाय दुद्गरुवु:,समरांगणमें युयुधानकी मार खाते हुए आपके सैनिक उनके रथको छोड़कर द्रोणाचार्यकी सेनाकी ओर भाग गये

Sañjaya dijo: Heridos y abatidos en la batalla por Yuyudhāna, tus soldados abandonaron el carro de Yuyudhāna y huyeron hacia la formación de Droṇa.

Verse 58

यैस्तु दुःशासन: सार्ध रथै: पूर्व न्यवर्तत । ते भीतास्त्वभ्यधावन्त सर्वे द्रोणरथं प्रति,पहले दुःशासन जिन रथियोंके साथ लौटा था, वे सब-के-सब भयभीत होकर द्रोणाचार्यके रथकी ओर भाग गये

Sañjaya dijo: Aquellos guerreros de carros con quienes Duḥśāsana se había retirado antes, ahora, presa del miedo, corrieron todos hacia el carro de Droṇācārya.

Verse 120

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सात्यकिका शत्रुसेनामें प्रवेश और दुर्योधनका पलायनविषयक एक सौ बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sañjaya dijo: Así concluye el capítulo centésimo vigésimo de la sección sobre la muerte de Jayadratha, contenida en el Droṇa Parva del Śrī Mahābhārata, que describe la irrupción de Sātyaki en el ejército enemigo y la huida de Duryodhana. El cierre del capítulo subraya la presión moral de la guerra: el valor y la determinación empujan a un bando hacia adelante, mientras el miedo y la retirada estratégica se apoderan del otro, revelando cómo el adharma y un liderazgo vacilante pueden erosionar el coraje en plena crisis.

Verse 121

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिकप्रवेशे एकविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:

Así, en el Śrī Mahābhārata, dentro del Droṇa Parva—en particular en la sección relativa a la muerte de Jayadratha—concluye el capítulo centésimo vigésimo primero, cuyo tema es la entrada de Sātyaki (en la formación de batalla). A modo de colofón, señala una transición en el relato bélico: cierra una unidad de acción y hace sentir el peso moral de los hechos venideros, ligados a la venganza, al deber (dharma) y al costo creciente de la guerra.

Verse 153

शूरा: पञ्चशता राजन्‌ शैनेयं समुपाद्रवन्‌ | राजन! पत्थरोंद्वारा युद्ध करनेवाले पर्वतीयोंके पाँच सौ शूरवीर रथी युद्धके लिये सुसज्जित हो सात्यकिपर चढ़ आये

Sañjaya dijo: Oh rey, quinientos valerosos guerreros se lanzaron juntos contra Śaineya (Sātyaki). Eran combatientes de las montañas, habituados a luchar arrojando piedras; bien pertrechados para la guerra, se abalanzaron para enfrentarlo.

Verse 173

अभ्यद्रवन्त शैनेयमसंख्येयाश्ष पत्तय: । तत्पश्चात्‌ एक हजार रथी

Sañjaya dijo: Incontables infantes se precipitaron sobre Śaineya (Sātyaki). Tras ellos vinieron mil guerreros de carro, cien grandes guerreros de carro, mil elefantes y dos mil jinetes; junto con muchos otros combatientes poderosos y una infantería innumerable, arremetieron contra Sātyaki desde todos los flancos, bañándolo con una lluvia de flechas de toda clase. La escena subraya el impulso implacable de la guerra: un solo aliado de la rectitud es probado por una fuerza abrumadora, y el valor se mide no por la facilidad, sino por la firmeza en medio de la violencia en masa.

Verse 186

दुःशासनो महाराज सात्यकिं पर्यवारयत्‌ । भरतवंशी महाराज! “इस सात्यकिको मार डालो”, इस प्रकार उन समस्त सैनिकोंको प्रेरित करते हुए दुःशासनने उन्हें चारों ओरसे घेर लिया

Sañjaya dijo: Oh rey, Duḥśāsana cercó a Sātyaki por todos los flancos, incitando a los guerreros reunidos con el grito: «¡Matad a este Sātyaki!». Así, Duḥśāsana los hizo cerrarse a su alrededor. La escena muestra al príncipe kaurava azuzando la violencia colectiva en el fragor de la batalla, donde tanto la presión estratégica como el freno moral son puestos a prueba en el caos de la guerra.

Verse 193

यदेको बहुभि: सार्धमसम्भ्रान्तमयुध्यत । वहाँ हमने सात्यकिका अत्यन्त अद्भुत चरित्र देखा कि वे बिना किसी घबराहटके अकेले ही बहुसंख्यक योद्धाओंके साथ युद्ध कर रहे थे

Sañjaya dijo: Allí presenciamos la hazaña más asombrosa de Sātyaki: sereno e imperturbable, combatía solo contra una multitud. La escena realza la firmeza de la mente en medio del caos, donde el valor no se mide por la ira, sino por la compostura y la resolución ante probabilidades abrumadoras.

Verse 206

सादिनश्वैव तान्‌ सर्वान्‌ दस्यूनपि च सर्वशः । उन्होंने रथसेना और गजसेनाका तथा उन समस्त घुड़सवारों एवं लुटेरे म्लेच्छोंका भी सब प्रकारसे संहार कर डाला

Sañjaya dijo: Los aniquiló a todos por completo—junto con la caballería, las tropas de carros y de elefantes—y, de todas las maneras, incluso a los mleccha, saqueadores como bandidos. El verso subraya la violencia totalizadora del campo de batalla, donde no solo las fuerzas regulares, sino también los depredadores, son arrastrados por la misma marea de exterminio.

Verse 236

संछन्ना वसुधा तत्र द्यौगग्रहैरिव भारत । माननीय भरतनरेश! योद्धाओंके हारों, आभूषणों, वस्त्रों और अनुकर्षोंसे आच्छादित हुई वहाँकी भूमि तारोंसे व्याप्त हुए आकाशके समान जान पड़ती थी

Sañjaya dijo: Oh Bharata, oh venerable rey de los Bharatas, la tierra allí estaba por completo cubierta—esparcida con guirnaldas, ornamentos, vestiduras y arreos de los guerreros—de modo que el campo de batalla parecía el cielo colmado de estrellas. La imagen subraya cómo la guerra convierte el esplendor humano en despojos dispersos, recordatorio severo del costo moral de la violencia y de la fragilidad de la gloria mundana.

Verse 2436

अजगज्जनस्य कुले जाता वामनस्य च भारत । भारत! अंजन और वामन नामक दिग्गजके कुलमें उत्पन्न हुए पर्वताकार श्रेष्ठ गजराज भी वहाँ धराशायी हो गये थे

Sañjaya dijo: Oh Bhārata, incluso los más eminentes reyes de los elefantes—enormes como montañas—nacidos en la célebre estirpe de los poderosos elefantes Añjana y Vāmana, fueron abatidos allí. La escena muestra que, en la furia de la guerra, ni el linaje ni la fuerza bruta pueden amparar siquiera a los más grandes de la destrucción.