Adhyaya 201

Verse 1

#:73:.8 #:23:.7 () हि 2 7 द्विशततमो<्ध्याय: निन्दित दान

বৈশম্পায়ন ক’লে—তেতিয়া সেই ৰজাই মহাভাগ মাৰ্কণ্ডেয়ৰ পৰা ৰাজর্ষি ইন্দ্ৰদ্যুম্নৰ স্বৰ্গপ্ৰাপ্তিৰ বৃত্তান্ত শুনি, তাৰ তাত্পৰ্য মনত বিচাৰ কৰিলে।

Verse 2

कीदृशीषु हावस्थासु दत्त्वा दानं महामुने

হে মহামুনে! কোন কোন অৱস্থা আৰু পৰিস্থিতিত দিয়া দান সঁচাকৈ পুণ্যদায়ক বুলি গণ্য হয়?

Verse 3

गार्हस्थ्ये5प्यथवा बाल्ये यौवने स्थविरे5पि वा । यथा फलं समश्नाति तथा त्वं कथयस्व मे,“मनुष्य बाल्यावस्था या गृहस्थाश्रममें, जवानीमें अथवा बुढ़ापेमें दान देनेसे जैसा फल पाता है, उसका मुझसे वर्णन कीजिये”

গাৰ্হস্থ্যত হওক বা বাল্যাৱস্থাত, যৌৱনত বা বাৰ্ধক্যতো—মানুহে দানৰ ফল যিদৰে ভোগ কৰে, সেইদৰে মোক কোৱা; তাৰ যথাৰ্থ ফল বৰ্ণনা কৰা।

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच वृथा जन्मानि चत्वारि वृथा दानानि षोडश । वृथा जन्म ह्[पुत्रस्य ये च धर्मबहिष्कृता:

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—চাৰি প্ৰকাৰ জন্ম বৃথা, আৰু ষোল প্ৰকাৰ দান বৃথা। পুত্ৰহীনৰ জন্ম বৃথা; আৰু যিসকল ধৰ্মৰ পৰা বহিষ্কৃত, তেওঁলোকৰ জন্মো বৃথা।

Verse 5

परपाकेषु ये5श्रन्ति आत्मार्थ च पचेत्‌ तु यः । पर्यश्नन्ति वृथा ये च तदसत्यं प्रकीर्त्यते

যিসকলে আনৰ ৰান্ধনীঘৰতেই শ্ৰম কৰে, আৰু যি কেৱল নিজৰ বাবেই ৰান্ধে; লগতে যিসকলে বিধি-নিয়ম নমানি বৃথাই ভোজন কৰে—এনে আচৰণ ‘অসৎ’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 6

आरूढपतिते दत्तमन्यायोपहृतं च यत्‌ । व्यर्थ तु पतिते दान॑ ब्राह्मणे तस्करे तथा

উচ্চ আশ্ৰমধৰ্ম গ্ৰহণ কৰি পাছত পতিত হোৱা ‘আৰূঢ়-পতিত’ক দিয়া দান নিষ্ফল; অন্যায়ে অৰ্জিত ধনৰ পৰা দিয়া দানও নিষ্ফল। পতিত ব্ৰাহ্মণ আৰু চোৰক দিয়া দানও বৃথা।

Verse 7

गुरौ चानृतिके पापे कृतघ्ने ग्रामयाजके । वेदविक्रयिणे दत्तं तथा वृषलयाजके

যি গুৰু কপট, পাপী আৰু অসত্যবাদী; যি কৃতঘ্ন; যি গ্ৰামযাজক (লোভে ক্ৰিয়াকাণ্ড কৰে); যি বেদ বিক্ৰী কৰে; আৰু যি বৃষলযাজক (বৃষলৰ বাবে যাজন কৰে)—এনেবোৰক দিয়া দান শুদ্ধ ফল নেদিয়ে।

Verse 8

ब्रह्मबन्धुषु यद्‌ दत्तं यद्‌ दत्तं वृषलीपतौ । स्त्रीजनेषु च यद्‌ दत्तं व्यालग्राहे तथैव च

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—যি দান কেৱল নামমাত্ৰ ব্ৰাহ্মণ (ব্ৰহ্মবন্ধু) ক দিয়া হয়, যি দান নীচজাতিৰ স্ত্ৰীৰ স্বামীক দিয়া হয়, যি দান বিবেচনা নকৰাকৈ স্ত্ৰীসমূহক দিয়া হয়, আৰু যি দান কোনো হিংস্ৰ জন্তুৰ কবলত পৰি দিয়া হয়—এবোৰ দান পাত্ৰতা, উদ্দেশ্য আৰু উপযুক্ত পৰিস্থিতি নুবুজি দিয়া হোৱা বাবে দোষযুক্ত বুলি গণ্য হয়।

Verse 9

परिचारकेषु यद्‌ दत्तं वृथा दानानि षोडश । पिता आदि गुरुजन

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—কিছুমান অপাত্ৰক দিয়া দান নিষ্ফল হয়; এনে ‘ব্যৰ্থ দান’ ষোল প্ৰকাৰ বুলি কোৱা হৈছে। আৰু যি মানুহ তমোগুণে আচ্ছন্ন হৈ ভয় বা ক্ৰোধৰ পৰা দান কৰে, সি সেই দানৰ ফল ভৱিষ্যৎ জন্মত দুখৰূপে (গৰ্ভাৱস্থাতো) ভোগ কৰে। কিন্তু যি যোগ্য, শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণক দান কৰে, সি দানৰ পৰিমাণ অনুসাৰে তাৰ ফল ভোগ কৰে।

Verse 10

भुदुक्ते च दानं तत्‌ सर्व गर्भस्थस्तु नर: सदा । ददद्‌ दान द्विजातिभ्यो वृद्धभावेन मानव:

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—ভয়, অস্থিৰতা, মনৰ অন্ধকাৰ বা ক্ৰোধৰ পৰা কৰা দানৰ সম্পূৰ্ণ ফল মানুহে ভৱিষ্যৎ জন্মত গৰ্ভস্থ অৱস্থাতেই ভোগ কৰে—অৰ্থাৎ তামস দান দুখৰূপে পাকে। কিন্তু যি মানুহ পৰিপক্ব শ্ৰদ্ধা-গৌৰৱভাৱে দ্বিজসকলক (যোগ্য ব্ৰাহ্মণসকলক) দান কৰে, সি সেই দানৰ ফল অধিক আৰু যথোচিতভাৱে ভোগ কৰে।

Verse 11

राजन! इसीलिये मनुष्यको चाहिये कि वह स्वर्ग-मार्गपर अधिकार पानेकी इच्छासे सभी अवस्थाओंमें (श्रेष्ठ) ब्राह्मणोंको ही सब प्रकारके दान दे

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—হে ৰাজন! সেয়ে যি মানুহ স্বৰ্গমাৰ্গত অধিকাৰ কামনা কৰে, সি জীৱনৰ সকলো অৱস্থাত সকলো প্ৰকাৰৰ দান বিশেষকৈ শ্ৰেষ্ঠ, যোগ্য ব্ৰাহ্মণসকলকেই দিব লাগে।

Verse 12

युधिछिर उवाच चातुर्वर्ण्यस्य सर्वस्य वर्तमाना: प्रतिग्रहे । केन विप्रा विशेषेण तारयन्ति तरन्ति च

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে মহামুনি! যিসকল ব্ৰাহ্মণে চাৰিও বৰ্ণৰ সকলোৰে পৰা দান গ্ৰহণ কৰে, তেওঁলোকে কোন বিশেষ ধৰ্ম বা অনুশাসন পালন কৰি আনকো উদ্ধাৰ কৰে আৰু নিজেও পাৰ হয়?

Verse 13

तस्मात्‌ सर्वास्ववस्थासु सर्वदानानि पार्थिव | दातव्यानि द्विजातिभ्य: स्वर्गमार्गजिगीषया

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—সেয়ে, হে ৰাজন, জীৱনৰ সকলো অৱস্থাত আৰু সদায়, স্বৰ্গমাৰ্গ জয় কৰিব বিচৰা জনে দ্বিজসকলক দান দিব লাগে। জপ, মন্ত্ৰোচ্চাৰণ, হোম, স্বাধ্যায় আৰু বেদাধ্যয়নৰ দ্বাৰা ব্ৰাহ্মণসকলে ‘বেদময় নাও’ গঢ়ে; সেই নাওৰে তেওঁলোকে আনকো পাৰ কৰায় আৰু নিজেও পাৰ হয়।

Verse 14

ब्राह्मणांस्तोषयेद्‌ यस्तु तुष्यन्ते तस्य देवता: । वचनाच्चापि विप्राणां स्वर्गलोकमवाप्लनुयात्‌

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—যি ব্ৰাহ্মণসকলক সন্তুষ্ট কৰে, তাৰ প্ৰতি দেৱতাসকলেও সন্তুষ্ট হয়। আৰু বিপ্ৰসকলৰ বাক্য—অৰ্থাৎ তেওঁলোকৰ আশীৰ্বাদ—দ্বাৰা মানুহে স্বৰ্গলোক লাভ কৰিব পাৰে।

Verse 15

पितृदैवतपूजाभिर््राह्यिणाभ्यर्चनेन च । अनन्तं पुण्यलोकं तु गन्तासि त्वं न संशय:,राजन! तुम पितरों और देवताओंकी पूजासे तथा ब्राह्मणोंका आदर-सत्कार करनेसे अक्षय पुण्यलोकमें जाओगे, इसमें संशय नहीं है

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—হে ৰাজন, পিতৃসকল আৰু দেৱতাসকলৰ পূজা, আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক আদৰ-সেৱা কৰাৰ দ্বাৰা তুমি নিঃসন্দেহে অনন্ত, অক্ষয় পুণ্যলোক লাভ কৰিবা।

Verse 16

युधिष्ठिरो महाराज पुन: पप्रच्छ तं॑ मुनिम्‌ । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! महाभाग मार्कण्डेयजीके मुखसे राजर्षि इन्द्रद्युम्नको पुनः स्वर्गकी प्राप्तिका वृत्तान्त सुनकर राजा युधिष्ठिरने उन मुनीश्वरसे फिर प्रश्न किया

বৈশম্পায়ন ক’লে—ভগবান মাৰ্কণ্ডেয়ৰ মুখৰ পৰা ৰাজর্ষি ইন্দ্ৰদ্যুম্নৰ পুনৰায় স্বৰ্গপ্ৰাপ্তিৰ বৃত্তান্ত শুনি মহাৰাজ যুধিষ্ঠিৰে সেই মুনিক পুনৰ সুধিলে—“যাৰ দেহ কফ আদি দোষে আচ্ছন্ন, যি মৰণাসন্ন আৰু অচেতন—তথাপি যদি সি পুণ্যময় স্বৰ্গলোক কামনা কৰে, তেন্তে কি ব্ৰাহ্মণসকলক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰা উচিত?”

Verse 17

श्राद्धकाले तु यत्नेन भोक्तव्या हाजुगुप्सिता: । दुर्वर्गः कुनखी कुछी मायावी कुण्डगोलकी

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—শ্ৰাদ্ধকালত যত্ন কৰি কেৱল অনিন্দ্য পাত্ৰকেই ভোজন কৰাব লাগে। যিসকল দুৰ্বৃত্ত, যিসকলৰ নখ ৰোগাক্ৰান্ত, যিসকল ঘৃণাস্পদ ৰোগে পীড়িত, যিসকল ছলনাকাৰী-ধূৰ্ত, আৰু যিসকলৰ জন্ম নিন্দিত—তেওঁলোকক শ্ৰাদ্ধত পৰিহাৰ কৰিব লাগে। কিয়নো অযোগ্য পাত্ৰক দি কৰা শ্ৰাদ্ধ নিন্দিত হয়; আৰু নিন্দিত শ্ৰাদ্ধে যজমানক তেনেকৈ ক্ষতি কৰে যেন অগ্নিয়ে শুকান কাঠ দহি পেলায়।

Verse 18

वर्जनीया: प्रयत्नेन काण्डपृष्ठाश्न देहिनः । जुगुप्सितं हि यच्छाद्धं दहत्यग्निरिवेन्धनम्‌

শ্ৰাদ্ধত যত্নসহকাৰে সেই দেহধাৰীসকলক বর্জন কৰা উচিত, যিসকলে নীচ আৰু অপবিত্ৰ উপায়ে জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰে—ভঙা পাত্ৰৰ পিঠিত লাগি থকা উচ্ছিষ্টসদৃশ অৱশিষ্ট খাই জীয়াই থাকে। কিয়নো নিন্দিত শ্ৰাদ্ধ ঘৃণিত হৈ যজমানক ঠিক যেনেকৈ অগ্নিয়ে ইন্ধন দহে, তেনেকৈ বিনাশ কৰে।

Verse 19

ये ये श्राद्धे न युज्यन्ते मूकान्धवधिरादय: । तेडपि सर्वे नियोक्तव्या मिश्रिता वेदपारगै:

শ্ৰাদ্ধত যিসকল ব্ৰাহ্মণক অযোগ্য বুলি কোৱা হৈছে—মূক, অন্ধ, বধিৰ আদি—তেওঁলোক সকলোকে বেদপাৰংগত ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে মিশাই বহুৱালে শ্ৰাদ্ধত নিয়োজিত কৰিব পাৰি।

Verse 20

प्रतिग्रहश्च वै देय: शृणु यस्य युधिष्ठिर । प्रदातारं तथा55त्मानं यस्तारयति शक्तिमान्‌

হে যুধিষ্ঠিৰ, শুনা—দান গ্ৰহণ কৰাও ধৰ্মৰূপে কৰণীয়। যি সক্ষম দাতাই নিজৰ দানশক্তিৰে দাতাকো আৰু গ্ৰহণকাৰীকো দুয়োকেই উদ্ধাৰ কৰিব পাৰে, তেনে দাতাৰ পৰাই গ্ৰহণ কৰা উচিত।

Verse 21

तस्मिन्‌ देयं द्विजे दानं सर्वागमविजानता । प्रदातारं यथा55त्मानं तारयेद्‌ यः स शक्तिमान्‌

সেয়ে, যি সকলো শাস্ত্ৰৰ মর্ম জানে, তেওঁ সেই দ্বিজক দান দিব, যি দাতাকো আৰু নিজেকো সংসাৰ-সাগৰৰ পৰা পাৰ কৰাবলৈ সক্ষম; সেই ব্ৰাহ্মণেই প্ৰকৃততে শক্তিমান।

Verse 22

न तथा हविषो होमैर्न पुष्पैननिलेपनै: । अग्नय: पार्थ तुष्यन्ति यथा हृतिथिभोजने

হে কুন্তীনন্দন পাৰ্থ! অগ্নিদেৱ হৱিষ্যৰ হোমে, পুষ্পে বা সুগন্ধি অনুলেপনে তেনেকৈ তুষ্ট নহয়, যেনেকৈ হর্ষচিত্তে অতিথিসকলক ভোজন কৰালে তুষ্ট হয়।

Verse 23

तस्मात्‌ त्वं सर्वयत्नेन यतस्वातिथिभोजने । पादोदकं पादघृतं दीपमन्न॑ प्रतिश्रयम्‌

সেয়ে তুমি সকলো প্ৰচেষ্টাৰে অতিথিসকলক সন্মান কৰি ভোজন কৰোৱা। পাদ প্ৰক্ষালনৰ জল, পাদত লেপনৰ ঘৃত/উপলেপ, দীপ, অন্ন আৰু যথোচিত আশ্ৰয়—এইবোৰেই ধৰ্মৰ মৰ্যাদা।

Verse 24

देवमाल्यापनयन द्विजोच्छिष्टावमार्जनम्‌

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ! দেববিগ্ৰহৰ ওপৰত অৰ্পিত চন্দন-পুষ্প আদি যথাসময় অপসাৰণ কৰা, ব্ৰাহ্মণসকলৰ ভোজনোত্তৰ অৱশিষ্ট পৰিষ্কাৰ কৰা, তেওঁলোকক চন্দন-মাল্যাদিৰে অলংকৃত কৰা, তেওঁলোকৰ সেৱা-পূজা কৰা আৰু পাদ-অঙ্গসমূহ মৃদুভাৱে মর্দন কৰা—এই প্ৰতিটো কৰ্ম একাই গোদানতকৈও অধিক পুণ্যদায়ক।

Verse 25

आकल्प: परिचर्या च गात्रसंवाहनानि च । अन्नैकैकं नृपश्रेष्ठ गोदानाद्धयतिरिच्यते

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ! যথোচিত উপচাৰ, নিষ্ঠাৰে পৰিচৰ্যা, গাত্ৰসংবাহন—এনে এক-এক বিনীত সেৱাও গোদানতকৈ অধিক ফলদায়ক।

Verse 26

इन्द्रलोक॑ त्वनुभवेत्‌ पुरुषस्तद्‌ ब्रवीहि मे । “महामुने! किन अवस्थाओंमें दान देकर मनुष्य इन्द्रलोकका सुख भोगता है? यह मुझे बतानेकी कृपा करें”

বৈশম্পায়ন ক’লে—মানুহে কোন দানৰ দ্বাৰা ইন্দ্ৰলোকৰ সুখ ভোগ কৰে? সেয়া মোক কওক। কপিলা গাই দান কৰিলে নিঃসন্দেহে পাপমুক্তি হয়; সেয়ে কপিলা গাইক অলংকৃত কৰি দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ)ক দান দিব লাগে।

Verse 27

श्रोत्रियाय दरिद्राय गृहस्थायाग्निहोत्रिणे | पुत्रदाराभिभूताय तथा हानुपकारिणे

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—দান দিব লাগে সেই ব্ৰাহ্মণক যি শ্ৰোত্ৰিয় (বেদজ্ঞ) আৰু দৰিদ্ৰ, গৃহস্থ হৈ নিত্য অগ্নিহোত্র পালন কৰে; যি পুত্ৰ-দাৰাৰ ভাৰতে ক্লিষ্ট আৰু দাৰিদ্ৰ্যৰ বাবে তেওঁলোকৰ তিৰস্কাৰ সহে; আৰু যাৰ পৰা দাতাই আগতে কোনো প্ৰত্যুপকাৰ পোৱা নাই, আগলৈও পোৱাৰ আশা নাই।

Verse 28

एवंविधेषु दातव्या न समृद्धेषु भारत । को गुणो भरतश्रेष्ठ समृद्धेष्वभिवर्जितम्‌,भारत! ऐसे ही लोगोंको गोदान करना चाहिये, धनवानोंको नहीं। भरतश्रेष्ठ! धनवानोंको देनेसे क्या लाभ है?

হে ভাৰত! দান এনেধৰণৰ লোককেই দিব লাগে, সমৃদ্ধ লোকক নহয়। হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! যিসকল ধনী লোকৰ একো অভাৱ নাই, তেওঁলোকক দিলে কি পুণ্যলাভ হয়?

Verse 29

एकस्यैका प्रदातव्या न बहूनां कदाचन | सा गौर्विक्रयमापन्ना हन्यात्‌ त्रिपुरुषं कुलम्‌

এটা গাই কেৱল এজন যোগ্য পাত্ৰকেই দান দিব লাগে, কেতিয়াও বহুজনক নহয়। দান কৰা সেই গাই যদি বিক্ৰীৰ বস্তু হয়, তেন্তে সি তিন পুৰুষলৈকে কুল ধ্বংস কৰিব পাৰে।

Verse 30

सुवर्णस्य विशुद्धस्य सुवर्ण य: प्रयच्छति

যি কোনোবাই বিশুদ্ধ, পৰিশোধিত সোণ দান কৰে, সি মহাপুণ্যৰ ভাগী হয়।

Verse 31

अनड्वाहं तु यो दद्याद्‌ बलवन्तं धुरंधरम्‌

যি কোনোবাই বলবান, জোঁৱাল বহন কৰিবলৈ সক্ষম ধুৰন্ধৰ বলদ দান কৰে, সি মহাপুণ্য অৰ্জন কৰে।

Verse 32

वसुन्धरां तु यो दद्याद्‌ द्विजाय विदुरात्मने

যি কোনোবাই বিবেকবান আৰু সংযমী আত্মাৰ যোগ্য দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ)ক বসুন্ধৰা—ভূমি আৰু তাৰ ঐশ্বৰ্য—দান কৰে…

Verse 33

पृच्छन्ति चात्र दातारं वदन्ति पुरुषा भुवि

এই পৃথিৱীত মানুহে দাতাৰ কথা সোধে আৰু দানকাৰীৰ প্ৰশংসা কৰে; যি কোনোবাই অন্ন পোৱা ঠাই দেখুৱাই দিয়ে, সিও অন্নদাতাৰ সমানেই প্ৰশংসিত হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 34

अध्वनि क्षीणगात्राश्न पांसुपादावगुण्ठिता: । तेषामेव श्रमार्तानां यो हान्न॑ं कथयेद्‌ बुध:

পথত অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ ক্লান্ত, ভৰি ধূলিৰে ঢকা, পৰিশ্ৰমে কাতৰ সেই পথিকসকলৰ বাবে—যি জ্ঞানী সেই সময়তে অন্নৰ ব্যৱস্থা কৈ দিয়ে (আৰু কৰাই দিয়ে), সেয়াই প্ৰকৃত উপকাৰী।

Verse 35

तस्मात्‌ त्वं सर्वदानानि हित्वान्नं सम्प्रयच्छ ह

সেয়ে তুমিও অন্য সকলো দান এৰি সদায় অন্নদান কৰা।

Verse 36

यथाशक्ति च यो दद्यादन्नं विप्रेषु संस्कृतम्‌

যি ব্যক্তি নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে ব্ৰাহ্মণসকলক বিধিপূৰ্বক প্ৰস্তুত কৰা অন্ন দান কৰে, সি ধৰ্মসম্মত দানবৃত্তি ধাৰণ কৰে আৰু পবিত্ৰ অতিথিসকলক যথোচিত সন্মান জনায়।

Verse 37

अन्नमेव विशिष्ट हि तस्मात्‌ परतरं न च

অন্নই সত্যই শ্ৰেষ্ঠ; তাৰ ওপৰত একো নাই। বেদত অন্নক প্ৰজাপতি বুলি কোৱা হৈছে; প্ৰজাপতিক সংবৎসৰ (বছৰচক্ৰ) ৰূপে ধৰা হয়। সংবৎসৰ যজ্ঞস্বৰূপ, আৰু যজ্ঞতেই সকলো প্ৰাণীৰ প্ৰতিষ্ঠা আৰু মঙ্গল স্থিত।

Verse 38

अन्न प्रजापतिश्नोक्त: स च संवत्सरो मतः । संवत्सरस्तु यज्ञोडसौ सर्व यज्ञे प्रतेष्ठितम्‌

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে— বেদত অন্নক প্ৰজাপতি বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে; আৰু প্ৰজাপতিক সংবৎসৰ (বছৰ) ৰূপে বুজা হয়। সংবৎসৰ নিজেই যজ্ঞস্বৰূপ, আৰু যজ্ঞতেই সকলোৰে প্ৰতিষ্ঠা। সেয়ে অন্নেই সকলো বস্তুৰ মাজত সৰ্বাধিক প্ৰাণাধাৰ; তাৰ ওপৰতকৈ শ্ৰেষ্ঠ একো নাই।

Verse 39

तस्मात्‌ सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च । तस्मादन्नं विशिष्ट हि सर्वेभ्य इति विश्रुतम्‌,यज्ञसे समस्त चराचर प्राणी उत्पन्न होते हैं। अत: अन्न ही सब पदार्थोसे श्रेष्ठ है। यह बात सर्वत्र प्रसिद्ध है

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে— অন্নৰ পৰাই সকলো ভূতৰ উৎপত্তি—স্থাৱৰো আৰু চৰো। সেয়ে অন্ন সকলো বস্তুতকৈ বিশিষ্ট; এই কথা সৰ্বত্ৰ প্ৰসিদ্ধ।

Verse 40

येषां तटाकानि महोदकानि वाप्यश्च कूपाश्च प्रतिश्रयाश्व अन्नस्य दानं मधुरा च वाणी यमस्य ते निर्वचना भवन्ति

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে— যিসকলে গভীৰ পানীৰে ভৰা পুখুৰী-দিঘলী খনন কৰায়, কূপ-নল, কুঁৱা আৰু পথিকৰ আশ্ৰয়গৃহ সাজি তোলে, অন্নদান কৰে আৰু মধুৰ বাক্য কয়—তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰত যমৰ আদেশ নিষ্ফল হয়; যমৰ আহ্বানও তেওঁলোকে শুনিব নালাগে।

Verse 41

धान्यं श्रमेणार्जितवित्तसंचितं विप्रे सुशीले च प्रयच्छते यः । वसुन्धरा तस्य भवेत्‌ सुतुष्टा धारां वसूनां प्रतिमुज्चतीव

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে— যি জনে নিজৰ পৰিশ্ৰমে অৰ্জিত আৰু সঞ্চিত ধন-ধান্য সুশীল ব্ৰাহ্মণক দান কৰে, তাৰ প্ৰতি বসুন্ধৰা দেৱী অতিশয় সন্তুষ্ট হয় আৰু যেন তাৰ বাবে ধনৰ ধাৰা উজাৰি দিয়ে।

Verse 42

अन्नदा: प्रथमं यान्ति सत्यवाक्‌ तदनन्तरम्‌ | अयाचितप्रदाता च सम॑ यान्ति त्रयो जना:

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে— অন্নদানীসকল প্ৰথমে স্বৰ্গলৈ যায়; তাৰ পাছত সত্যবাক্য কোৱা জন যায়; তাৰ পিছত নোখুজাকৈ দান দিয়া জন যায়। এইদৰে এই তিনিও পুণ্যবান একে শুভ গতি লাভ কৰে।

Verse 43

वैशम्पायन उवाच कौतूहलसमुत्पन्न: पर्यपृच्छद्‌ युधिष्ठिर: । मार्कण्डेयं महात्मानं पुनरेव सहानुज:

বৈশম্পায়নে ক’লে—জনমেজয়! তাৰ পাছত ভাতৃসকলসহ ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰৰ মনত গভীৰ কৌতূহল জাগিল, আৰু তেওঁ মহাত্মা মাৰ্কণ্ডেয়ক পুনৰ এইদৰে প্ৰশ্ন কৰিলে।

Verse 44

यमलोकस्य चाध्वानमन्तरं मानुषस्य च । कीदृशं किम्प्रमाणं वा कथं वा तन्महामुने । तरन्ति पुरुषाश्वैव केनोपायेन शंस मे

“মহামুনে! এই মানুহলোকৰ পৰা যমলোক কিমান দূৰ? সি কেনেকুৱা, কিমান বিস্তৃত? আৰু কোন উপায়ে মানুহে তাত থকা সংকটসমূহ পাৰ হ’ব পাৰে? মোক কওক।”

Verse 45

मार्कण्डेय उदाच सर्वगुह्मृतमं प्रश्न॑ पवित्रमृषिसंस्तुतम्‌ । कथयिष्यामि ते राजन्‌ धर्म्य धर्मभूतां वर

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—“ৰাজন, ধৰ্মাত্মাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ! তুমি যি প্ৰশ্ন কৰিছা, সি অতি গোপনীয়, পৰম পবিত্ৰ, ধৰ্মসঙ্গত আৰু ঋষিসকলৰ দ্বাৰাও প্ৰশংসিত। শুনা—এই ধৰ্ম্য বিষয় মই তোমাক বৰ্ণনা কৰোঁ।”

Verse 46

षडशीतिसहस्तराणि योजनानां नराधिप । यमलोकस्य चाध्वानमन्तरं मानुषस्य च,महाराज! मनुष्यलोक और यमलोकके मार्ममें छियासी हजार योजनोंका अन्तर है

“নরাধিপ! মানুহলোক আৰু যমলোকৰ মাজত ছিয়াশি হাজাৰ যোজন দূৰত্ব আছে।”

Verse 47

आकाशं तदपानीयं घोरं कान्तारदर्शनम्‌ । न तत्र वृक्षच्छाया वा पानीयं केतनानि च

“সেই অঞ্চল জলশূন্য, আকাশৰ দৰে শূন্য; দৰ্শনত ভয়ংকৰ কান্তাৰ-প্ৰান্তৰ। তাত গছৰ ছাঁ নাই, পানীয় জল নাই, আৰু কোনো বাসস্থান বা আশ্ৰয়ো নাই।”

Verse 48

नीयते यमदूतैस्तु यमस्याज्ञाकरैर्बलात्‌

বৈশম্পায়নে ক’লে—যমৰ আদেশ পালন কৰা যমদূতসকলে তাক বলপূৰ্বক লৈ যায়; বিচাৰৰ সময় আহিলে কৰ্মফল অনিবাৰ্যভাৱে প্ৰকাশ পায়—এই কথাই ইয়াত প্ৰকাশিত।

Verse 49

नरा: स्त्रियस्तथैवान्ये पृथिव्यां जीवसंज्ञिता: । यमराजकी आज्ञाका पालन करनेवाले यमदूत इस पृथ्वीपर आकर यहाँके पुरुषों, स्त्रियों तथा अन्य जीवोंको बलपूर्वक पकड़ ले जाते हैं || ४८ ई ।।

বৈশম্পায়নে ক’লে—পৃথিৱীত ‘জীৱ’ বুলি জনা পুৰুষ, নাৰী আৰু অন্য সকলো প্ৰাণীক যমৰাজৰ আদেশ পালন কৰা যমদূতসকলে এই লোকলৈ আহি বলপূৰ্বক ধৰি লৈ যায়। আৰু হে ৰাজন, যিসকলে ইয়াত ব্ৰাহ্মণসকলক নানাবিধ উৎকৃষ্ট দান—শ্ৰেষ্ঠ অশ্ব আৰু অন্য বাহন—দিছে, তেওঁলোকে পৰপথত সেই বাহনসমূহৰ সহায়তে সুখে যাত্ৰা কৰে। আৰু যিসকলে ছত্ৰ দান কৰিছে, তেওঁলোকে তাত লাভ কৰা ছত্ৰেৰে ৰ’দ নিবারণ কৰি আগবাঢ়ে।

Verse 50

हयादीनां प्रकृष्टानि ते5ध्वानं यान्ति वै नरा: । संनिवार्यातपं यान्ति छत्रेणैव हि छत्रदा:

বৈশম্পায়নে ক’লে—যিসকলে এই লোকত ব্ৰাহ্মণসকলক শ্ৰেষ্ঠ অশ্ব আদি বাহন দান কৰিছে, তেওঁলোকে সেই পথত সেই বাহনসমূহৰ সহায়তে সুখে যায়। আৰু হে ৰাজন, ছত্ৰ দান কৰাসকলে তাত লাভ কৰা ছত্ৰেৰে ৰ’দ নিবারণ কৰি আগবাঢ়ে।

Verse 51

तृप्ताश्चैवान्नदातारो हातृप्ताश्चाप्यनन्नदा: | वस्त्रिणो वस्त्रदा यान्ति अवस्त्रा यान्त्यवस्त्रदा:

বৈশম্পায়নে ক’লে—অন্নদাতা তৃপ্ত হৈ যাত্ৰা কৰে; কিন্তু যিসকলে অন্ন দান নকৰে, তেওঁলোকে ক্ষুধাৰ যন্ত্ৰণাৰে অতৃপ্ত হৈ যায়। বস্ত্ৰদাতা বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি যায়; আৰু যিসকলে বস্ত্ৰ দান নকৰে, তেওঁলোকে নিৰ্বস্ত্ৰ হৈ যায়।

Verse 52

हिरण्यदा: सुखं यान्ति पुरुषास्त्वभ्यलंकृता: । भूमिदास्तु सुखं यान्ति सर्वे: कामै: सुतर्पिता:

বৈশম্পায়নে ক’লে—সোণ দান কৰাসকল বহু অলংকাৰৰে অলংকৃত হৈ সেই পথত সুখে যায়। আৰু ভূমিদান কৰাসকল সকলো কাম্য ভোগেৰে সুতৃপ্ত হৈ আনন্দে সেই পথ অতিক্ৰম কৰে।

Verse 53

यान्ति चैवापरिक्लिष्टा नस: सस्यप्रदायका: । नरा: सुखतरं यान्ति विमानेषु गृहप्रदा:

যিসকলে শস্য উৎপাদন কৰা চাষ-করা পথাৰ দান কৰে, তেওঁলোকে কোনো ক্লেশ নোহোৱাকৈ এই লোক ত্যাগ কৰে। আৰু যিসকলে গৃহদান কৰে, তেওঁলোকে দিব্য বিমানত আৰূঢ় হৈ অধিক সুখ-সুবিধাৰে গমন কৰে।

Verse 54

पानीयदा हाूतृषिता: प्रह्ृष्टमनसो नरा: । पन्थानं द्योतयन्तश्न यान्ति दीपप्रदा: सुखम्‌

যিসকলে পানীয় জল দান কৰিছে, তেওঁলোকে তৃষ্ণাৰ কষ্ট ভোগ কৰিব নালাগে; তেওঁলোকে প্ৰফুল্লচিত্তে সেই লোকলৈ গমন কৰে। আৰু যিসকলে দীপদান কৰে, তেওঁলোকে পথ আলোকিত কৰি সুখে যাত্ৰা কৰে।

Verse 55

गोप्रदास्तु सुखं यान्ति निर्मुक्ता: सर्वपातकै: । विमानै्हससंयुक्तैर्यान्ति मासोपवासिन:

গোদান কৰা মানুহে সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ সুখে গমন কৰে। আৰু এক মাহ উপবাস-ব্ৰত পালন কৰাসকলে হাঁস-যুক্ত দিব্য বিমানত যাত্ৰা কৰে।

Verse 56

तथा बर्लिप्रयुक्तैश्न षष्ठरात्रोपवासिन: । त्रिरात्र क्षपते यस्तु एकभक्तेन पाण्डव

তদ্ৰূপ, হে পাণ্ডৱ, যিসকলে বিধিপূৰ্বক বলি-সমৰ্পণসহ ছয় ৰাতি উপবাস কৰে, আৰু যি তিন ৰাতি একভক্তে (দিনত একবাৰ আহাৰ) কটাই—এনেধৰণৰ সংযমব্ৰতো ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 57

पानीयस्य गुणा दिव्या: प्रेतलोकसुखावहा:

জলদানের গুণ দিব্য আৰু প্ৰেতলোকে সুখ আনে। জলদানের প্ৰভাৱ সত্যই অলৌকিক; ই পৰলোকে আৰাম আৰু আনন্দ দান কৰে। যিসকল পুণ্যাত্মাই জলদান কৰে, তেওঁলোকৰ পথত ‘পুষ্পোদকা’ নামৰ এখন নদী লাভ হয়; তেওঁলোকে তাৰ শীতল, অমৃতসম মধুৰ জল পান কৰে।

Verse 58

तत्र पुष्योदका नाम नदी तेषां विधीयते | शीतलं सलिल तत्र पिबन्ति हामृतोपमम्‌

বৈশম্পায়নে ক’লে—তাত তেওঁলোকৰ বাবে পুষ্যোদকা নামৰ এখন নদী নিৰ্ধাৰিত হয়। তাত তেওঁলোকে তাৰ শীতল, অমৃতসম জল পান কৰে—জলদান-পুণ্যৰ অলৌকিক ফলস্বৰূপে পৰলোকত সুখ লাভ কৰে।

Verse 59

ये च दुष्कृतकर्माण: पूय॑ं तेषां विधीयते । एवं नदी महाराज सर्वकामप्रदा हि सा,महाराज! इस प्रकार वह नदी सम्पूर्ण कामनाओंको देनेवाली है; किंतु जो पापी जीव हैं उनके लिये उस नदीका जल पीब बन जाता है

বৈশম্পায়নে ক’লে—কিন্তু যিসকলৰ কৰ্ম দুষ্কৃত, তেওঁলোকৰ বাবে সেই একে জল পুঁজ (পূয়) হৈ পৰে। এইদৰে, মহাৰাজ, সেই নদী সৰ্বকামপ্ৰদ; কিন্তু পাপীৰ বাবে ঘৃণিত হয়।

Verse 60

तस्मात्‌ त्वमपि राजेन्द्र पूजयैनान्‌ यथाविधि । अध्वनि क्षीणगात्रश्व पथि पांसुसमन्वित:

সেয়ে, ৰাজেন্দ্ৰ, তুমিও এঁলোকক যথাবিধি পূজা-সৎকাৰ কৰা। যাত্ৰাপথত—যেতিয়া দেহ আৰু অশ্ব ক্লান্ত হৈ ক্ষীণ হয় আৰু পথ ধূলিৰে আচ্ছন্ন থাকে—তেতিয়া যথোচিত সন্মান আৰু ধৰ্মাচৰণ বিশেষভাৱে প্ৰয়োজনীয়।

Verse 61

पृच्छते हुन्नदातारं गृहमायाति चाशया । त॑ पूजयाथ यत्नेन सो3तिथित्रद्यमिणश्व॒ सः

বৈশম্পায়নে ক’লে—সেয়া অন্নদাতাক সুধি আশাৰে গৃহলৈ আহে। সেয়ে সেই অতিথিক যত্নসহকাৰে সৎকাৰ কৰা; কিয়নো অতিথি ধৰ্মৰ পৰীক্ষক।

Verse 62

अतः राजेन्द्र! तुम भी इन ब्राह्मणोंका विधिपूर्वक पूजन करो। जो रास्ता चलनेसे थककर दुबला हो गया है, जिसका शरीर धूलसे भरा है और जो अन्नदाताका पता पूछता हुआ भोजनकी आशासे घरपर आ जाता है, उसका तुम यत्नपूर्वक सत्कार करो; क्योंकि वह अतिथि है, इसलिये ब्राह्मण ही है। अर्थात्‌ ब्राह्मणके ही तुल्य है ।।

বৈশম্পায়নে ক’লে—সেয়ে, ৰাজেন্দ্ৰ, তুমিও এই ব্ৰাহ্মণসকলক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰা। যি যাত্ৰাত ক্ষীণ-কৃশ হৈছে, যাৰ দেহ ধূলিৰে আচ্ছন্ন, আৰু যি অন্নদাতাক সুধি সুধি আহাৰৰ আশাৰে গৃহলৈ আহি পায়—তাক যত্নসহকাৰে সৎকাৰ কৰা; কিয়নো সি অতিথি, ব্ৰাহ্মণতুল্য। এনে অতিথি যেতিয়া যায়, ইন্দ্ৰসহ সকলো দেৱতা তাৰ পিছে পিছে যায়। সেই অতিথিক যথোচিত সন্মান দিলে দেৱতাসকল প্ৰসন্ন হয়; সন্মান নাপালে তেওঁলোক নিৰাশ হৈ উভতি যায়।

Verse 63

तस्मात्‌ त्वमपि राजेन्द्र पूजयैनं यथाविधि । एतत्‌ ते शतशः प्रोक्ते कि भूय: श्रोतुमिच्छसि

সেয়ে, ৰাজেন্দ্ৰ! তুমিও এই অতিথিক বিধিপূৰ্বক সন্মান কৰা। এই কথা মই তোমাক শতবাৰ কৈছোঁ; এতিয়া আৰু কি শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা?

Verse 64

युधिछिर उवाच पुन: पुनरहं श्रीतुं कथां धर्मसमा श्रयाम्‌ । पुण्यामिच्छामि धर्मज्ञ कथ्यमानां त्वया विभो,युधिष्ठिरे कहा--धर्मज्ञ विभो! आपके द्वारा कही हुई पुण्यमय धर्मकी चर्चा मैं बारंबार सुनना चाहता हूँ

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—ধৰ্মজ্ঞ বিভো! ধৰ্মাশ্ৰিত এই কাহিনী মই পুনঃপুনঃ শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ। আপুনি কোৱা এই পুণ্যময় বৃত্তান্ত মোক পুনৰ কওক।

Verse 65

मार्कण्डेय उदाच धर्मान्तरं प्रति कथां कथ्यमानां मया नृप । सर्वपापहरां नित्यं शृणुष्वावहितो मम

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—হে ৰাজন! এতিয়া মই ধৰ্ম-সম্বন্ধীয় আন এটা কাহিনী ক’ম, যি সদায় সকলো পাপ হৰণ কৰে। মনোযোগেৰে মোৰ কথা শুনা।

Verse 66

कपिलायां तु दत्तायां यत्‌ फल ज्येष्ठपुष्करे । तत्‌ फलं भरतश्रेष्ठ विप्राणां पादधावने,भरतश्रेष्ठ! ज्येष्ठपुष्करतीर्थमें कपिला गौ दान करनेसे जो फल मिलता है वही ब्राह्मणोंका चरण धोनेसे प्राप्त होता है

হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! জ্যেষ্ঠপুষ্কৰ তীৰ্থত কপিলা গাই দান কৰিলে যি ফল লাভ হয়, ব্ৰাহ্মণসকলৰ চৰণ ধোৱাতো সেই একে ফল লাভ হয়।

Verse 67

द्विजपादोदकक्लिन्ना यावत्‌ तिष्ठति मेदिनी । तावत्‌ पुष्करपर्णेन पिबन्ति पितरो जलम्‌,ब्राह्मणोंके चरण पखारनेके जलसे जबतक पृथ्वी भीगी रहती है, तबतक पितरलोग कमलके पत्तेसे जल पीते हैं

ব্ৰাহ্মণসকলৰ চৰণ ধোৱা পানীৰে যিমান সময় পৃথিৱী সিক্ত থাকে, সিমান সময় পিতৃগণে পদ্মপাতৰ পৰা যেন সেই পানী পান কৰে।

Verse 68

स्वागतेनाग्नयस्तृप्ता आसनेन शतक्रतुः । पितर: पादशौचेन अन्नाद्येन प्रजापति:

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— ব্ৰাহ্মণক স্বাগতম জনালে পবিত্ৰ অগ্নিসকল তৃপ্ত হয়; তেওঁক আসন দিলে শতক্ৰতু ইন্দ্ৰ তৃপ্ত হয়; তেওঁৰ পদ প্ৰক্ষালনে পিতৃসকল তৃপ্ত হয়; আৰু ভোজনযোগ্য অন্ন দিলে প্ৰজাপতি (ব্ৰহ্মা) তৃপ্ত হয়।

Verse 69

यावद्‌ वत्सस्य वै पादौ शिरश्रैव प्रदृश्यते । तस्मिन्‌ काले प्रदातव्या प्रयत्नेनान्तरात्मना

গৰ্ভিণী গাই প্ৰসৱ কৰোঁতে বাছুৰাৰ কেৱল মুখ আৰু দুটা পা বাহিৰত দেখা পোৱা যায়, তেন্তে সেই সময়তেই অন্তঃকৰণ শুদ্ধ ৰাখি যত্নসহকাৰে সেই গাই দান কৰা উচিত।

Verse 70

अन्तरिक्षगतो वत्सो यावद्‌ योन्यां प्रदृश्यते । तावत्‌ गौ पृथिवी ज्ञेया यावद्‌ गर्भ न मुडचति

প্ৰসৱৰ সময়ত বাছুৰা যেতিয়ালৈকে যোনিদ্বাৰত দৃষ্টিগোচৰ হৈ থাকে আৰু যেন মধ্যাকাশত ওলমি আছে বুলি দেখা যায়, আৰু যেতিয়ালৈকে গাই গৰ্ভক সম্পূৰ্ণৰূপে মুক্ত নকৰে, তেতিয়ালৈকে সেই গাইক পৃথিৱীৰ স্বৰূপ বুলি জানিব লাগে।

Verse 71

यावन्ति तस्या रोमाणि वत्सस्य च युधिष्ठिर । तावद्‌ युगसहस््राणि स्वर्गलोके महीयते

হে যুধিষ্ঠিৰ! সেই গাই আৰু বাছুৰাৰ দেহত যিমান ৰোম আছে, সিমান সহস্ৰ যুগ দাতা স্বৰ্গলোকত সন্মানিত হৈ প্ৰতিষ্ঠিত থাকে।

Verse 72

सुवर्णनासां यः कृत्वा सुखुरां कृष्णधेनुकाम्‌ । तिलै: प्रच्छादितां दद्यात्‌ सर्वरत्नैरलंकृताम्‌

হে ভাৰত! যি জনে সোণৰ নাসিকা-ভূষণ পৰাই, সুন্দৰ ৰূপাৰ খুৰে শোভিত কৰি, সকলো প্ৰকাৰ ৰত্নে অলংকৃত কৰি, তিলৰে আচ্ছাদিত ক’লা গাই দান কৰে; আৰু যি জনে সেই দান গ্ৰহণ কৰি পুনৰ অন্য এজন শ্ৰেষ্ঠ পুৰুষক অৰ্পণ কৰে—সেই জন পৰমোত্তম ফলৰ অধিকাৰী হয়।

Verse 73

प्रतिग्रहं गृहीत्वा यः पुनर्ददति साधवे । फलानां फलमश्नाति तदा दत्त्वा च भारत

হে ভাৰত! যি দান গ্ৰহণ কৰি তাক পুনৰ কোনো সাধু‑যোগ্য শ্ৰেষ্ঠ পুৰুষক দান কৰে, সি ‘ফলৰো ফল’—অৰ্থাৎ সৰ্বোচ্চ পুণ্য—ভোগ কৰে।

Verse 74

ससमुद्रगुहा तेन सशैलवनकानना । चतुरन्ता भवेद्‌ दत्ता पृथिवी नात्र संशय:,उस गौके दानसे समुद्र, गुफा, पर्वत, वन और काननोंसहित चारों दिशाओंकी भूमिके दानका पुण्य प्राप्त होता है, इसमें संशय नहीं है

সেই গৌ‑দানে সমুদ্ৰ, গুহা, পৰ্বত, বন আৰু কাননসহ চাৰিদিশে সীমাবদ্ধ সমগ্ৰ পৃথিৱী দান কৰাৰ পুণ্য লাভ হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 75

अन्तर्जानुशयो यस्तु भुड्क्ते संसक्तभाजन: । यो द्विज: शब्दरहितं स क्षमस्तारणाय वै

যি দ্বিজে হাত দুটা হাঁটুৰ ভিতৰত গুটাই, নীৰৱে, পাত্ৰত মন নিবদ্ধ কৰি আহাৰ কৰে—সি নিজক আৰু আনকো তৰাই দিবলৈ সক্ষম হয়।

Verse 76

अपानपा न गदितास्तथान्ये ये द्विजातय: । जपन्ति संहितां सम्यक ते नित्यं तारणक्षमा:

যি দ্বিজ আৰু আনসকলেও অনুচিত বাক্য নকয় আৰু সংহিতাৰ জপ সঠিকভাৱে কৰে—তেওঁলোক সদায় (নিজে আৰু আনক) তৰাই দিবলৈ সক্ষম।

Verse 77

जो मदिरा नहीं पीते, जिनपर किसी प्रकारका दोष नहीं लगाया गया है तथा जो अन्य द्विज विधिपूर्वक वेदोंकी संहिताका पाठ करते हैं, वे सदा दूसरोंको तारनेमें समर्थ होते हैं ७६ ।।

যিসকল মদ্যপান নকৰে, যিসকলৰ ওপৰত কোনো দোষ আৰোপিত নহয়, আৰু আন দ্বিজসকল যি বিধিপূৰ্বক বেদ‑সংহিতা পাঠ কৰে—তেওঁলোক সদায় আনক তৰাই দিবলৈ সক্ষম। যজ্ঞৰ হব্য হওক বা শ্ৰাদ্ধৰ কব্য—যি কিছু থাকক, তাৰ অধিকাৰী শ্ৰোত্ৰিয় ব্ৰাহ্মণ। যোগ্য শ্ৰোত্ৰিয়ক দিয়া দান জ্বলন্ত অগ্নিত দিয়া আহুতিৰ দৰে ফলদায়ক।

Verse 78

मन्युप्रहरणा विप्रा न विप्रा: शस्त्रयोधिन: । निहन्युर्मन्युना विप्रा वजपाणिरिवासुरान्‌

ব্ৰাহ্মণসকলৰ অস্ত্ৰ হ’ল ক্ৰোধ নিজেই; ব্ৰাহ্মণ লোহাৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰে যুদ্ধ কৰা যোদ্ধা নহয়। যেনেকৈ হাতে বজ্ৰ ধাৰণ কৰা ইন্দ্ৰে অসুৰসকলক বিনাশ কৰে, তেনেকৈ ব্ৰাহ্মণসকলে ধৰ্মসম্মত ক্ৰোধৰ বলত দোষীক নাশ কৰে।

Verse 79

धर्मश्रितेयं तु कथा कथितेयं तवानघ । या श्र॒ुत्वा मुनयः प्रीता नैमिषारण्यवासिन:,निष्पाप युधिष्ठिर! यह मैंने धर्मयुक्त कथा कही है। इसे सुनकर नैमिषारण्यनिवासी मुनि बड़े प्रसन्न हुए थे

হে নিষ্পাপ, এই কাহিনী মই তোমাক ধৰ্মৰ আশ্ৰয় লৈ কৈছোঁ। ইয়াক শুনি নৈমিষাৰণ্যত বাস কৰা মুনিসকল অতি আনন্দিত হৈছিল।

Verse 80

वीतशोकभयक्रोधा विपाप्मानस्तथैव च । श्रुत्वेमां तु कथां राजन्‌ न भवन्तीह मानवा:,राजन्‌! इस कथाको सुनकर मनुष्य शोक, भय, क्रोध और पापसे रहित हो फिर इस संसारमें जन्म नहीं लेते हैं

হে ৰাজন, এই কাহিনী শুনিলে মানুহ শোক, ভয়, ক্ৰোধ আৰু পাপৰ পৰা মুক্ত হয়; আৰু এই লোকত পুনৰ জন্ম নলয়।

Verse 81

युधिछिर उवाच कि तच्छौचं भवेद्‌ येन विप्र: शुद्ध: सदा भवेद्‌ | तदिच्छामि महाप्राज्ञ श्रोतुं धर्मभृतां वर

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে মহাপ্ৰাজ্ঞ, ধৰ্মধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ মহর্ষে! কোন শৌচৰ দ্বাৰা ব্ৰাহ্মণ সদায় শুদ্ধ থাকে? মই সেয়া শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।

Verse 82

मार्कण्डेय उदाच वाक्‌शौचं कर्मशौचं च यच्च शौचं जलात्मकम्‌ | त्रिभि: शौचैरुपेतो यः स स्वर्गी नात्र संशय:

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—হে ৰাজন! শৌচ তিন প্ৰকাৰ: বাক্‌শৌচ (বাণীৰ পবিত্ৰতা), কৰ্মশৌচ (কৰ্মৰ পবিত্ৰতা) আৰু জলাত্মক শৌচ (জলৰ দ্বাৰা দেহশুদ্ধি)। যি এই তিন শৌচেৰে সমন্বিত, সি স্বৰ্গৰ যোগ্য—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 83

सायं प्रातश्न संध्यां यो ब्राह्मणो5भ्युपसेवते । प्रजपन्‌ पावनीं देवीं गायत्रीं वेदमातरम्‌

যি ব্ৰাহ্মণে প্ৰাতঃ আৰু সায়ং—দুয়োটা সন্ধ্যাবেলাত বিধিপূৰ্বক সন্ধ্যোপাসনা কৰে আৰু বেদমাতা, পাৱনী দেৱী গায়ত্ৰীক জপ কৰে, সি তেওঁৰ কৃপাৰে পৰম পৱিত্ৰ আৰু নিষ্পাপ হয়। সি যদি সাগৰ-পর্যন্ত সমগ্ৰ পৃথিৱীও দানস্বৰূপে গ্ৰহণ কৰে, তথাপি কোনো বিপদত নপৰে।

Verse 84

स तया पावितो देव्या ब्राह्मणो नष्टकिल्बिष: । न सीदेत्‌ प्रतिगृह्लानो महीमपि ससागराम्‌

সেই দিৱ্য দেৱী (গায়ত্ৰী)য়ে পাৱন কৰা ব্ৰাহ্মণ পাপমুক্ত হয়। সি যদি সাগৰ-পর্যন্ত সমগ্ৰ পৃথিৱীও দানস্বৰূপে গ্ৰহণ কৰে, তথাপি দুখ বা সংকটত নপৰে—কাৰণ শুচিব্ৰতীজনৰ বাবে দেৱী গায়ত্ৰীৰ পাৱনশক্তি অতি মহান।

Verse 85

ये चास्य दारुणा: केचिद्‌ ग्रहा: सूर्यादयो दिवि | ते चास्य सौम्या जायन्ते शिवा: शिवतरा: सदा

আকাশত সূৰ্য আদি গ্ৰহসমূহৰ মাজত যিবোৰ তাৰ বাবে ভয়ংকৰ হ’লেহেঁতেন, গায়ত্ৰী-জপৰ প্ৰভাৱত সেয়াও তাৰ বাবে সদায় সৌম্য, সুখদ আৰু পৰম মঙ্গলকাৰী হৈ পৰে।

Verse 86

सर्वे नानुगतं चैनं दारुणा: पिशिताशना: । घोररूपा महाकाया धर्षयन्ति द्विजोत्तमम्‌,भयंकर रूप और विशाल शरीरवाले, समस्त क्रूरकर्मा, मांसभक्षी राक्षस भी गायत्रीजपपरायण उस श्रेष्ठ द्विजपर आक्रमण नहीं कर सकते

ভয়ংকৰ ৰূপ আৰু মহাকায় দেহধাৰী, নিষ্ঠুৰকর্মা মাংসভক্ষী সকলো ৰাক্ষসেও গায়ত্ৰী-জপত পৰায়ণ সেই শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজক আক্ৰমণ কৰিব নোৱাৰে।

Verse 87

नाध्यापनाद्‌ याजनाद्‌ वा अन्यस्माद्‌ वा प्रतिग्रहात्‌ | दोषो भवति विप्राणां ज्वलिताग्निसमा द्विजा:

ব্ৰাহ্মণসকলৰ বাবে অধ্যাপনা, যাজন (যজ্ঞ কৰোৱা), বা অন্য বিধিপূৰ্বক দানগ্ৰহণৰ পৰা কোনো দোষ জন্মে নাহে। সন্ধ্যোপাসনাত ৰত এনে দ্বিজসকল জ্বলি থকা অগ্নিৰ দৰে দীপ্ত আৰু পাৱন; সেয়ে জীৱিকাধৰ্মৰ এই কৰ্মসমূহে তেওঁলোকক কলুষিত নকৰে।

Verse 88

दुर्वेदा वा सुवेदा वा प्राकृता: संस्कृतास्तथा । ब्राह्मणा नावमन्तव्या भस्मच्छन्ञा इवाग्नय:

ব্ৰাহ্মণসকল বেদত অল্পজ্ঞ হওক বা সুজ্ঞ, সদাচাৰে সংস্কৃত হওক বা সাধাৰণ লোকৰ দৰে অসংস্কৃত যেন লাগক—তেওঁলোকক অৱজ্ঞা কৰা উচিত নহয়; কিয়নো তেওঁলোক ছাইৰ তলত লুকাই থকা অগ্নিৰ দৰে।

Verse 89

यथा श्मशाने दीप्तौजा: पावको नैव दुष्यति । एवं विद्वानविद्दान्‌ वा ब्राह्मणो दैवतं महत्‌

যেনেকৈ শ্মশানতো জ্বলি থকা অগ্নি কলুষিত নহয়, তেনেকৈ ব্ৰাহ্মণ বিদ্বান হওক বা অবিদ্বান—তেওঁক মহান দেৱতাস্বৰূপেই মান্য কৰা উচিত।

Verse 90

प्राकारैश्न पुरद्वारैः प्रासादैश्व पृथग्विधै: । नगराणि न शोभन्ते हीनानि ब्राह्मणोत्तमै:

দেৱাল, নগৰদ্বাৰ আৰু নানা প্ৰকাৰ প্ৰাসাদ থাকিলেই নগৰ শোভিত নহয়; শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণবিহীন নগৰৰ সত্য শ্ৰী নাই।

Verse 91

वेदाढ्या वृत्तसम्पन्ना ज्ञानवन्तस्तपस्विन: । यत्र तिष्ठन्ति वै विप्रास्तन्नाम नगरं नूप,राजन! वेदज्ञ, सदाचारी, ज्ञानी और तपस्वी ब्राह्मण जहाँ निवास करते हों, उसीका नाम नगर है

হে নূপৰাজ! য’ত বেদসমৃদ্ধ, সদাচাৰসম্পন্ন, জ্ঞানী আৰু তপস্বী বিপ্ৰসকল বাস কৰে, সেই স্থানেই প্ৰকৃত অৰ্থত ‘নগৰ’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 92

व्रजे वाप्यथवारण्ये यत्र सन्ति बहुश्रुता: । तत्‌ तन्नगरमित्याहु: पार्थ तीर्थ च तद्‌ भवेत्‌

হে কুন্তীনন্দন পাৰ্থ! গোৱালৰ বসতি হওক বা অৰণ্য—য’ত বহুশ্ৰুত পণ্ডিতসকল থাকে, সেই স্থানক ‘নগৰ’ বুলি কোৱা হয়; আৰু সেই স্থানেই তীৰ্থও হৈ উঠে।

Verse 93

रक्षितारं च राजानं ब्राह्मणं च तपस्विनम्‌ । अभिगम्याभिपूज्याथ सद्यः पापात्‌ प्रमुच्यते

যি মানুহে প্ৰজাৰ ৰক্ষা কৰা ৰজা আৰু তপস্যাত নিবিষ্ট ব্ৰাহ্মণৰ ওচৰলৈ গৈ বিধিমতে সেবা-সম্মান কৰে, সি তৎক্ষণাৎ পাপমুক্ত হয়।

Verse 94

पुण्यतीर्थाभिषेकं च पवित्राणां च कीर्तनम्‌ । सद्धिः सम्भाषणं चैव प्रशस्तं कीर्त्यते बुधै:

পুণ্য তীৰ্থত স্নান, পবিত্ৰ মন্ত্ৰৰ কীৰ্তন আৰু সজ্জনৰ সৈতে শ্ৰদ্ধাপূৰ্ণ কথোপকথন—এই সকলোকে জ্ঞানীসকলে উৎকৃষ্ট বুলি প্ৰশংসা কৰিছে।

Verse 95

साधुसज्भरमपूतेन वाक्सुभाषितवारिणा | पवित्रीकृतमात्मानं सन्‍्तो मन्यन्ति नित्यश:,सत्संगसे पवित्र किये हुए वाणीके सुन्दर सम्भाषणरूप जलसे अभिकषिक्त श्रेष्ठ पुरुष अपनेको सदा पवित्र हुआ मानते हैं

সৎসঙ্গৰ দ্বাৰা পবিত্ৰ হোৱা, কলুষহীন আৰু সুভাষিত-ৰূপ জল সদৃশ বাক্যৰে অভিষিক্ত হৈ সজ্জনসকলে নিজকে নিত্য পবিত্ৰ বুলি মানে।

Verse 96

त्रिदण्डधारणं मौनं जटाभारो5थ मुण्डनम्‌ । वल्कलाजिनसंचवेष्ट ब्रतचर्याभिषेचनम्‌

ত্ৰিদণ্ড ধাৰণ, মৌন পালন, জটাৰ ভাৰ বহন বা মুণ্ডন, বল্কল আৰু মৃগচর্ম পৰিধান, ব্ৰতাচৰণ আৰু স্নান—এই সকলো বাহ্য আচাৰ।

Verse 97

अग्निहोत्रं वने वास: शरीरपरिशोषणम्‌ | सर्वाण्येतानि मिथ्या स्युर्यदि भावो न निर्मल:

অগ্নিহোত্ৰ, বনবাস আৰু দেহক শুষ্ক কৰি তোলা—অন্তৰ্ভাৱ নির্মল নহ’লে এই সকলো ব্যৰ্থ।

Verse 98

न दुष्करमनाशि त्वं सुकरं हाशनं विना । विशुद्धि चक्षुरादीनां षण्णामिन्द्रियगामिनाम्‌

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—যি আহাৰ নকৰে, তাৰ বাবে একোৱেই দুষ্কৰ নহয়; সাধাৰণতে কঠিন যি, আহাৰ ত্যাগে সেয়াও সহজ হয়। আৰু এনে সংযমে চকু আদি ছয় ইন্দ্ৰিয় শুদ্ধ হৈ বশীভূত হয়।

Verse 99

ये पापानि न कुर्वन्ति मनोवाक्कर्मबुद्धिभि: । ते तपन्ति महात्मानो न शरीरस्य शोषणम्‌

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—যিসকলে মন, বাক্য, কৰ্ম আৰু বুদ্ধিৰে পাপ নকৰে, তেওঁলোকেই মহাত্মা, তেওঁলোকেই সত্য তপস্বী। কেৱল দেহ শুকুৱাই পেলোৱাই তপস্যা নহয়।

Verse 100

न ज्ञातिभ्यो दया यस्य शुक्लदेहोडविकल्मष: । हिंसा सा तपसस्तस्य नानाशित्वं तप: स्मृतम्‌

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—যিজনে ব্ৰত-উপবাস আদিৰে দেহ বাহ্যত শুদ্ধ কৰিছে আৰু নানাবিধ পাপকর্মৰ পৰা বিৰত থাকে, কিন্তু নিজৰ আত্মীয়-স্বজনৰ প্ৰতি যাৰ হৃদয়ত দয়া জাগে নাহে—তাৰ সেই কঠোৰতা হিংসা হৈ তাৰ তপস্যা নষ্ট কৰে। কেৱল আহাৰ ত্যাগেই তপস্যা নহয়।

Verse 101

तिष्ठन्‌ गृहे चैव मुनिर्नित्यं शुचिरलंकृत: । यावज्जीवं दयावांश्व सर्वपापै: प्रमुच्यते

যি সদায় ঘৰত থাকিও পবিত্ৰভাৱে থাকে, সদ্গুণে বিভূষিত থাকে আৰু জীৱনভৰ সকলো প্ৰাণীৰ প্ৰতি দয়া ৰাখে—তাক মুনিয়েই বুজিব লাগে; সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 102

न हि पापानि कर्माणि शुद्धयबन्त्यनशनादिभि: । सीदत्यनशनादेव मांसशोणितलेपन:

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—পাপকর্ম কেৱল উপবাস আদি দ্বাৰা শুদ্ধ নহয়। যি মাংস আৰু ৰক্তে লিপ্ত, সি উপবাসে কেৱল ক্ষয়প্ৰাপ্ত হয়।

Verse 103

भोजन छोड़ने आदिसे पापकर्मोंका शोधन हो जाता हो, ऐसी बात नहीं है। हाँ, भोजन त्याग देनेसे यह रक्त-मांससे लिपा हुआ शरीर अवश्य क्षीण हो जाता है ।।

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— কেৱল আহাৰ ত্যাগ কৰিলেই পাপকর্ম শোধিত হয়—এয়া নহয়। আহাৰ ত্যাগে ৰক্ত-মাংসৰে লিপ্ত এই দেহ অৱশ্যে ক্ষীণ হয়। শাস্ত্ৰে বিধান নকৰা কৰ্ম কৰিলে ফল হয় কেৱল ক্লেশ; তাতে পাপ নাশ নহয়। আৰু যি ব্যক্তি ভাবশূন্য—অৰ্থাৎ শ্ৰদ্ধা আৰু শুদ্ধ অভিপ্ৰায়হীন—তাৰ পূৰ্বকর্মক অগ্নিহোত্ৰ আদি পবিত্ৰ ক্ৰিয়াইও দগ্ধ কৰিব নোৱাৰে।

Verse 104

पुण्यादेव प्रव्रजन्ति शुद्धयन्त्यमशनानि च । न मूलफलभभक्षित्वान्न मौनान्नानिलाशनात्‌

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— পুণ্যবলেৰে মানুহে সত্য অৰ্থত প্ৰব্ৰজ্যা (সন্ন্যাস) গ্ৰহণ কৰে, আৰু উপবাসো পুণ্যৰ দ্বাৰাই—অৰ্থাৎ নিষ্কাম ভাবৰ দ্বাৰাই—শুদ্ধিকাৰক হয়। কেৱল ফল-মূল খাই, কেৱল মৌন পালন কৰি, বা ‘বায়ুভক্ষণ’ কৰি শুদ্ধি লাভ নহয়। অন্তঃশুদ্ধি আৰু নিষ্কাম সংকল্প নাথাকিলে বাহ্য তপস্যাই নিজে শোধন নকৰে।

Verse 105

शिरसो मुण्डनाद्‌ वापि न स्थानकुटिकासनात्‌ । न जटाधारणाद्‌ू वापि न तु स्थण्डिलशय्यया

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— মূৰ মুণ্ডন কৰিলেই নহয়, একে ঠাইত কুটীৰ সাজি থাকিলেই নহয়, জটা ধাৰণ কৰিলেই নহয়, বা খালি মাটিত শুই থাকিলেই নহয়—মানুহ শুদ্ধ নহয়। অন্তঃশুদ্ধিৰ পৰা জন্ম লোৱা পুণ্যবলেৰে হে উত্তম গতি লাভ হয়।

Verse 106

नित्यं हनशनादू्‌ वापि नाग्निशुश्रूषणादपि । न चोदकप्रवेशेन न च क्ष्माशयनादपि

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— নিত্য উপবাস কৰিলেও নহয়, অগ্নিশুশ্ৰূষা (পবিত্ৰ অগ্নিৰ সেৱা) কৰিলেও নহয়, পানীত নিমজ্জিত হ’লেও নহয়, বা মাটিত শুই থাকিলেও নহয়—মানুহ শুদ্ধ নহয়। অন্তঃপুণ্য আৰু নিষ্কাম সংকল্প নাথাকিলে বাহ্য তপস্যাই শোধন নকৰে।

Verse 107

ज्ञानेन कर्मणा वापि जरामरणमेव च । व्याधयश्र प्रहीयन्ते प्राप्यते चोत्तमं पदम्‌,तत्त्वज्ञान या सत्कर्मसे ही जरा, मृत्यु तथा रोगोंका नाश होता है और उत्तम पद (मुक्ति)-की प्राप्ति होती है

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— তত্ত্বজ্ঞান বা সৎকৰ্মৰ দ্বাৰাই জৰা, মৃত্যু আৰু ৰোগ দূৰ হয়; আৰু উত্তম পদ—মোক্ষ—লাভ হয়।

Verse 108

बीजानि हाग्निदग्धानि न रोहन्ति पुनर्यथा । ज्ञानदग्धैस्तथा क्लेशैरनत्मा संयुज्यते पुन:

যেনেকৈ অগ্নিদগ্ধ বীজ পুনৰ অঙ্কুৰিত নহয়, তেনেকৈ জ্ঞানদ্বাৰা অবিদ্যা আদি ক্লেশ দগ্ধ হৈ নষ্ট হ’লে অনাত্মা (মন-দেহ-সমষ্টি) সিহঁতৰ সৈতে পুনৰ সংযোগ নকৰে।

Verse 109

आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्योपमानि च । विनश्यन्ति न संदेह: फेनानीव महार्णवे

যিসকল আত্মাহীন, সিহঁত কাঠৰ দেৱালৰ দৰে নিতান্ত নীৰস; নিঃসন্দেহে সিহঁত বিনষ্ট হয়—মহাসাগৰৰ ফেনাৰ দৰে লয় যায়।

Verse 110

जीवात्मासे परित्यक्त होनेपर सारे शरीर काठ और दीवारकी भाँति जडवत्‌ होकर महासागरमें उठे हुए फेनोंकी तरह नष्ट हो जाते हैं, इसमें संशय नहीं है ।।

জীৱাত্মা পৰিত্যাগ কৰামাত্ৰ দেহ কাঠ আৰু দেৱালৰ দৰে জড় হৈ পৰে আৰু মহাসাগৰত উঠা ফেনাৰ দৰে বিনষ্ট হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই। কিন্তু যদি এক শ্লোক বা অর্ধশ্লোকেই সকলো ভূতৰ হৃদয়-গুহাত অধিষ্ঠিত পৰমাত্মাক জানিব পৰা যায়, তেন্তে তাৰ বাবে শাস্ত্ৰৰ বিস্তৃত অধ্যয়নৰ প্ৰয়োজন সিদ্ধ হয়।

Verse 111

द्वयक्षरादभिसंधाय केचिच्छलोकपदाड्कितै: । शतैरन्यै: सहसैश्न प्रत्ययो मोक्षलक्षणम्‌

কিছুমানে কেৱল দুটা অক্ষৰৰ উচ্চাৰণত মন স্থিৰ কৰি পৰম তত্ত্ব জানে; আন কিছুমানে শ্লোক-পদে চিহ্নিত শত-সহস্ৰ শাস্ত্ৰবাক্যৰ দ্বাৰা পৰমাত্মাৰ স্বৰূপ বুজে। যিদৰে হোৱাই হওক—দৃঢ় বোধ, অন্তঃপ্ৰত্যয়েই মোক্ষৰ লক্ষণ।

Verse 112

नायं लोको<स्ति न परो न सुखं संशयात्मन: । ऊचुर्ज्ञनिविदो वृद्धा: प्रत्ययो मोक्षलक्षणम्‌

যাৰ মন সন্দেহে ভৰপূৰ, তাৰ বাবে ন এই লোক, ন পৰলোক, ন সুখ। বৃদ্ধ আৰু জ্ঞানীসকলে কয়—দৃঢ় অন্তঃপ্ৰত্যয়েই মোক্ষৰ লক্ষণ।

Verse 113

विदितार्थस्तु वेदानां परिवेद प्रयोजनम्‌ । उद्विजेत्‌ स तु वेदेभ्यो दावाग्नेरिव मानव:

যেতিয়া মানুহে বেদৰ প্ৰকৃত অৰ্থ আৰু উদ্দেশ্য সম্পূৰ্ণৰূপে বুজি পায়, তেতিয়া সেই বেদজ্ঞ ব্যক্তি কেৱল কৰ্মবিধানকাৰী বেদাংশৰ পৰা মানুহে দাৱানলৰ পৰা আঁতৰি যোৱাৰ দৰে আঁতৰি যায়।

Verse 114

शुष्क॑ तर्क परित्यज्य आश्रयस्व श्रुति स्मृतिम्‌ एकाक्षराभिसम्बद्धं तत्त्वं हेतुभिरिच्छसि । बुद्धिर्न तस्य सिद्धयेत साधनस्य विपर्ययात्‌

শুষ্ক তৰ্ক ত্যাগ কৰি শ্রুতি-স্মৃতিৰ আশ্ৰয় লোৱা। যদি একাক্ষৰ ‘ওঁ’ৰ সৈতে সংযুক্ত পৰম তত্ত্বক যুক্তিসহ আৰু নিঃসন্দেহভাৱে বুজিবলৈ ইচ্ছা কৰা, তেন্তে জানিবা—যথাযথ উপায় গ্ৰহণ নকৰিলে বুদ্ধিয়ে সেই তত্ত্বৰ স্থিৰ সিদ্ধান্তত উপনীত হ’ব নোৱাৰে।

Verse 115

वेदपूर्व वेदितव्यं प्रयत्नात्‌ तत्‌ वै वेदस्तस्य वेद: शरीरम्‌ । वेदस्तत्त्वं तत्समासोपलब्धौ क्लीबस्त्वात्मा ततू स वेद्यस्य वेद्यम्‌

যি বেদ-আধাৰিত, তাক প্ৰচেষ্টাৰে জানিব লাগে—সেয়াই প্ৰকৃত ‘বেদ’। যি সঁচাকৈ জানে, তাৰ বাবে বেদেই জ্ঞানৰ দেহ (আধাৰ) হৈ উঠে। সংক্ষিপ্ত সাৰ-ৰূপে তাক ধৰি পেলালে তাৰ তত্ত্ব উপলব্ধ হয়; কিন্তু আত্মা যেতিয়া ভিতৰৰ পৰা দুৰ্বল আৰু অস্পষ্ট হয়, তেতিয়া জানিবলগীয়া কথাও কেৱল ‘জ্ঞেয়’ হৈয়ে থাকে—জীৱন্ত উপলব্ধি নহয়।

Verse 116

इसलिये जाननेयोग्य परमात्मतत्त्वका ज्ञान वेदोंके द्वारा ही यत्नपूर्वक प्राप्त करना चाहिये; क्योंकि वह परमात्मतत्त्व वेदस्वरूप है। वेद उसका शरीर है। उस परमात्मतत्त्वको सहजभावसे प्राप्त करानेमें वेद हेतु है। यह जीवात्मा स्वयं समर्थ नहीं है; क्योंकि वह तत्त्व वेद्यका भी वेद्य है

সেয়ে জ্ঞেয় পৰমাত্ম-তত্ত্বৰ জ্ঞান প্ৰচেষ্টাৰে কেৱল বেদৰ দ্বাৰাই লাভ কৰা উচিত; কাৰণ সেই পৰম তত্ত্ব বেদস্বৰূপ, আৰু বেদ তেওঁৰ দেহসদৃশ—তাঁক স্বাভাৱিকভাৱে প্ৰাপ্ত কৰোৱাৰ উপায়। জীৱাত্মা একাই যথেষ্ট নহয়, কিয়নো সেই তত্ত্ব অতি গভীৰ—জ্ঞেয়ৰো জ্ঞেয়। বেদে দেৱতাসকলৰ আয়ু আৰু কৰ্মৰ আশীৰ্বাদ-ফলও ঘোষণা কৰে; সেই বিধান অনুসৰিয়েই প্ৰতিটো যুগত জগতত দেহধাৰীৰ প্ৰভাৱ আৰু ভাগ্য ফলিত হয়।

Verse 117

इन्द्रियाणां प्रसादेन तदेतत्‌ परिवर्जयेत्‌ । तस्मादनशनं दिव्यं निरुद्धेन्द्रियगोचरम्‌

সেয়ে ইন্দ্ৰিয়ৰ প্ৰসাদ (শুদ্ধি)ৰ দ্বাৰা মানুহে এই বিষয়ভোগ ত্যাগ কৰা উচিত। ইন্দ্ৰিয় নির্মল হৈ সংযত হ’লে যি ‘অনশন’—অৰ্থাৎ বিষয় গ্ৰহণ নকৰা—সেয়াই দিব্য।

Verse 118

तपसा स्वर्गगमनं भोगो दानेन जायते | ज्ञानेन मोक्षो विज्ञेयस्तीर्थस्नानादघक्षय:

তপস্যাৰে স্বৰ্গগমন লাভ হয়; দানৰে ভোগসুখ প্ৰাপ্ত হয়। জ্ঞানৰে মোক্ষ লাভ হয়—এই কথা জানি থোৱা উচিত; আৰু তীৰ্থস্নানে পাপক্ষয় হয়।

Verse 119

वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु राजेन्द्र प्रत्युवाच महायशा: । भगवन्‌ श्रोतुमिच्छामि प्रधानविधिमुत्तमम्‌

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজেন্দ্ৰ! এইদৰে কোৱা হ’লে মহাযশস্বী যুধিষ্ঠিৰে উত্তৰ দিলে—‘ভগৱন্! এতিয়া মই দানকৰ্মৰ প্ৰধান আৰু উত্তম বিধি শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।’

Verse 120

मार्कण्डेय उवाच यत्‌ त्वमिच्छसि राजेन्द्र दानधर्म युधिष्ठिर । इष्ट चेद॑ं सदा महूं राजन्‌ गौरवतस्तथा

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—হে ৰাজেন্দ্ৰ যুধিষ্ঠিৰ! তুমি মোৰ পৰা যি দানধৰ্ম শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা, সেয়া তাৰ গৌৰৱ আৰু মান্যতাৰ বাবেই, হে ৰাজন, মোৰ বাবে সদায় প্ৰিয়।

Verse 121

शृणु दानरहस्यानि श्रुतिस्मृत्युदितानि च । छायायां करिण: श्राद्ध तत्‌ कर्णपरिवीजिते । दश कल्पायुतानीह न क्षीयेत युधिछ्िर

শ্ৰুতি-স্মৃতিত কোৱা দানৰ গূঢ় ৰহস্যসমূহ শুনা। হে যুধিষ্ঠিৰ! হাতীৰ ছাঁয়াত—য’ত তাৰ কাণৰ দোলাত পৱনৰ দৰে পংখাৱট অনুভৱ হয়—সেই ঠাইত কৰা শ্ৰাদ্ধৰ পুণ্য ইয়াত দহ ‘কল্পায়ুত’ পৰ্যন্ত ক্ষয় নহয়।

Verse 122

जीवनाय समाक्तलिन्नं वसु दत्त्वा महीयते । वैश्यं तु वासयेद्‌ यस्तु सर्वयज्ञै: स इष्टवान्‌

যি আনৰ জীৱনধাৰণাৰ বাবে ধন দান কৰে, সি সন্মানিত হয়। আৰু যি কোনো বৈশ্যক বাসস্থান আৰু আশ্ৰয় দিয়ে, তাক সৰ্বযজ্ঞ সম্পন্নকাৰী বুলি গণ্য কৰা হয়।

Verse 123

जो जीविकाके लिये राँधा हुआ अन्नका दान करता है, वह स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है। जो आश्रयकी खोज करनेवाले राहगीर-अतिथिको ठहरनेके लिये जगह दे वह सम्पूर्ण यज्ञोंका अनुष्ठान पूर्ण कर लेता है ।।

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে— যি জীৱিকাৰ বাবে ৰন্ধা অন্ন দান কৰে, সি স্বৰ্গলোকত দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হয়। আৰু যি আশ্ৰয় বিচাৰি অহা পথিক-অতিথিক থাকিবলৈ ঠাই দিয়ে, সি যেন সকলো যজ্ঞৰ অনুষ্ঠান সম্পূৰ্ণ কৰে। যেনেকৈ গধুৰ বোজা বহন কৰা নাও প্ৰতিস্ৰোততো আগবাঢ়ি যায়, তেনেকৈ অতিথিসেৱা আৰু অন্নদানৰ পুণ্যবলে সি মহাপাপৰ পৰা মুক্ত হয়॥

Verse 124

विप्लवे विप्रदत्तानि दधिमस्त्वक्षयाणि च । पूर्वकी ओर बहनेवाली नदीका प्रवाह जहाँ पश्चिमकी ओर मुड़ गया हो

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে— উপদ্ৰৱৰ সময়তো ব্রাহ্মণক দিয়া দধি, মটকা আদি দান অক্ষয় পুণ্যদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। য’ত পূবমুখী নদীৰ সোঁত পশ্চিমমুখে ঘূৰি যায়, সেই স্থান ‘প্ৰতিস্ৰোত’ তীৰ্থ নামে খ্যাত; তাত উত্তম অশ্বদান অক্ষয় পুণ্য দিয়ে। অন্নৰ সন্ধানত ঘূৰি ফুৰা অতিথিৰূপ ইন্দ্ৰক ভোজনে তৃপ্ত কৰিলে সেয়াও অক্ষয় পুণ্যৰ কাৰণ হয়। নদীৰ মহাপ্ৰবাহত গ্ৰহণকালত ব্রাহ্মণক দিয়া দধিমণ্ড আৰু ওপৰত কোৱা দানসমূহ অক্ষয় পুণ্য প্ৰদান কৰে; আৰু তাত স্নান কৰা পুৰুষ মহাপাপৰ পৰা মুক্ত হয়। পৰ্ব্বত দান দ্বিগুণ, ঋতুৰ আৰম্ভণিত দান দশগুণ ফলদায়ক; উত্তৰায়ণ-দক্ষিণায়ণৰ আৰম্ভ, বিষুৱযোগ, মিথুন-কন্যা-ধনু-মীন সংক্রান্তি আৰু চন্দ্ৰ-সূৰ্যগ্ৰহণত দিয়া দান অক্ষয় বুলি কোৱা হৈছে॥

Verse 125

अयने विषुवे चैव षडशीतिमुखेषु च । चन्द्रसूयोपरागे च दत्तमक्षयमुच्यते

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে— অয়নৰ আৰম্ভ (উত্তৰায়ণ-দক্ষিণায়ণ), বিষুৱযোগ, ষডশীতিমুখ আৰু চন্দ্ৰগ্ৰহণ-সূৰ্যগ্ৰহণৰ সময়ত দিয়া দান অক্ষয় বুলি কোৱা হয়। পৰ্ব্বত দান দ্বিগুণ, ঋতুৰ আৰম্ভণিত দান দশগুণ ফলদায়ক; উত্তৰায়ণ বা দক্ষিণায়ণৰ আৰম্ভ, বিষুৱযোগ, মিথুন-কন্যা-ধনু-মীন সংক্রান্তি আৰু চন্দ্ৰ-সূৰ্যগ্ৰহণত দিয়া দান অক্ষয় বুলি মান্য॥

Verse 126

ऋतुषु दशगुणं वदन्ति दत्तं शतगुणमृत्वयनादिदषु ध्रुवम्‌ । भवति सहस्रगुणं दिनस्य राहो- विंषुवति चाक्षयमश्लुते फलम्‌

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে— ঋতুৰ আৰম্ভণিত দিয়া দান দশগুণ পুণ্য দিয়ে; অয়ন আদি পবিত্ৰ সন্ধিক্ষণৰ দিনত দিয়া দান নিশ্চিতভাৱে শতগুণ ফল দিয়ে। ৰাহুৰ দিন—অর্থাৎ গ্ৰহণদিন—দিয়া দান সহস্ৰগুণ ফলদায়ক; আৰু বিষুৱযোগত দিয়া দান অক্ষয় ফল প্ৰদান কৰে॥

Verse 127

नाभूमिदो भूमिमश्राति राजन्‌ नायानदो यानमारुह्य याति । यान्‌ यान्‌ कामानू ब्राह्मुणे भ्यो ददाति तांसतान्‌ कामान्‌ जायमान: स भुड्क्ते

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে— হে ৰাজন! যিয়ে ভূমিদান কৰা নাই, সি পৰলোকত পৃথিৱীৰ ভোগ নাপায়; আৰু যিয়ে যান দান কৰা নাই, সি তাত যানে আৰোহন কৰি যাব নোৱাৰে। এই জন্মত মানুহে ব্রাহ্মণক যি যি কাম্য বস্তু দান কৰে, পৰজন্মত জন্ম লৈ সি সেই সেই ভোগ লাভ কৰি ভোগ কৰে॥

Verse 128

अग्नेरपत्यं प्रथम सुवर्ण भूर्वैष्णवी सूर्यसुताश्च॒ गाव: । लोकास्त्रयस्तेन भवन्ति दत्ता यः काज्चनं गाश्न महीं च दद्यात्‌

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—সোণাক অগ্নিৰ প্ৰথম সন্তান বুলি কোৱা হয়; পৃথিৱী বৈষ্ণৱী (বিষ্ণুৰ অধিষ্ঠিতা), আৰু গাইসমূহ সূৰ্যৰ কন্যা বুলি প্ৰসিদ্ধ। সেয়ে যি সোণ, গাই আৰু ভূমি দান কৰে, সি যেন ত্ৰিলোক দান কৰিলে বুলি গণ্য হয়।

Verse 129

सुवर्ण अग्निकी प्रथम संतान है। भूमि भगवान्‌ विष्णुकी पत्नी है तथा गौएँ भगवान्‌ सूर्यकी कन्याएँ हैं, अतः जो कोई सुवर्ण, गौ और पृथ्वीका दान करता है, उसके द्वारा तीनों लोकोंका दान सम्पन्न हो जाता है ।।

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—সোণাক অগ্নিৰ প্ৰথম সন্তান বুলি কোৱা হয়; পৃথিৱী ভগৱান বিষ্ণুৰ সহধৰ্মিণী, আৰু গাইসমূহ ভগৱান সূৰ্যৰ কন্যা। সেয়ে যি সোণ, গাই আৰু ভূমি দান কৰে, সি যেন ত্ৰিলোক দান কৰিলে বুলি গণ্য হয়। সত্যই, ত্ৰিলোকত দানতকৈ অধিক শাশ্বত পুণ্যদায়ক কৰ্ম কেতিয়াও হোৱা নাই—এতিয়া কেনেকৈ হ’ব? সেয়ে বিশিষ্ট বুদ্ধিধাৰীসকলে দানকেই সৰ্বোচ্চ পুণ্যকৰ্ম বুলি ঘোষণা কৰে।

Verse 199

इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपवके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें इन्द्रहुम्नोपाख्यानविषयक एक सौ निन्‍यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ

এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত মার্কণ্ডেয়-সমাস্যাপৰ্বত ইন্দ্ৰদ্যুম্নোপাখ্যান-বিষয়ক একশ নিৰানব্বইতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 200

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि दानमाहात्म्ये द्विशततमो<5ध्याय:

ইতি শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বত, মার্কণ্ডেয়-সমাস্যাপৰ্বৰ অন্তৰ্গত দান-মাহাত্ম্য বিষয়ক দ্বিশতম অধ্যায় সমাপ্ত।

Verse 233

प्रयच्छन्ति तु ये राजन्‌ नोपसर्पन्ति ते समम्‌ | इसलिये तुम सभी उपायोंसे अतिथियोंको भोजन देनेका प्रयत्न करो। राजन्‌! जो लोग अतिथिको चरण धोनेके लिये जल

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—হে ৰাজন, যিসকলে অতিথিক দান কৰে তেওঁলোকে দান নকৰাসকলৰ সমান গতি লাভ নকৰে। সেয়ে সকলো উপায়ে অতিথিসকলক ভোজন কৰাবলৈ চেষ্টা কৰা। হে ৰাজন! যিসকলে অতিথিক পা ধোৱাৰ বাবে জল, পায়ে মলাৰ বাবে তেল, পোহৰৰ বাবে দীপ, আহাৰৰ বাবে অন্ন আৰু বাসৰ বাবে স্থান দিয়ে—তেওঁলোকে কেতিয়াও যমৰ ধামলৈ নাযায়।

Verse 296

न तारयति दातार ब्राह्मणं नैव नैव तु । एक गौ एक ही ब्राह्मणको देनी चाहिये; बहुतोंको कभी नहीं (क्योंकि एक ही गौ यदि बहुतोंको दी गयी

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—এনেকুৱা দান দাতাকো নে ব্ৰাহ্মণ গ্ৰহীতাকো পাৰ কৰাই নোৱাৰে; একেবাৰে নহয়। এটা গাই এজন ব্ৰাহ্মণকেই দান কৰা উচিত, বহুজনক নহয়; কিয়নো দান কৰা গাই বিক্ৰী কৰি তাৰ মূল্য ভাগ কৰিলে দানৰ পৱিত্ৰতা নষ্ট হয়। দানগাই বিক্ৰী হ’লে দাতাৰ তিনিটা পুৰুষলৈ হানি হয়; সি ন দাতাক তাৰে, ন ব্ৰাহ্মণক।

Verse 303

सुवर्णानां शतं तेन दत्त भवति शाश्वतम्‌ । जो उत्तम वर्णवाले विशुद्ध ब्राह्मणको सुवर्ण-दान करता है उसे निरन्तर सौ स्वर्णमुद्राओंके दानका फल प्राप्त होता है

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—সেই কৰ্মৰ দ্বাৰা শত স্বৰ্ণদানের ফল শাশ্বত হয়। যি উত্তম গুণসম্পন্ন শুদ্ধ ব্ৰাহ্মণক স্বৰ্ণ দান কৰে, সি নিৰন্তৰ শত স্বৰ্ণমুদ্ৰা দানৰ সমান স্থায়ী পুণ্য লাভ কৰে।

Verse 316

स निस्तरति दुर्गाणि स्वर्गलोक॑ च गच्छति । जो लोग कंधेपर जुआ उठानेमें समर्थ बलवान बैल ब्राह्मणोंको दान करते हैं, वे दुःख और संकटोंसे पार होकर स्वर्गलोकमें जाते हैं

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—সি দুৰ্গম সংকট অতিক্ৰম কৰি স্বৰ্গলোকলৈ যায়। যিসকলে কান্ধত জুৱ বহিব পৰা বলবান ষাঁড় ব্ৰাহ্মণক দান কৰে, তেওঁলোকে দুখ-সঙ্কট পাৰ হৈ স্বৰ্গ লাভ কৰে।

Verse 326

दातारं हानुगच्छन्ति सर्वे कामाभिवाज्छिता: । जो दिद्वान्‌ ब्राह्मणको भूमिदान करता है, उस दाताके पास सभी मनोवाजञ्छित भोग स्वतः आ जाते हैं

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—দাতাক অনুসৰণ কৰি সকলো অভীষ্ট কামনা আহে। যি জ্ঞানী দাতা ব্ৰাহ্মণক ভূমিদান কৰে, তাৰ ওচৰলৈ সকলো মনোবাঞ্ছিত ভোগ-সমৃদ্ধি নিজে নিজে আহি পৰে।

Verse 343

अन्नदातृसम: सो<पि कीर््यते नात्र संशय: । यदि कोई रास्तेके थके-माँदे

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—সিও অন্নদাতাৰ সমান বুলি কীৰ্তিত হয়; ইয়াত সন্দেহ নাই। পথত ক্লান্ত, কৃশ, ধূলিধূসর পায়ে, ক্ষুধা-তৃষ্ণাত কাতৰ পথিকে যদি সোধে—“ইয়াত অন্ন দিয়া কোনো আছে নে?” তেতিয়া যি বিদ্বানে তাক য’ত অন্ন পোৱা যায় সেই ঠাই দেখুৱাই দিয়ে, সিও অন্নদাতাৰ তুল্য গণ্য হয়।

Verse 353

न हीदृशं पुण्यफलं विचित्रमिह विद्यते । अतः युधिष्ठिर! तुम सारे दानोंको छोड़कर केवल अन्नदान करते रहो। इस संसारमें अन्नदानके समान विचित्र एवं पुण्यदायक दूसरा कोई दान नहीं है

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—এই জগতত ইয়াৰ দৰে আশ্চৰ্য পুণ্যফল আন একো নাই। সেয়ে, হে যুধিষ্ঠিৰ! আন সকলো দান এৰি কেৱল অন্নদানেই সদায় আচৰণ কৰা। মানৱজীৱনত অন্নদানৰ সমান দান নাই—ইয়াৰ ফল বিস্ময়কৰ আৰু পুণ্যবর্ধক।

Verse 366

स तेन कर्मणा$5प्रोति प्रजापतिसलोकताम्‌ | जो अपनी शक्तिके अनुसार अच्छे ढंगसे तैयार किया हुआ भोजन ब्राह्मणोंको अर्पित करता है वह उस पुण्यकर्मके प्रभावसे प्रजापतिके लोकमें जाता है

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—সেই পুণ্যকৰ্মৰ প্ৰভাৱত সি প্ৰজাপতিৰ লোকত বাস লাভ কৰে। যি জনে নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে ভালদৰে প্ৰস্তুত কৰা ভোজন ব্ৰাহ্মণসকলক অৰ্পণ কৰে, সি সেই পুণ্যৰ বলত প্ৰজাপতি-লোক প্ৰাপ্ত কৰে।

Verse 4736

विश्रमेद्‌ यत्र वै श्रान्त: पुरुषो5ध्वनि कर्शित: । उसके मार्ममें जलरहित शून्य आकाशमात्र है। वह देखनेमें बड़ा भयानक और दुर्गम है। वहाँ न तो वृक्षोंकी छाया है

বৈশম্পায়ন ক’লে—সেয়া এনে এক স্থান, য’ত পথৰ ক্লান্তি আৰু কষ্টত জৰ্জৰিত মানুহে বিশ্ৰাম বিচাৰে। কিন্তু তাত পানী নাই—আকাশৰ দৰে শূন্য, বিস্তৃত প্ৰান্তৰ মাত্ৰ। দেখিবলৈ ভয়ংকৰ আৰু পাৰ হ’বলৈ দুৰ্গম; ন গছৰ ছাঁ, ন পানী, ন এনে কোনো ঠাই য’ত পথশ্ৰান্ত প্ৰাণী এক মুহূৰ্তও থমকি বিশ্ৰাম ল’ব পাৰে।

Verse 5636

अन्तरा चैव नाश्नाति तस्य लोका हानामया: । जो लोग छठी राततक उपवास करते हैं

বৈশম্পায়ন ক’লে—যি মাজত আহাৰ নকৰে, সি ক্ষয় আৰু ৰোগমুক্ত লোক লাভ কৰে। যিসকলে ষষ্ঠ ৰাতিলৈকে উপবাস কৰে, তেওঁলোকে ময়ূৰ-যোজিত বিমানে গমন কৰে। হে পাণ্ডুনন্দন! যিসকলে একবাৰ আহাৰ কৰি সেই আহাৰেই ভৰসা কৰি তিনিটা ৰাতি কটায় আৰু মাজত একো নাখায়, তেওঁলোকে ৰোগ-শোকৰহিত পুণ্যলোক প্ৰাপ্ত কৰে।

Verse 9836

विकारि तेषां राजेन्द्र सुदुष्करकरं मन: । राजेन्द्र! चक्षु आदि इन्द्रियोंके आहारको छोड़ देना कठिन नहीं है; क्योंकि इन्द्रियोंके छहों विषयोंका उपभोग न करनेसे वह अपने-आप सुगमतासे हो जाता है

যুধিষ্ঠিৰ ক’লে—হে ৰাজেন্দ্ৰ! সিহঁতৰ মাজত মনেই সৰ্বাধিক বিকাৰপ্ৰৱণ; সেয়েহে আত্মসংযম অত্যন্ত কঠিন হয়। চকু আদি ইন্দ্ৰিয়ৰ ‘আহাৰ’—অৰ্থাৎ বিষয়—ত্যাগ কৰা তেনেই কঠিন নহয়; কিয়নো ছয় বিষয় ভোগ নকৰিলে ইন্দ্ৰিয়সমূহ আপোনা-আপুনি সহজে নিবৃত্ত হয়। কিন্তু মন অতি চঞ্চল; সেয়ে ভাবশুদ্ধি নোহোৱাকৈ তাক বশ কৰা অত্যন্ত দুৰূহ।