Shloka 4736
Dharma-vyādha’s Analysis of Moral Decline and the Mahābhūta–Guṇa Schema (धर्मव्याधोपदेशः)
विश्रमेद् यत्र वै श्रान्त: पुरुषो5ध्वनि कर्शित: । उसके मार्ममें जलरहित शून्य आकाशमात्र है। वह देखनेमें बड़ा भयानक और दुर्गम है। वहाँ न तो वृक्षोंकी छाया है, न पानी है और न कोई ऐसा स्थान ही है जहाँ रास्तेका थका- माँदा जीव क्षणभर भी विश्राम कर सके
viśramed yatra vai śrāntaḥ puruṣo 'dhvani karśitaḥ |
বৈশম্পায়ন ক’লে—সেয়া এনে এক স্থান, য’ত পথৰ ক্লান্তি আৰু কষ্টত জৰ্জৰিত মানুহে বিশ্ৰাম বিচাৰে। কিন্তু তাত পানী নাই—আকাশৰ দৰে শূন্য, বিস্তৃত প্ৰান্তৰ মাত্ৰ। দেখিবলৈ ভয়ংকৰ আৰু পাৰ হ’বলৈ দুৰ্গম; ন গছৰ ছাঁ, ন পানী, ন এনে কোনো ঠাই য’ত পথশ্ৰান্ত প্ৰাণী এক মুহূৰ্তও থমকি বিশ্ৰাম ল’ব পাৰে।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage underscores the ethical and psychological reality of travel and exile: hardship strips away comforts, testing endurance and resolve. It highlights how the wilderness can become a moral proving-ground where perseverance and restraint are required when even basic refuge—shade, water, rest—is absent.
Vaiśampāyana describes a frightening, difficult stretch of terrain encountered in the forest context: a barren expanse lacking water and shelter, where a weary traveller finds no place to rest. The description intensifies the sense of danger and deprivation characteristic of the Vana Parva’s wilderness episodes.