Sukta 7
Rishi: Traditionally Atharvanic seers (Ucchiṣṭa-hymn complex; r̥ṣi attribution varies in ancillary lists)
Devata: Ucchiṣṭa (personified Remnant/Residue as cosmic principle)
Chandas: Triṣṭubh-like cadence (mixed/irregular in this hymn section; often treated as triṣṭubh in practice)
অথৰ্ববেদ ১১.৭-এ উচ্ছিষ্ট—পবিত্ৰ “অৱশিষ্ট” বা অৱশেষ—ক প্ৰশংসা কৰা হৈছে; ইয়াক এক কৌসমিক আধাৰ হিচাপে ধৰা হয়, যাৰ পৰা দেৱতা, প্ৰাণশক্তি, কাল আৰু যজ্ঞৰ গোপন গঠনসমূহ উদ্ভৱ হয়। অৱশিষ্টক জগত-ধাৰণ আৰু জননশীলতাৰ সৈতে একাত্ম কৰি, এই সূক্তই সাধাৰণতে গৌণ বুলি ধৰা বস্তুটোকেই ব্ৰহ্মবৰ্চস (পবিত্ৰ তেজ) আৰু যাজ্ঞিক সাৰ্বভৌমত্বৰ মূল ভূমি কৰি তোলে। মন্ত্রোচ্চাৰণে এই মৌলিক শক্তিক ৰীতিগতভাৱে আত্মসাৎ কৰা হয়, যাৰ ফলত প্ৰাণ, ইন্দ্ৰিয় আৰু যজ্ঞৰ কাৰ্যক্ষমতা—তাৰ “গোপন” বা অপ্ৰকট ৰূপতো—স্থিতিশীল হয়।
Mantras
Mantra 1
उच्छि॑ष्टे॒ नाम॑ रू॒पं चोच्छि॑ष्टे लो॒क आहि॑तः । उच्छि॑ष्ट॒ इन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॒ विश्व॑म॒न्तः स॒माहि॑तम्
উচ্ছিষ্টত নাম আৰু ৰূপ আছে; উচ্ছিষ্টতেই লোক স্থাপিত। উচ্ছিষ্টতেই ইন্দ্ৰ আৰু অগ্নি; সকলো বস্তু তাৰ ভিতৰত একেলগে সঞ্চিত আৰু অন্তৰ্ভুক্ত।
Mantra 2
उच्छि॑ष्टे॒ द्यावा॑पृथि॒वी विश्वं॑ भू॒तं स॒माहि॑तम्। आपः॑ समु॒द्र उच्छि॑ष्टे च॒न्द्रमा॒ वात॒ आहि॑तः ॥ सन्नुच्छि॑ष्टे॒ असं॑श्चो॒भौ मृ॒त्युर्वाजः॑ प्र॒जाप॑तिः । लै॒क्या उच्छि॑ष्ट॒ आय॑त्ता॒ व्रश्च॒ द्रश्चापि॒ श्रीर्मयि॑
উচ্ছিষ্টতেই দ্যাৱা-পৃথিৱী; যি-কিছু ভূত (হৈ উঠা) সেয়া সকলো তাত সমাহিত। উচ্ছিষ্টতেই আপঃ (জল) আৰু সমুদ্ৰ; চন্দ্ৰমা আৰু বায়ুও তাত স্থাপিত। উচ্ছিষ্টতেই সৎ (অস্তিত্ব) আৰু অসৎ—উভয়; মৃত্যু, বাল (শক্তি) আৰু প্ৰজাপতি। মানুহৰ লোকসমূহ উচ্ছিষ্টৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল; আৰু কটা-ছেঁটা (ব্ৰশ্চ-দ্ৰশ্চ) আৰু শ্ৰীও মোৰ ভিতৰত।
Mantra 3
दृ॒ढो दृं॑हस्थि॒रो न्यो ब्रह्म॑ विश्व॒सृजो दश॑ । नाभि॑मिव स॒र्वत॑श्च॒क्रमुच्छि॑ष्टे दे॒वताः॑ श्रि॒ताः
দৃঢ়, বলবর্ধক, স্থিৰ, সুপ্ৰতিষ্ঠিত—ব্ৰহ্ম, বিশ্বসৃজ দহজনৰ সৈতে। নাভিৰ চাৰিওফালে চকা যেন, উচ্ছিষ্টতেই দেবতাসকল আশ্ৰিত হৈ স্থিত।
Mantra 4
ऋक् साम॒ यजु॒रुच्छि॑ष्ट उद्गी॒थः प्रस्तु॑तं स्तु॒तम्। हि॒ङ्का॒र उच्छि॑ष्टे॒ स्वरः॒ साम्नो॑ मे॒डिश्च॒ तन्मयि॑
ঋক্, সাম, যজুঃ—এই সকলো উচ্ছিষ্টৰ ভিতৰতে আছে; উদ্গীথ, গীতৰ প্ৰস্তাৱনা (প্ৰস্তুত) আৰু স্তুত গীত। হিঙ্কাৰ—উচ্ছিষ্টৰ ভিতৰত; সামনৰ স্বৰ আৰু তাৰ মধ্য-আধাৰ (মেডি)—সেই সকলো মোৰ ভিতৰত স্থিত হওক।
Mantra 5
ऐ॒न्द्रा॒ग्नं पा॑वमा॒नं म॒हाना॑म्नीर्महाव्र॒तम्। उच्छि॑ष्टे य॒ज्ञस्याङ्गा॑न्य॒न्तर्गर्भ॑ इव मा॒तरि॑
ঐন্দ্ৰাগ্ন, পাৱমান, মহানাম্নী ঋচাসমূহ, আৰু মহাব্ৰত—উচ্ছিষ্টৰ ভিতৰত যজ্ঞৰ অঙ্গসমূহ আছে, যেন মাতৃৰ ভিতৰত গৰ্ভস্থ ভ্ৰূণ।
Mantra 6
रा॒ज॒सूयं॑ वाज॒पेय॑मग्निष्टो॒मस्तद॑ध्व॒रः । अ॒र्का॒श्व॒मे॒धावुच्छि॑ष्टे जी॒वब॑र्हिर्म॒दिन्त॑मः
ৰাজসূয়, বাজপেয়, অগ্নিষ্টোম—এইয়েই অধ্বৰ যজ্ঞ; আৰু অর্কা আৰু অশ্বমেধ—উচ্ছিষ্টৰ ভিতৰত—জীৱন্ত বৰ্হিসযুক্ত, অতি উল্লাসদায়ক।
Mantra 7
अ॒ग्न्या॒धेय॒मथो॑ दी॒क्षा का॑म॒प्रश्छन्द॑सा स॒ह। उत्स॑न्ना य॒ज्ञाः स॒त्राण्युच्छि॒ष्टेऽधि॑ स॒माहि॑ताः
অগ্ন্যাধেয় আৰু দীক্ষা—কাম-প্ৰশ্ছন্দসা (ইচ্ছা-উদ্দীপক ছন্দ/মাপ) সহ; লুপ্ত হোৱা যজ্ঞ আৰু সত্র-অনুষ্ঠানসমূহ উচ্ছিষ্টৰ ওপৰত একত্ৰিত কৰি সঞ্চিত কৰা হৈছে।
Mantra 8
अ॒ग्नि॒हो॒त्रं च॑ श्र॒द्धा च॑ वषट्का॒रो व्र॒तं तपः॑ । दक्षि॑णे॒ष्टं पू॒र्तं चोच्छि॒ष्टेऽधि॑ स॒माहि॑ताः
অগ্নিহোত্র আৰু শ্রদ্ধা, বষট্-কাৰ, ব্ৰত আৰু তপঃ; দক্ষিণেষ্ট (দক্ষিণা-সহ ইষ্টি) আৰু পূর্ত-পুণ্যো—এই সকলো উচ্ছিষ্টৰ ওপৰত একত্ৰিত কৰি সঞ্চিত।
Mantra 9
ए॒क॒रा॒त्रो द्वि॑रा॒त्रः स॑द्यः॒क्रीः प्र॒क्रीरु॒क्थ्यः । ओतं॒ निहि॑त॒मुच्छि॑ष्टे य॒ज्ञस्या॒णूनि॑ वि॒द्यया॑
এক-ৰাত্ৰ, দ্বি-ৰাত্ৰ, সদ্যঃক্রী, প্ৰক্রী, উক্থ্য—এইসকল উচ্ছিষ্টত বোনা-গাঁথা হৈ গোপনে স্থাপিত; বিদ্যাৰ দ্বাৰাই যজ্ঞৰ সূক্ষ্ম অণুসকল জনা যায়।
Mantra 10
च॒तू॒रा॒त्रः प॑ञ्चरा॒त्रः ष॑ड्रा॒त्रश्चो॒भयः॑ स॒ह। षो॒ड॒शी स॑प्तरा॒त्रश्चोच्छि॑ष्टाज्जज्ञिरे॒ सर्वे॒ ये य॒ज्ञा अ॒मृते॑ हि॒ताः
চতুৰ্ৰাত্ৰ, পঞ্চৰাত্ৰ, ষড়্ৰাত্ৰ, আৰু উভয় একেলগে; ষোড়শী আৰু সপ্তৰাত্ৰ—উচ্ছিষ্টৰ পৰা জন্ম ল’লে সেই সকলো যজ্ঞ, যিসকল অমৃতত্বত সুদৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত।
Mantra 11
प्र॒ती॒हा॒रो नि॒धनं॑ विश्व॒जिच्चा॑भि॒जिच्च॒ यः । सा॒ह्ना॒ति॒रा॒त्रावुच्छि॑ष्टे द्वादशा॒होऽपि॒ तन्मयि॑
প্ৰতীহাৰ, নিধন, বিশ্বজিত আৰু অভিজিত, আৰু সাহ্নাতিৰাত্ৰ—উচ্ছিষ্টৰ ভিতৰত; আৰু দ্বাদশাহো তেনেই তাৰেই দ্ৰব্য-সত্তা।
Mantra 12
सू॒नृता॒ संन॑तिः॒ क्षेमः॑ स्व॒धोर्जामृतं॒ सहः॑ । उच्छि॑ष्टे॒ सर्वे॑ प्र॒त्यञ्चः॒ कामाः॒ कामे॑न ततृपुः
সূনৃতা (সত্য-বচন), সংনতি (ঐক্য), ক্ষেম (কল্যাণ), স্বধা-জাত অমৃতত্ব, আৰু সহ (বল)—উচ্ছিষ্টৰ ভিতৰত; সকলো কামনা, এইফালে মুখ কৰি, কামনাই কামনাৰে তৃপ্ত হয়।
Mantra 13
नव॒ भूमीः॑ समु॒द्रा उच्छि॒ष्टेऽअधि॑ श्रि॒ता दिवः॑ । आ सूर्यो॑ भा॒त्युच्छि॑ष्टेऽहोरा॒त्रे अपि॒ तन्मयि॑
উচ্ছিষ্টৰ ওপৰত দিৱ্যলোকৰ নৱ ভূমি আৰু সমুদ্ৰসমূহ আশ্ৰিত হৈ আছে। উচ্ছিষ্টতেই সূৰ্য উজ্জ্বলভাৱে দীপ্তি মাৰে; অহোৰাত্ৰিও সেই একে তত্ত্বৰেই।
Mantra 14
उ॒प॒हव्यं॑ विषू॒वन्तं॒ ये च॑ य॒ज्ञा गुहा॑ हि॒ताः । बिभ॑र्ति भ॒र्ता विश्व॒स्योच्छि॑ष्टो जनि॒तुः पि॒ता
উপহব্য (উপ-আহ্বান) আৰু বিষূৱন্ত-কৰ্ম, আৰু যিসকল যজ্ঞ গোপনে গুহাত স্থাপন কৰা আছে—সেই সকলোকে বিশ্বৰ ধাৰক উচ্ছিষ্টে বহন কৰে; তেওঁ জনিতাৰ পিতা।
Mantra 15
पि॒ता ज॑नि॒तुरुच्छि॒ष्टोऽसोः॒ पौत्रः॑ पिताम॒हः । स क्षि॑यति॒ विश्व॒स्येशा॑नो॒ वृषा॒ भूम्या॑मति॒घ्न्यः
উচ্ছিষ্ট জনিতাৰ পিতা; অসুৰ (অসু) পক্ষে তেওঁ পৌত্ৰো আৰু পিতামহো। তেওঁ বিশ্বৰ ঈশান, পৃথিৱীত অতি-ঘ্ন্য (অলঙ্ঘনীয়), বৃষৰূপে বাস কৰে।
Mantra 16
ऋ॒तं स॒त्यं तपो॑ रा॒स्ट्रं श्रमो॒ धर्म॑श्च॒ कर्म॑ च । भू॒तं भ॑वि॒ष्यदुच्छि॑ष्टे वी॒र्यं ल॒क्ष्मीर्बलं॒ बले॑
ঋত, সত্য, তপ, ৰাষ্ট্ৰ, শ্রম, ধৰ্ম আৰু কৰ্ম—এই সকলো; ভূত আৰু ভবিষ্যৎ উচ্ছিষ্টত আছে। তাতেই বীৰ্য, লক্ষ্মী, আৰু বলৰ ভিতৰত বল আছে।
Mantra 17
समृ॑द्धि॒रोज॒ आकू॑तिः क्ष॒त्रं रा॒ष्ट्रं षडु॒र्व्यः । सं॒व॒त्स॒रोऽध्युच्छि॑ष्ट इडा॑ प्रै॒षा ग्रहा॑ ह॒विः
সমৃদ্ধি, ওজ (শক্তি), আকূতি (সংকল্প), ক্ষত্র (শাসনক্ষমতা), রাষ্ট্র, ষড়ুর্ব্যঃ—ছয় বিস্তৃত অঞ্চল; সংবৎসর উচ্ছিষ্টৰ ওপৰত অধিষ্ঠিত। ইড়া, প্রৈষা (যজ্ঞীয় প্ৰেরণা), গ্রহাসমূহ, আৰু হৱিঃ (আহুতি)।
Mantra 18
चतु॑र्होतार आ॒प्रिय॑श्चातुर्मा॒स्यानि॑ नी॒विदः॑ । उच्छि॑ष्टे य॒ज्ञाः होत्राः॑ पशुब॒न्धास्तदिष्ट॑यः
চতুৰ হোতৃসকল, আপ্রী স্তোত্ৰসমূহ, চাতুৰ্মাস্য যজ্ঞক্ৰিয়া, নিভিদ্ মন্ত্রসমূহ—উচ্ছিষ্টত যজ্ঞসমূহ, হোত্রাঃ (হোতৃ-আহুতি), পশুবন্ধ, আৰু সেই ইষ্টয়ঃ (ইষ্টি-যজ্ঞসমূহ) আছে।
Mantra 19
अ॒र्ध॒मा॒साश्च॒ मासा॑श्चार्त॒वा ऋ॒तुभिः॑ स॒ह। उच्छि॑ष्टे घो॒षिणी॒रापः॑ स्तनयि॒त्नुः श्रुति॑र्म॒ही
অৰ্ধমাস আৰু মাস, ঋতুবোৰৰ সৈতে ঋতুকালসমূহ—উচ্ছিষ্টৰ ভিতৰতেই আছে; উচ্ছিষ্টত আছে গর্জনময় জল, স্তনয়িত্নু (বজ্ৰ-গর্জন), আৰু মহীয়ান শ্রুতি।
Mantra 20
शर्क॑राः॒ सिक॑ता॒ अश्मा॑न॒ ओष॑धयो वी॒रुध॒स्तृणा॑ । अ॒भ्राणि॑ वि॒द्युतो॑ व॒र्षमुच्छि॑ष्टे॒ संश्रि॑ता श्रि॒ता
কংকৰ, বালি, আৰু পাথৰ; ঔষধি, বীৰুধ (লতা-উদ্ভিদ), আৰু তৃণ; মেঘ, বিদ্যুৎ, আৰু বৰষুণ—এই সকলো উচ্ছিষ্টত আশ্ৰিত, তাতেই প্রতিষ্ঠিত।
Mantra 21
राद्धिः॒ प्राप्तिः॒ समा॑प्ति॒र्व्याऽप्ति॒र्मह॑ एध॒तुः । अत्या॑प्ति॒रुच्छि॑ष्टे॒ भूति॒श्चाहि॑ता॒ निहि॑ता हि॒ता
সিদ্ধি, প্ৰাপ্তি, সমাপ্তি, ব্যাপ্তি, মহত্ত্ব—এইসকল বৃদ্ধি পাওক। উচ্ছিষ্টত অতিলাভ আৰু সমৃদ্ধিও স্থাপিত, নিক্ষিপ্ত, সুপ্ৰতিষ্ঠিত।
Mantra 22
यच्च॑ प्रा॒णति॑ प्रा॒णेन॒ यच्च॒ पश्य॑ति॒ चक्षु॑षा । उच्छि॑ष्टाज्जज्ञिरे॒ सर्वे॑ दि॒वि दे॒वा दि॑वि॒श्रितः॑
যি প্ৰাণেৰে প্ৰাণ ধৰে, আৰু যি চকুৰে দেখে—সেই সকলো উচ্ছিষ্টৰ পৰা জন্মিলে; দিৱিত থকা দেৱসকল, দিৱিতেই আশ্ৰিত।
Mantra 23
ऋचः॒ सामा॑नि॒ च्छन्दां॑सि पुरा॒णं यजु॑षा स॒ह। उच्छि॑ष्टाज्जज्ञिरे॒ सर्वे॑ दि॒वि दे॒वा दि॑वि॒श्रितः॑
ঋচ, সাম, ছন্দ, পুৰাণ, আৰু যজুঃসহ—এই সকলো উচ্ছিষ্টৰ পৰা জন্মিলে; দিৱিত থকা দেৱসকল, দিৱিতেই আশ্ৰিত।
Mantra 24
प्रा॒णा॒पा॒नौ चक्षुः॒ श्रोत्र॒मक्षि॑तिश्च॒ क्षिति॑श्च॒ या। उच्छि॑ष्टाज्जज्ञिरे॒ सर्वे॑ दि॒वि दे॒वा दि॑वि॒श्रितः॑
প্ৰাণ-আপান, চকু আৰু শ্ৰৱণ, অক্ষিতি (অবিনাশিতা) আৰু ক্ষিতি (দৃঢ় স্থিতি)—যি যি এইবোৰ। উচ্ছিষ্টৰ পৰা এই সকলো জন্মিলে—দ্যুলোকত অৱস্থিত, স্বৰ্গ-আশ্ৰিত দেৱসকল।
Mantra 25
आ॒न॒न्दा मोदाः॑ प्र॒मुदो॑ऽभिमोद॒मुद॑श्च॒ ये। उच्छि॑ष्टाज्जज्ञिरे॒ सर्वे॑ दि॒वि दे॒वा दि॑वि॒श्रितः॑
আনন্দ, মোদ, প্ৰমোদ, অভিমোদ, আৰু যি যি উদ (আনন্দ-উল্লাস) আছে—এই সকলো উচ্ছিষ্টৰ পৰা জন্মিলে: দ্যুলোকত অৱস্থিত, স্বৰ্গ-আশ্ৰিত দেৱসকল।
Mantra 26
दे॒वाः पि॒तरो॑ मनु॒ष्याऽ गन्धर्वाप्स॒रस॑श्च॒ ये। उच्छि॑ष्टाज्जज्ञिरे॒ सर्वे॑ दि॒वि दे॒वा दि॑वि॒श्रितः॑
দেৱতাসকল, পিতৃসকল, মানুহ, আৰু গন্ধৰ্ব-অপ্সৰাসসকল—যি যি এইসকল; উচ্ছিষ্ট (অৱশিষ্ট)ৰ পৰা সৰ্বেই জন্মিল। দিৱিত নিবাস কৰা, দিৱি-শ্ৰিত (স্বৰ্গত প্রতিষ্ঠিত) দেৱতাসকল।
Frequently Asked Questions
Not merely. The hymn treats “leftover/remnant” as a sacred principle: what remains becomes the hidden support of creation and sacrifice, the ground from which powers and gods arise.
Atharvanic theology often sacralizes liminal things. Here, the remnant symbolizes what persists beyond consumption and change—therefore it is framed as the stable substrate of order, time, and ritual continuity.
It is recited for brahmavarcasa and steadiness—especially to strengthen prāṇa, senses, and the sense that one’s ritual (outer or inner) is upheld even when not visibly active, with Ucchiṣṭa as the sustaining base.
Ask anything about Sukta 7 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.