Adhyaya 166
Kalmāṣapāda’s Encounter with Śakti and the Escalation of the Vasiṣṭha–Viśvāmitra Feud (कल्माषपाद–शक्ति प्रसङ्गः)
Upa-parva: Vasiṣṭha–Viśvāmitra-vaira (Kalmāṣapāda–Śakti episode)
A Gandharva narrates the account of King Kalmāṣapāda of the Ikṣvāku line. While hunting, the king—hungry and thirsty—meets Śakti, the eminent son of Vasiṣṭha, on a narrow path. The king orders the ascetic to move aside; Śakti answers with conciliatory speech yet remains on the ‘path of dharma,’ refusing to yield. In anger and pride, the king strikes him with a whip. The affront triggers a curse: Kalmāṣapāda is condemned to become a ‘puruṣāda,’ driven to consume human flesh and to wander as a source of fear. The narrative then ties this to the broader Viśvāmitra–Vasiṣṭha rivalry: Viśvāmitra approaches, perceives the situation, and through command and the curse’s momentum causes a rākṣasa named Kiṃkara to enter the king, intensifying the destructive disposition. Later, a hungry brāhmaṇa requests meat; the king promises food, but his cook cannot find animal meat and is repeatedly instructed—under the king’s possession—to provide human flesh. The brāhmaṇa, with siddha insight, rejects the offering as unfit and reiterates the curse, strengthening it. The possessed king retaliates by killing and consuming Śakti, and subsequently the rākṣasa consumes Vasiṣṭha’s hundred sons. Vasiṣṭha, overwhelmed by grief, attempts self-destruction—leaping from Meru, entering fire, and sinking into the sea—yet survives each attempt, returning exhausted to his āśrama. The chapter functions as an ethical case-study on arrogance, the performative power of speech, and the compounding effects of rivalry on social order.
Chapter Arc: एक आगन्तुक ब्राह्मण-गाथा के रूप में कथा खुलती है: महातपा ऋषि गङ्गाद्वार की ओर जाते हैं, जहाँ एक अप्सरा घृताची का दृश्य अनायास ही एक महान् वंश-प्रसंग का बीज बो देता है। → गङ्गातट पर वायु के वेग से घृताची का वस्त्र खिसकता है; ऋषि के मन में क्षणिक काम-उद्रेक उठता है और उसी से द्रोण के जन्म का कारण बनता है। आगे वही द्रोण अस्त्र-विद्या की पूर्णता हेतु गुरु से ‘सम्पूर्ण अस्त्र, उनके प्रयोग और संहार’ की याचना करता है—ज्ञान की भूख के साथ भविष्य की कठोरता भी बढ़ती जाती है। → द्रोण और पाञ्चालराज द्रुपद का सख्य-प्रतिज्ञा से बँधना—‘सख्यं तदेव भवतु शश्वद्’—और उसी के भीतर छिपा असमानता का बीज: एक ब्राह्मण-शिष्य और एक राजकुमार की मित्रता, जो समय के साथ परीक्षा माँगती है। → दोनों अपने-अपने पथ पर लौटते हैं; पर द्रुपद के हृदय में द्रोण के प्रति ‘असत्कार’ की स्मृति टिक जाती है—अपमान का काँटा क्षणभर भी नहीं निकलता, और वही भविष्य के वैर का आधार बनता है। → द्रुपद के मन में पलता अपमान और द्रोण की अस्त्र-सम्पन्नता—दोनों मिलकर आने वाले प्रतिशोध की छाया डालते हैं: यह मित्रता कब और कैसे शत्रुता में बदलेगी?
Shlokas
Verse 1
अपन प्रा बछ। अं क्ाज पज्चषष्टर्याधेकशततमो< ध्याय: द्रोणके द्वारा द्रपदके अपमानित होनेका वृत्तान्त ब्राह्मण उवाच गड्जद्वारं प्रति महान् बभूवर्षिमहातपा: । भरद्वाजो महाप्राज्ञ: सततं संशितव्रतः
قال البراهمن: قرب «غانغادوارا» كان يقيم ناسكٌ جليل شديدُ التَّقشّف، هو بهاردفاجا، بالغُ الحكمة، دائمُ الثبات على نذوره المنضبطة. ويُبرز هذا السردُ المثالَ الأخلاقيَّ لكبح النفس و«التَّبَس» عند البراهمة بوصفه أساسَ السلطان الروحي، ممهدًا لما سيأتي من توترٍ بين رصيد الزهد وشرف الدنيا.
Verse 2
सोअभिषेक्तुं गतो गड्ां पूर्वमेवागतां सतीम् । ददर्शाप्सरसं तत्र घृताचीमाप्लुतामृषि:
ومضى الناسك إلى نهر الغانغا ليغتسل، فرأى هناك الحوريةَ السماوية غِرْتاتشي، وقد سبقته إلى الموضع، غامرةً جسدَها في الماء. ويهيّئ هذا المشهدُ توتّرًا أخلاقيًّا كثيرًا ما يتناوله «المهابهاراتا»: لقاءَ الانضباط الزهدي بسحر الجمال السماوي، حيث تصبحُ حراسةُ الحواس امتحانًا للفضيلة.
Verse 3
तस्या वायुर्नदीतीरे वसन॑ व्यहरत् तदा । अपकृष्टाम्बरां दृष्टवा तामृषिश्चकमे तदा
وبينما كانت على ضفة النهر تبدّل ثيابها، حملت الريحُ في تلك اللحظة لباسَها. فلما رآها وقد انكشف عنها الرداء، تولّد في قلب الناسك شوقٌ إلى امتلاكها. ويصوغ هذا البيت توترًا أخلاقيًّا: حادثٌ خارجيّ (الريح) يغدو مناسبةً لزلّةٍ باطنية (شهوةٌ غيرُ مكبوحة)، مؤكّدًا وجوبَ ضبط النفس حتى حين تستفزّ الظروفُ الإغواء.
Verse 4
तस्यां संसक्तमनस: कौमारब्रह्मचारिण: । चिरस्य रेतश्नस्कन्द तदृषिद्रोण आदधे
كان بهاردفاجا ناسكًا قد طال محافظته على البراهماتشاريا منذ صباه؛ فلما تعلّق قلبُه بغِرْتاتشي انسكبت منيّتُه. فجمعها الرائي بعناية ووضعها في «دْرونا» (وعاء)، فبدأت بذلك الولادةُ العجيبة التي ستأتي. ويؤكد المقطع أن حتى كبار الزهّاد يُمتحنون بالشهوة، وأنه إذا وقعت الزلّة فالمطلوب ضبطٌ ومسؤولية.
Verse 5
ततः समभवद् द्रोण: कुमारस्तस्य धीमत:ः । अध्यगीष्ट स वेदांश्ष वेदाड़ानि च सर्वश:,उसीसे बुद्धिमान् भरद्वाजजीके द्रोण नामक पुत्र हुआ। उसने सम्पूर्ण वेदों और वेदांगोंका भी अध्ययन कर लिया
ثم وُلد للحكيم بهارادفاجا ابنٌ اسمه درونا. ولما شبَّ، أتقن الفيدات كلها، ودرس كذلك جميع العلوم المساندة لها (فيدأنغا)، فغدا مُحكَمَ التكوين في العلم المقدّس.
Verse 6
भरद्वाजस्य तु सखा पृषतो नाम पार्थिव: । तस्यापि द्रुपदो नाम तदा समभवत् सुतः,पृषत नामके एक राजा भरद्वाज मुनिके मित्र थे। उन्हीं दिनों राजा पृषतके भी ट्रुपद नामक पुत्र हुआ
قال البرهمي: كان لبهارادفاجا صديقٌ، ملكٌ يُدعى پṛṣata. وفي حينه رُزق ذلك الملك أيضًا بابنٍ وُلد آنذاك وعُرف باسم دروبادا.
Verse 7
स नित्यमाश्रमं गत्वा द्रोणेन सह पार्षत: | चिक्रीडाध्ययनं चैव चकार क्षत्रियर्षभ:,क्षत्रियशिरोमणि पृषतकुमार द्रुपद प्रतिदिन भरद्वाज मुनिके आश्रमपर जाकर द्रोणके साथ खेलते और अध्ययन करते थे
وكان ابن پṛṣata، ذلك الفحل بين الكشاتريا، يذهب على الدوام إلى ناسك بهارادفاجا، ويقضي أيامه مع درونا لعبًا ودرسًا.
Verse 8
ततस्तु पृषते5तीते स राजा द्रुपदो5भवत् | द्रोणोडपि राम॑ शुश्राव दित्सन्तं वसु सर्वश:
وبعد أن مضى الملك پṛṣata، آل المُلك إلى دروبادا. وفي ذلك الحين سمع درونا أن راما (باراشوراما) عازمٌ على التصدّق بكل ثروته ثم الانطلاق إلى الغابة. فبدافع الحاجة إلى المعاش قصد درونا باراشوراما، وعرّف بنفسه طالبًا المال.
Verse 9
वनं तु प्रस्थितं राम॑ं भरद्वाजसुतोब्रवीत् | आगतं वित्तकामं मां विद्धि द्रोणं द्विजोत्तम
ولما كان راما (باراشوراما) مُنطلقًا إلى الغابة، خاطبه ابن بهارادفاجا قائلاً: «يا أفضلَ البرهميين، اعلم أني درونا. لقد جئتُ راغبًا في المال.»
Verse 10
राम उवाच शरीरमात्रमेवाद्य मया समवशेषितम् । अस्त्राणि वा शरीर वा ब्रह्मन्नेकतमं वृणु
قال راما: «أيها البراهمن، إنني اليوم لم أُبقِ لنفسي إلا هذا الجسد وحده. فاختر واحدًا من اثنين: إمّا أسلحتي، وإمّا هذا الجسد نفسه».
Verse 11
द्रोण उदाच अस्त्राणि चैव सर्वाणि तेषां संहारमेव च । प्रयोगं चैव सर्वेषां दातुमहति मे भवान्,द्रोण बोले--भगवन्! आप मुझे सम्पूर्ण अस्त्र तथा उन सबके प्रयोग और उपसंहारकी विधि भी प्रदान करें
قال درونا: «أيها السيد الموقَّر، امنحني جميع الأسلحة السماوية، وعلّمني أيضًا طريقة سحبها وإبطالها. وعلّمني كذلك الاستعمال الصحيح لكل واحدٍ منها».
Verse 12
ब्राह्मण उवाच तथेत्युक्त्वा ततस्तस्मै प्रददौ भूगुनन्दन: । प्रतिगृह्म तदा द्रोण: कृतकृत्यो&5भवत् तदा
قال البراهمن: «ليكن كذلك». ثم إن سليل بهṛغو (باراشوراما) وهبه أسلحته. فلما تسلّمها درونا شعر في تلك اللحظة أن غايته قد تحققت وأن سعيه قد اكتمل.
Verse 13
सम्प्रह्ृष्टमना द्रोणो रामात् परमसम्मतम् । ब्रह्मास्त्रं समनुप्राप्य नरेष्वभ्यधिको5भवत्
وبقلبٍ مفعمٍ بالسرور، نال درونا—وقد كان موضع تقديرٍ عظيم لدى راما (باراشوراما)—معرفةَ البراهماأسترا. فلما حاز ذلك السلاح الأسمى، غدا أرفع الناس شأنًا وأعلاهم بين البشر.
Verse 14
ततो द्रुपदमासाद्य भारद्वाज: प्रतापवान् | अब्रवीत् पुरुषव्याप्र: सखायं विद्धि मामिति,तब पुरुषसिंह प्रतापी द्रोणने राजा द्रुपदके पास जाकर कहा--'राजन्! मैं तुम्हारा सखा हूँ, मुझे पहचानो”
ثم إن درونا، ابن بهارادفاجا الشجاع ذو البأس، قصد الملك دروبادا وقال كأنه أسدٌ بين الرجال: «اعرفني صديقًا لك».
Verse 15
हुपद उवाच नाश्रोत्रिय: श्रोत्रियस्थ नारथी रथिन: सखा । नाराजा पार्थिवस्यापि सखिपूर्व किमिष्यते
قال هوبادا: «من ليس śrotriya لا يليق أن يكون صاحبًا لِـśrotriya؛ ومن ليس محاربَ عربةٍ (rathin) لا يكون صديقًا لراثِنٍ حقّ. وكذلك من ليس ملكًا لا يستحق صداقةَ ملك. فإذا كان الأمر كذلك، فلماذا ما زلتَ تتطلع إلى صداقة الأمس؟»
Verse 16
ब्राह्मण उवाच स विनिश्ित्य मनसा पाज्चाल्यं प्रति बुद्धिमान | जगाम कुरुमुख्यानां नगरं नागसाह्नयम्
قال البراهمن: إن درونا، وهو الحكيم، قد عزم في قلبه على الثأر من ملك البانشالا دروبادا. ثم مضى إلى ناغاساهڤيا—مدينة سادة الكورو، أي هستينابورا.
Verse 17
तस्मै पौत्रान् समादाय वसूनि विविधानि च । प्राप्ताय प्रददौ भीष्म: शिष्यान् द्रोणाय धीमते,वहाँ जानेपर बुद्धिमान द्रोणको नाना प्रकारके धन लेकर भीष्मजीने अपने सभी पौत्रोंको उन्हें शिष्यरूपमें सौंप दिया
فلما بلغ بهيشما إلى الحكيم درونا، جاء بأحفاده ومعه ألوانٌ من الأموال، ثم سلّم أولئك الفتيان جميعًا إليه تسليمًا رسميًا ليكونوا تلاميذ له.
Verse 18
द्रोण: शिष्यांस्तत: पार्थानिदं वचनमब्रवीत् । समानीय तु ताज्शिष्यान् द्रपदस्यासुखाय वै
ثم جمع درونا تلاميذه جميعًا—وخاصة البارثا، أبناء كونتي، وسواهم—وقال لهم هذا القول، قاصدًا أن يُنزل بدروبادا الشقاء.
Verse 19
आचार्यवेतनं किंचिद् हृदि यद् वर्तते मम । कृतास्त्रैस्तत् प्रदेयं स्थात् तदृतं वदतानघा: । सोर्ड्जुनप्रमुखैरुक्तस्तथास्त्विति गुरुस्तदा
قال المعلّم البراهمني: «في قلبي أجرُ المعلّم (gurudakṣiṇā) بعينه. فإذا بلغتم الإتقان في فنّ السلاح وجب أن تمنحوني ذلك الأجر. يا من لا إثم عليكم، انطقوا بقَسَمٍ صادقٍ عليه». فقال أرجونا وسائر التلاميذ المتقدّمين لِغوروهم: «تثاستو—ليكن كذلك».
Verse 20
यदा च पाण्डवा: सर्वे कृतास्त्रा: कृतनिश्चया: । ततो द्रोणोडब्रवीद् भूयो वेतनार्थमिदं वच:
ولمّا أتمَّ الباندافا جميعًا تدريبهم في فنون السلاح، وثبتوا بعزمٍ لا يتزعزع على الوفاء بما أُلزموا به، تكلّم درونا مرةً أخرى—ولكن هذه المرّة بقصد المطالبة بـ«غورو-دكشِنا»؛ أي العطاء الذي يُؤدَّى للمعلم جزاءً وتعويضًا.
Verse 21
पार्षतो द्रुपदो नामच्छत्रवत्यां नरेश्वर: । तस्मादाकृष्य तद् राज्यं मम शीघ्र प्रदीयताम्,“अहिच्छत्रा नगरीमें पृषतके पुत्र राजा ट्रपद रहते हैं। उनसे उनका राज्य छीनकर शीतघ्र मुझे अर्पित कर दो'
قال البراهمي: «في تشاترافاتي (Chatravatī) ملكٌ يُدعى دروبادا (Drupada)، ابنُ پṛṣata. انتزعوا مُلكه وسلّموه إليّ عاجلًا.»
Verse 22
(धार्तराष्ट्रश्न सहिता: पञ्चालान् पाण्डवा ययु: ।।
ثم إن أبناء پاندو الخمسة، بعدما هزموا الملك دروبادا في ساحة القتال، قيّدوه مع وزرائه وقدّموه بين يدي درونا.
Verse 23
(महेन्द्र इव दुर्धर्षो महेन्द्र इव दानवम् । महेन्द्रपुत्र: पाउचालं जितवानर्जुनस्तदा ।।
كان أرجونا، ابنَ إندرا، يومئذٍ عصيًّا على القهر كإندرا نفسه. وكما قهر إندرا من قبلُ سيدَ الدانافا، كذلك غلب أرجونا ملكَ البانشالا. فلما رأى الناسُ بأسَ فالغونا (Phālguna) ذي القوة التي لا تُحدّ، ذُهل أقرباءُ يَجْنَسِينا (Yajñasena) جميعًا وقالوا فيما بينهم: «لا أميرَ بين أبناء الملوك يضاهي أرجونا في البأس».
Verse 24
अतः: प्रयतितं राज्ये यज्ञसेन त्वया सह । राजासि दक्षिणे कूले भागीरथ्याहमुत्तरे
فلذلك، يا يَجْنَسِينا (Yajñasena)، قد اجتهدتُ لأحصل على مُلكٍ، ولو بمنازعتك. لقد قلتَ إن من ليس بملكٍ لا يليق أن يكون صديقًا لملك؛ ومن ثمّ سعيتُ إلى السيادة عبر الصراع معك. فكنْ أنتَ ملكًا على الضفة الجنوبية للبهاغيراثي (Bhāgīrathī/الغانغا)، وأكون أنا على الضفة الشمالية.
Verse 25
ब्राह्मण उवाच एवमुक्तो हि पाज्चाल्यो भारद्वाजेन धीमता । उवाचास्त्रविदां श्रेष्ठो द्रोणं ब्राह्मणसत्तमम्
قال البراهمن: لما قال درونا، ابن بهارادفاجا الحكيم، ذلك القول، تكلّم دروبادا ملك البانشالا—وهو أبرع العارفين بفنون السلاح—مخاطبًا درونا، أفضلَ البراهمة، على هذا النحو.
Verse 26
एवं भवतु भद्रें ते भारद्वाज महामते । सख्यं तदेव भवतु शश्वद् यदभिमन्यसे,“महामते द्रोण! एवमस्तु, आपका कल्याण हो। आपकी जैसी राय है, उसके अनुसार हम दोनोंकी वही पुरानी मैत्री सदा बनी रहे”
«فليكن الأمر كذلك، يا درونا عظيم الرأي، يا ابن بهارادفاجا؛ ليحلّ عليك الخير. ولتبقَ تلك الصداقة بعينها، دائمة أبدًا، كما تريد.»
Verse 27
एवमन्योन्यमुक्त्वा तौ कृत्वा सख्यमनुत्तमम् । जम्मतुद्रोणपाञउ्चाल्यौ यथागतमरिंदमौ
وهكذا تبادلا القول، فأقاما بينهما صداقة لا نظير لها. ثم انصرف درونا ودروبادا أمير البانشالا—وكلاهما قاهرٌ للأعداء—فعاد كلٌّ منهما إلى موضعه، كما جاء.
Verse 28
असत्कार: स तु महान् मुहूर्तमपि तस्य तु । नापैति हृदयाद् राज्ञो दुर्मना: स कृशो5भवत्
إن الإهانة الجسيمة التي لحقته لم تفارق قلب الملك دروبادا لحظةً واحدة. كان يضمر الأسى في باطنه، فاستولى عليه الكمد، حتى غدا جسده هزيلاً ناحلاً.
Verse 164
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत चैत्ररथपर्वमें ब्राह्मगकथाविषयक एक सौ चौंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
وهكذا ينتهي الفصل الرابع والستون بعد المئة من المهابهارتا، ضمن الآدي بارفا، في القسم الفرعي تشيترا راثا، المتعلّق بالسرد الخاصّ بقصة براهمن.
Verse 165
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि द्रौपदीसम्भवे पज्चषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत चैत्ररथपर्वमें द्रौपदीजन्मविषयक एक सौ पैंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
وهكذا، في «المهابهارتا المجيدة» ضمن «الأدي بارفا»، في قسم «تشايتْرَرَثا»، يختتم هنا الفصل المتعلّق بميلاد/أصل دروبدي—وهو الفصل الخامس والستون بعد المئة. وهذه الخاتمة (الكولوفون) تُعلن تمام وحدةٍ سردية وتختم الخبر ختمًا رسميًا، وتُدرجه في الإطار الأخلاقي للملحمة: فالأحداث لا تُروى مجرد رواية، بل تُوضَع في النظام الأوسع للدارما والقدر الذي يحكم تَفَتُّح المهابهارتا.
Frequently Asked Questions
The dilemma is the exercise of royal authority versus dharmic restraint: when confronted with an ascetic on a narrow path, the king chooses coercion and humiliation rather than patience or mutual accommodation, converting a minor encounter into a moral breach with severe consequences.
The chapter teaches that power without self-governance destabilizes social order; harmful speech and action, especially against the vulnerable or disciplined, can become self-propagating causes. It also warns that rivalries can instrumentalize crises, multiplying harm beyond the original fault.
No explicit phalaśruti is stated here. The meta-function is implicit: the narrative exemplifies how dharma-violations and retaliatory mechanisms (curse, possession, vengeance) operate as instructive models within Itihāsa for understanding long-range karmic consequence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.