Shloka 23
Kalmāṣapāda’s Encounter with Śakti and the Escalation of the Vasiṣṭha–Viśvāmitra Feud (कल्माषपाद–शक्ति प्रसङ्गः)
(महेन्द्र इव दुर्धर्षो महेन्द्र इव दानवम् । महेन्द्रपुत्र: पाउचालं जितवानर्जुनस्तदा ।। तद् दृष्टवा तु महावीर्य फाल्गुनस्यामितौजस: । व्यस्मयन्त जना: सर्वे यज्ञसेनस्य बान्धवा: ।। नास्त्यर्जुनसमो वीर्ये राजपुत्र इति ब्रुवन् ।।) महेन्द्रपुत्र अर्जुन महेन्द्र पर्वतके समान दुर्धर्ष थे। जैसे महेन्द्रने दानवराजको परास्त किया था, उसी प्रकार उन्होंने पांचालराजपर विजय पायी। अमिततेजस्वी अर्जुनका वह महान् पराक्रम देख राजा ट्रुपदके समस्त बान्धवजन बड़े विस्मित हुए और मन-ही-मन कहने लगे--“'अर्जुनके समान शक्तिशाली दूसरा कोई राजकुमार नहीं है'। द्रोण उदाच प्रार्थयामि त्वया सख्यं पुनरेव नराधिप । अराजा किल नो राज्ञ: सखा भवितुमहति,द्रोणाचार्य बोले--राजन्! मैं फिर भी तुमसे मित्रताके लिये प्रार्थना करता हूँ। यज्ञसेन! तुमने कहा था, जो राजा नहीं है, वह राजाका मित्र नहीं हो सकता; अतः मैंने राज्यप्राप्तिके लिये तुम्हारे साथ युद्धका प्रयास किया है। तुम गंगाके दक्षिणतटके राजा रहो और मैं उत्तरतटका
mahendra iva durdharṣo mahendra iva dānavam | mahendraputraḥ pāñcālaṃ jitavān arjunas tadā || tad dṛṣṭvā tu mahāvīryaṃ phālgunasya amitaujasāḥ | vyasmayanta janāḥ sarve yajñasenasya bāndhavāḥ || nāsty arjunasamo vīrye rājaputra iti bruvan ||
كان أرجونا، ابنَ إندرا، يومئذٍ عصيًّا على القهر كإندرا نفسه. وكما قهر إندرا من قبلُ سيدَ الدانافا، كذلك غلب أرجونا ملكَ البانشالا. فلما رأى الناسُ بأسَ فالغونا (Phālguna) ذي القوة التي لا تُحدّ، ذُهل أقرباءُ يَجْنَسِينا (Yajñasena) جميعًا وقالوا فيما بينهم: «لا أميرَ بين أبناء الملوك يضاهي أرجونا في البأس».
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how extraordinary prowess earns public recognition and reshapes political standing; it also frames human achievement through a divine archetype (Arjuna likened to Indra), underscoring the ideal of kṣatriya excellence and the social weight of honor.
After Arjuna’s victory over the Pāñcāla king (Drupada/Yajñasena), Drupada’s relatives and onlookers marvel at Arjuna’s invincibility and declare that no prince equals him in valor.