Shloka 24
Kalmāṣapāda’s Encounter with Śakti and the Escalation of the Vasiṣṭha–Viśvāmitra Feud (कल्माषपाद–शक्ति प्रसङ्गः)
अतः: प्रयतितं राज्ये यज्ञसेन त्वया सह । राजासि दक्षिणे कूले भागीरथ्याहमुत्तरे,द्रोणाचार्य बोले--राजन्! मैं फिर भी तुमसे मित्रताके लिये प्रार्थना करता हूँ। यज्ञसेन! तुमने कहा था, जो राजा नहीं है, वह राजाका मित्र नहीं हो सकता; अतः मैंने राज्यप्राप्तिके लिये तुम्हारे साथ युद्धका प्रयास किया है। तुम गंगाके दक्षिणतटके राजा रहो और मैं उत्तरतटका
ataḥ prayatitaṁ rājye yajñasena tvayā saha | rājāsi dakṣiṇe kūle bhāgīrathyāham uttare ||
فلذلك، يا يَجْنَسِينا (Yajñasena)، قد اجتهدتُ لأحصل على مُلكٍ، ولو بمنازعتك. لقد قلتَ إن من ليس بملكٍ لا يليق أن يكون صديقًا لملك؛ ومن ثمّ سعيتُ إلى السيادة عبر الصراع معك. فكنْ أنتَ ملكًا على الضفة الجنوبية للبهاغيراثي (Bhāgīrathī/الغانغا)، وأكون أنا على الضفة الشمالية.
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
The verse highlights an ethic of reciprocity and status: friendship among rulers is framed as requiring parity in rank. It also shows how honor-codes can rationalize conflict—war is presented as a means to restore equality and thereby enable a morally acceptable relationship (friendship) within that social framework.
The speaker addresses Yajñasena (Drupada), explaining that because Drupada had insisted only a king can be a king’s friend, the speaker strove to obtain a kingdom by contending with him. He proposes a division along the Bhāgīrathī (Gaṅgā): Drupada rules the southern bank, while the speaker rules the northern bank.