
Chapter Arc: पवन (वायु) अर्जुन से दान-धर्म के प्रसंग में एक प्राचीन, विस्मयकारी आख्यान छेड़ते हैं—जब असुरों ने देवताओं को परास्त कर उनके यज्ञ और पितृ-स्वधा तक छीन ली, और स्वर्ग का तेज़ बुझने लगा। → देवता निरुत्साह होकर पृथ्वी पर भटकते हैं; यज्ञ-विधि बाधित, कर्मकाण्ड छिन्न, और देव-लोक की प्रतिष्ठा डगमगाती है। उसी समय वे अग्नि-सदृश तेजस्वी, सूर्य-प्रभा वाले महाव्रती अगस्त्य को देखते हैं; पर संकट टलता नहीं—यज्ञ-दीक्षा से कृश हुए देवताओं को देखकर ‘खलिन’ नामक पर्वत-प्राय दानव उन्हें मारने दौड़ते हैं, जल को ऊँचा उछालते और भयंकर आयुध उठाए। → देवता इन्द्र सहित शरण खोजते हुए वासिष्ठ के पास पहुँचते हैं; स्वयं शक्र भी व्यथित होकर वसिष्ठ की शरण लेते हैं। तब भगवान ऋषि वसिष्ठ अपने ब्रह्म-तेज और ब्रह्मदत्त वर-बल से दैत्यों का संहार कर देवताओं की रक्षा करते हैं। → वसिष्ठ के संरक्षण से त्रिदिववासी सुरक्षित होते हैं और दानव-विघ्न का अंत होता है; आख्यान का निष्कर्ष यह कि क्षत्र-बल भी जब धर्म-मार्ग से विचलित हो, तब ब्रह्म-तेज (तप, सत्य, संयम) ही लोक-रक्षा का अंतिम आश्रय बनता है। → पवन संकेत करते हैं कि वसिष्ठ के इस कर्म का वर्णन कहकर अब वे ‘वसिष्ठात् क्षत्रियं वरम्’—वसिष्ठ से सम्बद्ध किसी श्रेष्ठ क्षत्रिय/राजा के प्रसंग की ओर कथा मोड़ेंगे।
Verse 1
अपना छा | अप्-४#-रात जा - कुछ लोग 'घट्सहस्रशतह्ृदम्” का अर्थ यों करते हैं--वहाँ छः लाख तालाब शोभा पा रहे थे; परंतु 'शतह्ृददा” शब्द बिजलीका वाचक है; अतः उपर्युक्त अर्थ किया गया है। पजञ्चपज्चाशर्दाधिकशततमो< ध्याय: ब्रद्मर्षि अगस्त्य और वसिष्ठके प्रभावका वर्णन भीष्म उवाच इत्युक्त: स नृपस्तूष्णीम भूद् वायुस्ततो<ब्रवीत् । शृणु राजन्नगस्त्यस्य माहात्म्यं ब्राह्मणस्य ह
毗湿摩说道:此言既出,迦尔塔毗利耶·阿周那王默然无对。于是风神伐由又说道:“大王啊,如今且听婆罗门阿迦斯底耶(Agastya)之伟大功德。”
Verse 2
असुरैर्निर्जिता देवा निरुत्साहाश्व ते कृता: | यज्ञाश्वैषां हृता: सर्वे पितृणां च स्वधास्तथा
毗湿摩说:在远古之时,诸天为阿修罗所败,因而勇气与进取之心尽失。阿修罗夺取并扰乱了诸天的一切祭祀(yajña),同样也截断了本应献给祖灵的“斯瓦达”(svadhā)供奉。于是,当礼敬与职责的通道被斩断,神圣秩序亦为之震动;诸天从荣华中坠落,据说在大地上困苦流离。
Verse 3
कर्मेज्या मानवानां च दानवैहैंहयर्षभ । भ्रष्टैश्चर्यास्ततो देवाश्चेरु: पृथ्वीमिति श्रुति:
毗湿摩说:“海诃耶族中的雄牛啊,传闻但那婆(Dānava)使人间行事与祭祀之礼尽皆消失。诸天失其应行之仪轨,又从神圣的荣华中坠落,于是困苦地徘徊于大地之上。”
Verse 4
ततः कदाचित् ते राजन् दीप्तमादित्यवर्चसम् | ददृशुस्तेजसा युक्तमगस्त्यं विपुलव्रतम्,“राजन! तदनन्तर एक दिन देवताओंने सूर्यके समान प्रकाशमान, तेजस्वी, दीप्तिमान् और महान व्रतधारी अगस्त्यको देखा
随后,王啊,有一次他们看见了阿迦斯底耶(Agastya)——光辉如日,具足灵耀之威,坚守宏大誓戒。
Verse 5
अभिवाद्य तु तं देवा: पृष्टवा कुशलमेव च । इदमूचुर्महात्मानं वाक्यं काले जनाधिप,'जनेश्वर! उन्हें प्रणाम करके देवताओंने उनका कुशल-समाचार पूछा और समयपर उन महात्मासे इस प्रकार कहा--
毗湿摩说:诸天向他恭敬致礼,并问候安泰。随后在适当之时,他们对那位大魂者如此说道,世人之主啊。
Verse 6
दानवैर्युधि भग्ना: सम तथैश्वर्याच्च भ्रंशिता: । तदस्मान्नो भयात् तीव्रात् त्राहि त्वं मुनिपुड्व,“मुनिवर! दानवोंने हमें युद्धमें हटाकर हमारा ऐश्वर्य छीन लिया है। इस तीव्र भयसे आप हमारी रक्षा करें"
毗湿摩说:“噢,至上的牟尼啊,但那婆(Dānava)在战场上击溃了我们,又夺去了我们的主权与威势。故此,请你救护我们,使我们脱离这凶猛的恐惧。”
Verse 7
इत्युक्तः स तदा देवैरगस्त्य: कुपितो5भवत् | प्रजज्वाल च तेजस्वी कालाग्निरिव संक्षये,“देवताओंके ऐसा कहनेपर तेजस्वी अगस्त्य मुनि कुपित हो गये और प्रलयकालके अग्निकी भाँति रोषसे जल उठे
诸天如此对他说时,光辉炽盛的圣者阿伽斯提耶便勃然大怒;怒焰腾起,如同世界毁灭之际“时劫之火”(Kālāgni)般燃烧。
Verse 8
तेन दीप्तांशुजालेन निर्दग्धा दानवास्तदा । अन्तरिक्षान्महाराज निपेतुस्ते सहस्रशः,“महाराज! उनकी प्रज्वलित किरणोंके स्पर्शसे उस समय सहस्रों दानव दग्ध होकर आकाशसे पृथ्वीपर गिरने लगे
毗湿摩说道:“大王啊,被那炽烈光芒之网触及,达那婆众被焚烧殆尽,成千上万从空中坠落到大地。”
Verse 9
दह्ामानास्तु ते दैत्यास्तस्यागस्त्यस्य तेजसा । उभौ लोकौ परित्यज्य गताः काष्ठां तु दक्षिणाम्,“अगस्त्यके तेजसे दग्ध होते हुए दैत्य दोनों लोकोंका परित्याग करके दक्षिण दिशाकी ओर चले गये
毗湿摩说道:那些大底耶被圣者阿伽斯提耶的炽盛威光焚烧,遂舍弃两界,逃向南方之域。
Verse 10
बलिस्तु यजते यज्ञमश्चवमेधं महीं गतः । येडन्येडधस्था महीस्थाश्व ते न दग्धा महासुरा:
毗湿摩说道:“当时,婆利王上至人间,正在举行马祭(Aśvamedha)。因此,与他同在大地上的大阿修罗,以及驻于下界(帕塔拉)者,才得以免于被焚。”
Verse 11
ततो लोका: पुनः प्राप्ता: सुरैः शान्तभयैर्न॒प । अथैनमन्रुवन् देवा भूमिष्ठानसुरान् जहि
毗湿摩说道:“于是,大王啊,诸天恐惧既息,便各自返回本界。其后,众神又再度对他说:‘如今也请诛灭仍居于大地之上的阿修罗。’”
Verse 12
इत्युक्त: प्राह देवान् स न शक्तोडस्मि महीगतान् । दग्धुं तपो हि क्षीयेन्मे न शक््यामीति पार्थिव
毗湿摩说:他被如此问及,便答诸天道:“大王,我不能焚烧居于大地之上的阿修罗。因为若我焚烧他们,我的苦行(tapas)之力将会减损。因此,此事我不能为。”
Verse 13
एवं दग्धा भगवता दानवा: स्वेन तेजेसा । अगस्त्येन तदा राज॑ंस्तपसा भावितात्मना,'“राजन्! इस प्रकार शुद्ध अन्तःकरणवाले भगवान् अगस्त्यने अपने तप और तेजसे दानवोंको दग्ध कर दिया था
毗湿摩说:“大王,正是如此,达那婆众被圣者阿伽斯提耶焚尽——其内心由苦行(tapas)净化并淬炼——凭借自身的灵性光辉之力。”
Verse 14
ईदृशश्वाप्यगस्त्यो हि कथितस्ते मयानघ । ब्रवीम्यहं ब्रूहि वा त्वमगस्त्यात् क्षत्रियं वरम्
毗湿摩说:“无罪者啊,我已向你叙述阿伽斯提耶何等非凡——具此等威力的圣仙,实为婆罗门中之巨擘。我说得明白;若你知道有哪位刹帝利胜过阿伽斯提耶,就请你说出来。”
Verse 15
भीष्म उवाच इत्युक्त: स तदा तूष्णीमभूद् वायुस्ततो<ब्रवीत् । शृणु राजन् वसिष्ठस्य मुख्यं कर्म यशस्विन:
毗湿摩说:他既如此被说,便默然不语。于是风神伐由又说道:“大王,请听那位声名显赫的婆罗门圣者婆悉吒最卓绝的功业。”
Verse 16
आदित्या: सत्रमासन्त सरो वै मानसं प्रति । वसिष्ठ॑ मनसा गत्वा ज्ञात्वा तत् तस्य गौरवम्,“एक समय देवताओंने वसिष्ठ मुनिके गौरवको जानकर मन-ही-मन उनकी शरण जाकर मानसरोवरके तटपर यज्ञ आरम्भ किया
毗湿摩说:诸阿底提耶在摩那萨罗伐罗湖畔举行长时祭会。既明了圣者婆悉吒的伟大,他们以由衷的敬意在心中趋向于他,并为尊崇其崇高德业,便在彼处开始了祭仪。
Verse 17
यजमानांस्तु तान् दृष्टवा सर्वान् दीक्षानुकर्शितान् । हन्तुमैच्छन्त शैलाभा: खलिनो नाम दानवा:
毗湿摩说道:见到所有主持祭祀之人——人人因受灌顶誓戒(dīkṣā)的苦行而形容枯槁——那名为迦林(Khalin)、身躯如山的达那婆(Dānava)便起意要杀害他们。此事昭示:因神圣誓愿而削弱者,易成非正法(adharma)之徒的猎物;而对祭祀(yajña)施暴,被视为极重的道德罪过,必招致冲突。
Verse 18
अदूरात् तु ततस्तेषां ब्रह्म॒दत्तवरं सर: । हताहता वै तत्रैते जीवन्त्याप्लुत्य दानवा:
离他们不远有一座湖,曾蒙梵天(Brahmā)赐下恩许。在那里,达那婆们——纵使一次又一次被击倒——只要投入湖水中浸没,便能复得生命。因此,每当战场上有人倒下,其余同伴便将其抬起掷入湖中;一经没入水里,立刻复苏,再度起身。
Verse 19
ते प्रगृह्ा महाघोरान् पर्वतान् परिघान् द्रुमान् विक्षोभयन्त: सलिलमुत्थितं शतयोजनम्
毗湿摩说道:“他们抓起可怖的山岳、铁杵与树木,猛烈搅动湖水,使水柱冲起高达百由旬。手持这些骇人的武器,达那婆们扑向诸神。他们的军势有一万之众。诸神遭受惨烈折磨后,便奔逃而去,投奔因陀罗求庇护。”
Verse 20
अभ्यद्रवन्त देवांस्ते सहस्नाणि दशैव हि । ततस्तैरदिता देवा: शरणं वासवं ययु:
毗湿摩说道:那些袭击者向诸神猛冲而来——其数确为一万。诸神被他们骚扰压迫,痛苦不堪,遂奔逃而去,投向婆娑婆(Vāsava,即因陀罗)求庇护。此事重申《摩诃婆罗多》反复申明的伦理:当权势被滥用以折磨他人,受害者便寻求正当的保护;而领袖之责,正在于庇护众生、恢复秩序。
Verse 21
स च तैव्यथित: शक्रो वसिष्ठं शरणं ययौ । ततो<5भयं ददौ तेभ्यो वसिष्ठो भगवानृषि:
毗湿摩说道:因陀罗(释迦,Śakra)为那些底提耶(Daitya)所困扰,便前往投靠婆悉吒(Vasiṣṭha)。于是,这位可敬的圣仙婆悉吒赐予诸神“无畏”——以其灵性威德与苦行(tapas)之力护佑受难者——昭示真正的安稳源自正法(dharma)与苦行之威,而非仅凭武力。
Verse 22
तदा तान् दुःखितान् ज्ञात्वा आनृशंस्यपरो मुनि: । अयत्नेनादहत् सर्वान् खलिन: स्वेन तेजसा
毗湿摩说道:当时,那位以慈悲为最胜的牟尼见他们忧苦,便赐予无畏;又不费分毫之力,以自身的灵性光辉之威,焚尽一切名为“卡林”(Khalin)的魔类。
Verse 23
कैलासं प्रस्थितां चैव नदीं गड्जां महातपा: । आनयत् तत्सरो दिव्यं तया भिन्न च तत्सर:
毗湿摩说道:大苦行者们将正趋向凯拉萨(Kailāsa)的恒河女神伽ṅ伽(Gaṅgā)引入那天界之湖。伽ṅ伽一入湖中,便冲决湖堤;由她所破开的缺口涌出的水流,遂以“萨拉尤”(Sarayū)之名而闻名。
Verse 24
सरो भिन्न तया नद्या सरयू: सा ततो5भवत् | हताश्च खलिनो यत्र स देश: खलिनो5भवत्
毗湿摩说道:“当那湖被河水冲决之后,随后涌出的水流便被称为萨拉尤(Sarayū)。而名为‘卡林’(Khalin)的魔类被诛灭之处,那片国土也以‘卡利那’(Khalina)之名而著称。”
Verse 25
एवं सेन्द्रा वसिष्ठेन रक्षितास्त्रिदिवौकस: । ब्रह्मदत्तवराश्चैव हता दैत्या महात्मना
毗湿摩说道:“于是,具大德的婆悉吒(Vasiṣṭha)护佑了三界之众——以因陀罗(Indra)为首的诸天。并且,那位大魂之圣者也诛灭了诸代底耶(Daitya),即便他们曾受梵天(Brahmā)赐福亦然。”
Verse 26
एतत् कर्म वसिष्ठस्थ कथितं हि मयानघ । ब्रवीम्यहं ब्रूहि वा त्वं वसिष्ठात् क्षत्रियं वरम्
毗湿摩说道:“无垢者啊,我已叙述了婆悉吒这般作为。我要断言:婆罗门(Brāhmaṇa)为上。否则,你且告诉我——若真有哪位刹帝利(Kṣatriya)比婆悉吒更伟大。”
Verse 155
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पवनार्जुनसंवादे पड्चपञ्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
至此,在神圣的《摩诃婆罗多》中,于《教诫篇》(Anuśāsana Parva)之内——尤指“布施之法”(Dāna-dharma)一段——风神帕瓦那(Pavana)与阿周那(Arjuna)之对话告终:即本分支之第一百五十五章。