
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं कि इस विषय पर एक प्राचीन आख्यान सुनाया जाता है—पवन और कार्तवीर्य अर्जुन का संवाद, जिसमें ब्राह्मण-माहात्म्य प्रकट होता है। → माहिष्मती का सहस्रबाहु, महाबली कार्तवीर्य अर्जुन क्षत्रधर्म, विनय और श्रुति-आज्ञा के साथ दत्तात्रेय मुनि की आराधना करता है और वरदान पाता है; पर उसी वैभव के साथ उसके भीतर ‘श्रेष्ठता’ का गर्व भी उभरता है, जिससे वर्ण-श्रेष्ठता का विवाद तीखा होने लगता है। → आकाशवाणी/अशरीरिणी वाणी और दिव्य ‘गायत्री’ कन्या का प्रकट कथन—‘मूर्ख! तू नहीं जानता कि ब्राह्मण क्षत्रिय से श्रेष्ठ है’—और यह उद्घोष कि तीनों लोकों में कोई देव या मनुष्य ब्राह्मण-श्रेष्ठता को डिगा नहीं सकता; यही क्षत्र-तेज बनाम ब्रह्म-तेज का निर्णायक क्षण बनता है। → कथा का निष्कर्ष ब्राह्मणों की महिमा, ब्रह्मतेज की अजेयता, और क्षत्रिय के लिए विनय-युक्त धर्मपालन की अनिवार्यता पर टिकता है—राजा का पराक्रम भी ब्राह्मण-आश्रय और मर्यादा के अधीन है।
Verse 1
अत्-#-र- द्विपज्चाशर्दाधिकशततमो< ध्याय: कार्तवीर्य ० अब प2 ९ दत्तात्रेयजीसे चार वरदान प्राप्त होनेका एवं उनमें उत्पत्तिका वर्णन तथा ब्राह्मणोंकी महिमाके विषयमें कार्तवीर्य अर्जुन और वायुदेवताके संवादका उल्लेख युधिछिर उवाच कां तु ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं दृष्टवा जनाधिप । क॑ वा कर्मोदयं मत्वा तानर्चसि महामते
由提湿陀罗说道:“噢,人中之主,你见到了何等利益,才如此坚持礼敬婆罗门?又或是,噢,大智者,你思量的是哪一类业行的兴起与果报,因而对他们供奉并致以崇敬?”
Verse 2
भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । पवनस्य च संवादमर्जुनस्य च भारत
毗湿摩说道:“在此事上亦然,噢,婆罗多后裔,智者常引一则古例——一段久远的旧史——即风神(Pavana)与阿周那之间的对话。”
Verse 3
सहस्रभुजभच्छीमान् कार्तवीर्यो5भवत् प्रभु: । अस्य लोकस्य सर्वस्य माहिष्मत्यां महाबल:
毗湿摩说道:“在远古之时,兴起一位君主,名为迦尔多毗梨耶(Kārtavīrya)——光辉灿然,号称‘千臂’;其力雄伟,自摩醯湿摩底(Māhiṣmatī)而治,统御此世间万邦。”
Verse 4
स तु रत्नाकरवतीं सद्दीपां सागराम्बराम् । शशास पृथिवीं सर्वा हैहय: सत्यविक्रम:
毗湿摩说道:“那位海诃耶王——其勇武与誓言相符——统治了整个大地;大地富有宝藏,环以大海,散布群岛,诸海如衣裳披覆其身。”此言所指,正是摩醯湿摩底的迦尔多毗梨耶·阿周那:以无边威力与辉煌著称,其王权遍及天下。
Verse 5
स्ववित्तं तेन दत्तं तु दत्तात्रेयाय कारणे । क्षत्रधर्म पुरस्कृत्य विनयं श्रुतमेव च
毗湿摩说道:随后,他为那一特定缘由,将自己的财物施与达多特利耶(Dattatreya),以刹帝利之法(kṣatra-dharma,武士之职责)为先,并依谦恭之德与所闻圣教而行。
Verse 6
न्यमन्त्रयत संतुष्टो द्विजश्नैनं वरैस्त्रिभि:
毗湿摩说道:婆罗门见他可喜,便请他自择三种恩赐。婆罗门中最尊的达多特利耶大为满意,准他开口求愿。国王奉命选择时答道:“世尊,愿我在战阵之中具千臂,而在家中仍唯二臂。愿战场上诸军士皆得目睹我之千臂。噢持严誓之师,愿我凭自身勇力征服全地。既依达摩而得此地,愿我勤勉治理,不生懈怠。噢最胜婆罗门,除这三愿之外,我还求第四愿。噢无瑕的大圣仙,愿汝以慈悲亦赐此愿。我乃归依之 भक्त:若我有时舍正道而趋邪径,愿高贵之人训诲我,使我回归正路。”
Verse 7
स वरैश्छन्दितस्तेन नूपो वचनमत्रवीत् । सहस्रबाहुर्भूयां वै चमूमध्ये गृहेडन्यथा
毗湿摩说道:那位圣仙催他择愿,国王答道:“愿我在战阵之中、军旅之间,化为千臂之人;而在家中则仍如常(唯二臂)。愿战场上诸军士皆见我千臂。”
Verse 8
मम बाहुसहसं तु पश्यतां सैनिका रणे । विक्रमेण महीं कृत्स्नां जयेयं संशितव्रत
毗湿摩说道:“愿战场上的士卒都看见我千臂。噢持誓坚固者,愿我凭自身勇武征服全地。”
Verse 9
तां च धर्मेण सम्प्राप्प पालयेयमतन्द्रित: । चतुर्थ तु वरं याचे त्वामहं द्विजसत्तम
毗湿摩说道:“既依达摩而得那(大地/王权),我必不懈怠地守护治理。然而,噢最胜婆罗门,我还要向你求第四愿。”
Verse 10
त॑ ममानुग्रहकृते दातुमर्हस्यनिन्दित । अनुशासन्तु मां सनन््तो मिथ्योद्वृत्तं त्वदाश्रयम्
毗湿摩说道:“无瑕之人啊,为示恩于我,你当赐下此愿。倘若有朝一日,我既依止于你,却误入虚妄乖僻之行,愿诸贤德之士教诲我、纠正我。”
Verse 11
भगवान् दत्तात्रेयकी कार्तवीर्यपर कृपा इत्युक्त: स द्विज: प्राह तथास्त्विति नराधिपम् | एवं समभवंस्तस्य वरास्ते दीप्ततेजस:
他如此祈求后,世尊达多特利耶——那位婆罗门——对国王说道:“如是成就(tathāstu)。”于是,那位光辉炽盛的君王所获诸愿,皆依其所赐而圆满应验。
Verse 12
ततः स रथमास्थाय ज्वलनार्कसमद्युतिम् । अब्रवीद् वीर्यसम्मोहात् को वास्ति सदृशो मम
随后他登上战车,光焰如烈火,如骄阳。为自身武勇的醉意所迷,他高声说道:“世间谁能与我比肩?”
Verse 13
तद्वाक्यान्ते चान्तरिक्षे वागुवाचाशरीरिणी
他话音方落,虚空中便有无形之声传来:“愚人!你竟不知婆罗门甚至高于刹帝利吗?唯有依凭婆罗门的扶持,刹帝利才能在此世护佑百姓!”
Verse 14
न त्वं मूढ विजानीषिे ब्राह्मण क्षत्रियाद् वरम् । सहितो ब्राह्माणेनेह क्षत्रिय: शास्ति वै प्रजा:
毗湿摩说道:“迷妄之人啊,你不明白婆罗门高于刹帝利。在此世间,唯有凭借婆罗门的扶持,刹帝利方能真正统御并护卫人民。”
Verse 15
अजुन उवाच कुर्या भूतानि तुष्टो5हं क्रुद्धो नाशं तथानये । कर्मणा मनसा वाचा न मत्तो5स्ति वरो द्विज:
阿周那说道:“我若欢喜,便能令众生出生;我若震怒,也能使众生毁灭。以行、以心、以言而论,没有任何婆罗门胜过我。”
Verse 16
पूर्वो ब्रह्मोत्तरो वादो द्वितीय: क्षत्रियोत्तर: | त्वयोक्तौ हेतुयुक्तौ तौ विशेषस्तत्र दृश्यते
阿周那说道:“先说的一派主张婆罗门至上;后说的一派,作为结论之见,则主张刹帝利更为优胜。你已说明二者同以一理为据——即护持与治理人民——然而世间仍可见他们之间的差别。”
Verse 17
ब्राह्मणा: संश्रिता: क्षत्र न क्षत्रं ब्राह्मणाश्रितम् । ख्रिता ब्रह्मोपधा विप्रा: खादन्ति क्षत्रियान् भुवि
阿周那说道:“刹帝利啊,婆罗门依附刹帝利而活;而刹帝利并非寄身于婆罗门的庇护之下。那些以研习与教授吠陀为名以求生计的婆罗门,在这大地上,实则靠享用来自刹帝利的供养而存。”
Verse 18
क्षत्रियेष्वाश्रितो धर्म: प्रजानां परिपालनम् । क्षत्राद् वृत्तित्राह्मिणानां तै: कथं ब्राह्मणो वर:
阿周那说道:“护民治民之法,系于刹帝利之身;婆罗门的生计亦出自刹帝利之阶。既如此,凭何道理说婆罗门更为尊上?”
Verse 19
सर्वभूतप्रधानांस्तान् भैक्षवृत्तीनहं सदा । आत्मसम्भावितान् विप्रान् स्थापयाम्यात्मनो वशे
阿周那说道:“自今日起,我将恒常置于我之节制之下那些被称作‘众生之最’、以乞食为生而自负自矜的婆罗门——以约束其傲慢,使其不致因声望而生乱。”
Verse 20
कथितं त्वनयासत्यं गायत्रया कन्यया दिवि । विजेष्याम्यवशानू् सर्व ब्राद्मणांश्वर्मवासस:
阿周那说道:“那名为伽耶特丽的少女在天界所宣称的——说婆罗门胜于刹帝利——并非真实。那些披兽皮的婆罗门,多半依人而立、受制于人;我将尽数战胜他们。三界之中,无论天神或凡人,都不能将我逐出我的王权;因此,我胜过婆罗门。”
Verse 21
नच मां च्यावयेद् राष्ट्रात् त्रिषु लोकेषु कश्नन । देवो वा मानुषो वापि तस्माज्ज्येष्ठो द्विजादहम्
阿周那说道:“三界之中,无人——无论天神或凡人——能将我逐出我的国土。故而我甚至胜过‘二生者’(dvija)。”
Verse 22
अद्य ब्रहद्योत्तरं लोक॑ करिष्ये क्षत्रियोत्तरम् । न हि मे संयुगे कश्चित् सोढुमुत्सहते बलम्
阿周那说道:“今日我必使世间宣扬刹帝利的至上。因为在战场上,无人有力承受我的威势。”
Verse 23
अर्जुनस्य वच: श्रुत्वा वित्रस्ताभून्निशाचरी । अथैनमन्तरिक्षस्थस्ततो वायुरभाषत,अर्जुनकी यह बात सुनकर निशाचरी भी भयभीत हो गयी। तदनन्तर अन्तरिक्षमें स्थित हुए वायु देवताने कहा--
夜行之灵听见阿周那的话,顿时惊惧。随后,居于空中的风神伐由对他说道——
Verse 24
त्यजैनं कलुषं भावं ब्राह्मणेभ्यो नमस्कुरु । एतेषां कुर्वतः पापं राष्ट्रक्षो भो भविष्यति
伐由说道:“迦尔塔毗梨耶啊!舍弃这污浊之心,向诸婆罗门致敬礼拜。若你仍对他们行恶作罪,你的国中必起动荡与不宁。”
Verse 25
अथवा त्वां महीपाल शमयिष्यन्ति वै द्विजा: । निरसिष्यन्ति ते राष्ट्रद्धतोत्साहा महाबला:
阿周那说道:“不然的话,国王啊,婆罗门必定会约束并安抚你。若你阻挠他们正当的热忱与志业,那些大力者将把你逐出你的国土。”
Verse 26
त॑ राजा कस्त्वमित्याह ततस्तं प्राह मारुत: । वायुर्वे देवदूतो5स्मि हित॑ त्वां प्रत्रवीम्पहम्
国王听了这些话,便问:“尊者,你是谁?”于是摩鲁多答道:“大王,我是伐由,诸天的使者;我所言皆为你的福祉。”
Verse 27
अजुन उवाच अहो त्वयायं विप्रेषु भक्तिराग: प्रदर्शित: । यादृशं पृथिवीभूतं तादृशं ब्रूहि मे द्विजम्
阿周那说道:“啊!凭这些话,你已清楚表明你对婆罗门的虔敬与深情。如今,若依你所知,世间有一位如大地般——坚忍、宽容、恒常忍受——的婆罗门,请告诉我那位‘再生者’是谁。”
Verse 28
वायोर्वा सदृशं किंचिद् ब्रूहि त्वं ब्राह्मणोत्तमम् । अपां वै सदृशं वद्लेः सूर्यस्य नभसो5पि वा,अथवा यदि कोई जल, अग्नि, सूर्य, वायु एवं आकाशके समान श्रेष्ठ ब्राह्मण हो तो उसको भी बताइये
阿周那说道:“婆罗门中的至上者啊,请告诉我一位性情如风之人;或说一位可比于水者;或可比于太阳者;甚至可比于苍穹者。诚然,若有一位卓越的婆罗门,在德行与品格上如水、如火、如日、如风、如虚空一般出类拔萃,也请指示于我。”
Verse 56
आराधयामास च तं कृतवीर्यात्मजो मुनिम् | एक समय कृतवीर्यकुमार अर्जुनने क्षत्रिय-धर्मको सामने रखते हुए विनय और शास्त्रज्ञाकेक अनुसार बहुत दिनोंतक मुनिवर दत्तात्रेयकी आराधना की तथा किसी कारणवश अपना सारा धन उनकी सेवामें समर्पित कर दिया
毗湿摩说道:“克利达毗利耶之子阿周那礼敬并供奉那位圣仙。有一次,阿周那——克利达毗利耶的王子——以刹帝利之法为先,依经典戒律而谦恭行事,连日侍奉并尊崇大圣达多特雷耶;又因某种缘由,他甚至将全部财富尽数奉入圣者的侍奉之中。此事彰显了由达摩引领的自律虔敬:权势与财物,皆当屈从于对灵性权威的敬畏。”
Verse 126
धर्यवीर्यर्यश:शौर्यर्विक्रमेणीौजसापि वा । तदनन्तर राजा कार्तवीर्य अर्जुन सूर्य और अग्निके समान तेजस्वी रथपर बैठकर (सम्पूर्ण पृथ्वीपर विजय पानेके पश्चात्) बलके अभिमानसे मोहित हो कहने लगा--'बैर्य
毗湿摩说道:其后,迦尔达毗梨耶·阿周那王——光辉如日如火——端坐战车之上;既征服全大地,便为自恃之力的傲慢所迷,宣言道:“在坚忍、威力、名望、英勇、武功与生命之炽盛上,谁能与我比肩?”
Verse 152
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पवनार्जुनसंवादे ब्राह्मणमाहात्म्ये द्विपज्चाशदधिकशततमोड<्ध्याय:
至此,在《圣摩诃婆罗多》中,于《教诫篇》(Anuśāsana Parva)之内——尤指论施舍之法(布施之法)的章节——在风神帕瓦那与阿周那的对话、赞颂婆罗门伟大之段落中:第一百五十八章至此终了。