Atma

Verse 1

ॐ अथाङ्गिरास्त्रिविधः पुरुषोऽजायत—आत्मा, अन्तरात्मा, परमात्मा चेति। त्वक्-चर्म-मांस-रोम-अङ्गुष्ठ-अङ्गुल्यः, पृष्ठ-वंश-नख-गुल्फ-उदर-नाभि-मेढ्र-कटि-ऊरु-कपोल-श्रोत्र-भ्रू-ललाट-बाहु-पार्श्व-शिरः-अक्षीणि भ...

Om. Pagkatapos ay ipinahayag ni Aṅgiras na ang tao ay may tatlong anyo: ang ātman (sariling-indibidwal), ang antarātman (panloob na sarili), at ang paramātman (Kataas-taasang Sarili). Balat, lamad, laman, balahibo, hinlalaki at mga daliri, likod, gulugod, mga kuko, bukung-bukong, tiyan, pusod, ari, baywang, hita, pisngi, tainga, kilay, noo, mga bisig, tagiliran, ulo at mga mata—nagkakabuo; isinisilang at namamatay—ito ang ātman bilang katawang-indibidwal. Ang ‘antarātman’ naman ay tinatawag na lupa, tubig, apoy, hangin at kalawakan; bilang pagnanasa at pag-ayaw, ligaya at pighati, pita, pagkalito, mga guniguning-haka, mga bakas ng alaala na walang pasimula; bilang mataas at mababang tinig, maikli, mahaba at pinahahabang tunog; at bilang pautal-utal, pag-ungal, pagputok, pagdiriwang, pagsayaw, pag-awit, tugtugin, pagkalusaw, paglawak at iba pa—bilang tagapakinig, tagasinghot, tagatikim, tagapanguna, tagagawa, ang sarili-ng-kaalaman (vijñānātman), ang puruṣa; at ginagampanan nito ang tiyak na gawain ng pakikinig, pag-amoy, pag-akit at pagkilos, at nakikibahagi sa Purāṇa, Nyāya, Mīmāṃsā at Dharmaśāstra—ito ang antarātman. Ang ‘paramātman’ ay dapat sambahin bilang Akṣara, ang di-nasisirang pantig. Siya’y hinahanap sa pamamagitan ng prāṇāyāma, pratyāhāra, dhāraṇā, dhyāna, samādhi, yoga, pangangatwiran at pagninilay sa Sarili—kasingpino ng binhi ng balete, butil ng millet, o wari’y hinahati ang dulo ng buhok sa sandaang libo; natatamo ngunit di mahahawakan. Hindi Siya isinisilang at hindi namamatay; hindi natutuyo at hindi nababasa; hindi nasusunog; hindi nanginginig, hindi nabibiyak, hindi napuputol; walang katangian (nirguṇa), nakatindig bilang Saksi, dalisay, walang bahagi, nag-iisa, napakapino, walang pag-aangkin, walang dungis, walang pagbabago; walang tunog, haplos, anyo, lasa at amoy; walang guniguni, walang pananabik, sumasaklaw sa lahat; di-maisip at di-masalita; nililinis ang marumi at ang di-pa nalilinis. Dahil walang gawa, para sa Kanya’y walang saṃsāra. Tinatawag na ‘Ātman’, ang mapalad na Śiva, dalisay, iisa lamang, laging di-dalawa—Brahman lamang ang lumilitaw bilang likas na Brahman.

Verse 2

जगद्रूपतयाप्येतद्ब्रह्मैव प्रतिभासते । विद्याविद्यादिभेदेन भावाभावादिभेदतः॥२॥

Kahit sa anyo ng sanlibutan, Brahman lamang ang lumilitaw—sa pagkakahati ng kaalaman at kamangmangan, sa pagkakahati ng pag-iral at di-pag-iral, at iba pang pagkakaiba.

Verse 3

गुरुशिष्यादिभेदेन ब्रह्मैव प्रतिभासते । ब्रह्मैव केवलं शुद्धं विद्यते तत्त्वदर्शने॥३॥

Sa pagkakaiba ng guro at alagad at iba pa, Brahman lamang ang lumilitaw. Sa pagtanaw ng katotohanan, tanging Brahman—dalisay at nag-iisa—ang umiiral.

Verse 4

न च विद्या न चाविद्या न जगच्च न चापरम् । सत्यत्वेन जगद्भानं संसारस्य प्रवर्तकम्॥४॥

Walang kaalaman at walang kamangmangan; walang mundo at walang iba pa. Ang pag-aakalang tunay ang paglitaw ng mundo ang siyang nagpapagalaw sa saṃsāra.

Verse 5

असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम् । घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्षते॥५॥ विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः । अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते॥६॥

Ngunit ang pagtanaw sa paglitaw (ng mundo) bilang di-totoo ang siyang nagpapahinto sa saṃsāra. Upang malaman na “ito ay palayok,” sa anong tuntunin umaasa ang isa? Kung walang wastong paggana ng pramāṇa, kapag may pagkilala sa bagay—ang Ātman na ito ay laging ganap na; nagliliwanag ito kapag naroroon ang pramāṇa.

Verse 6

असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम् । घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्षते ॥ विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन् सति पदार्थधीः । अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते ॥५–६॥

Ang pagtanaw sa paglitaw ng sanlibutan bilang di-tunay ang siyang pumapawi sa saṃsāra. Upang makilalang “ito ay palayok,” anong tuntunin pa ang kailangang sandigan? Kung hindi maayos ang pagganap ng pramāṇa (paraan ng kaalaman), hindi lilitaw ang pagkaunawa sa bagay; ang Ātman ay walang-hanggang napatitibay, ngunit kapag naroon ang pramāṇa, Siya’y nahahayag at nakikilala.

Verse 7

न देशं नापि कालं वा न शुद्धिं वाप्यपेक्षते । देवदत्तोऽहमित्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् ॥७॥

Hindi ito nakasalalay sa lugar, ni sa panahon, ni maging sa kalinisan (ritwal na kadalisayan). Ang pagkaalam na “ako si Devadatta” ay malaya at hindi umaasa sa gayong mga kundisyon.

Verse 8

तद्वद्ब्रह्मविदोऽप्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम् । भानुनेव जगत्सर्वं भास्यते यस्य तेजसा ॥८॥

Gayon din, para sa nakakakilala sa Brahman, ang pagkaalam na ito—“Ako ay Brahman”—ay tuwiran at di-nakasalalay. Gaya ng sanlibutan na naliliwanagan ng araw, ang buong uniberso ay naliliwanagan ng ningning ng Kanyang liwanag.

Verse 9

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

Ang di-Ātman, di-tunay, at hamak—ano ang makapagpapaliwanag dito? Sa pamamagitan nino nagkakaroon ng saysay ang Veda, śāstra, Purāṇa, at lahat ng nilalang; kung gayon, ano ang makapagpapaliwanag sa mismong nakakabatid? Kapag isinantabi ang gutom at sakit ng katawan, ang bata’y naglalaro sa isang bagay. Gayon din ang marunong: nagagalak—walang pag-aangkin, walang pagkamakasarili, mapayapa; kumikilos sa gitna ng mga pagnanasa ngunit sa likas ay walang pagnanasa, ang muni’y naglalakbay na nag-iisa.

Verse 10

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

Ang di-Ātman, di-tunay, at hamak—ano ang makapagpapaliwanag dito? Sa pamamagitan nino nagkakaroon ng saysay ang Veda, śāstra, Purāṇa, at lahat ng nilalang; kung gayon, ano ang makapagpapaliwanag sa mismong nakakabatid? Kapag isinantabi ang gutom at sakit ng katawan, ang bata’y naglalaro sa isang bagay. Gayon din ang marunong: nagagalak—walang pag-aangkin, walang pagkamakasarili, mapayapa; kumikilos sa gitna ng mga pagnanasa ngunit sa likas ay walang pagnanasa, ang muni’y naglalakbay na nag-iisa.

Verse 11

अनात्मकम् असत् तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥ येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥ तथैव विद्वान् रमते न...

Ang di-Atman, ang di-tunay at hamak—ano ang makapagpapaliwanag sa Kanya (sa Sarili)? Sa pamamagitan Niya nagkakaroon ng saysay ang Veda, śāstra, Purāṇa at lahat ng nilalang; kaya sino ang makapagpapakita sa Nakaaalam ng Sariling iyon? Gaya ng bata na isinasantabi ang gutom at sakit ng katawan at naglalaro sa bagay, gayon din ang pantas ay nagagalak—walang pag-aangkin, walang pagkamakasarili, payapa. Lumalakad sa gitna ng mga bagay, taglay ang anyo ng kawalang-pagnanasa, ang nag-iisang muni ay gumagala.

Verse 12

स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः । निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः ॥

Laging nasisiyahan sa Sarili lamang, at nakatindig sa sarili bilang Sarili ng lahat. Kahit salat sa yaman, lagi siyang kontento; kahit walang katuwang, taglay niya ang dakilang lakas.

Verse 13

नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः । कुर्वन्नपि न कुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि ॥

Bagaman laging busog sa kaganapan, tila hindi nagtatamasa; walang kapantay, ngunit pantay ang pagtanaw. Bagaman kumikilos, hindi siya ang gumagawa; bagaman hindi tagatamasa, tila nararanasan ang bunga.

Verse 14

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित् ॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्...

Bagaman tila may katawan, siya’y tunay na walang-katawan; bagaman tila may hangganan, siya’y laganap sa lahat—ang nakakakilala kay Brahman ay laging walang-katawan, ngunit kung minsan ay waring lumilitaw sa isang dako (na parang may katawan). Hindi siya nadadapuan ng minamahal at di-minamahal; gayundin ng mabuti at masama. Ang araw ay hindi naman tunay na natatakpan, ngunit dahil sa dilim sinasabi ng mga tao na ito’y “nilamon” ng eklipse. Tinatawag itong “nilamon” dahil sa pagkalito, sapagkat di nalalaman ang likas na katangian ng bagay. Gayon din, ang pinakamataas na nakakakilala kay Brahman, malaya sa mga gapos na nagsisimula sa katawan—ang mangmang, sa pagtanaw sa anyong-katawan, ay inaakalang siya’y may katawan pa. Gaya ng balat ng ahas na nalaglag, siya’y nananatili na ang katawan ay napalaya, wari’y bakas na anyo na lamang.

Verse 15

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित् ॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्...

Bagaman tila may katawan, siya’y tunay na walang-katawan; bagaman tila may hangganan, siya’y laganap sa lahat—ang nakakakilala kay Brahman ay laging walang-katawan, ngunit kung minsan ay waring lumilitaw sa isang dako (na parang may katawan). Hindi siya nadadapuan ng minamahal at di-minamahal; gayundin ng mabuti at masama. Ang araw ay hindi naman tunay na natatakpan, ngunit dahil sa dilim sinasabi ng mga tao na ito’y “nilamon” ng eklipse. Tinatawag itong “nilamon” dahil sa pagkalito, sapagkat di nalalaman ang likas na katangian ng bagay. Gayon din, ang pinakamataas na nakakakilala kay Brahman, malaya sa mga gapos na nagsisimula sa katawan—ang mangmang, sa pagtanaw sa anyong-katawan, ay inaakalang siya’y may katawan pa. Gaya ng balat ng ahas na nalaglag, siya’y nananatili na ang katawan ay napalaya, wari’y bakas na anyo na lamang.

Verse 16

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञा...

Bagama’t wari’y may katawan, sa katotohanan siya’y walang-katawan; bagama’t tila may hangganan, siya’y lumalaganap sa lahat. Ang nakakakilala sa Brahman na ito’y laging nananatiling walang katawan, subalit may ilan na nakakikita sa kanya na parang may katawan. Hindi siya nasasaling ng kaaya-aya at di-kaaya-aya; gayundin ng mabuti at masama. Ang araw ay hindi tunay na natatakpan, ngunit sinasabi ng mga tao na “nalamon” sapagkat wari’y sinakmal ng dilim. Tinatawag itong “nasakmal” dahil sa pagkalito, sa di-pagkilala sa tunay na katangian ng bagay. Gayon din, ang pinakadakilang nakakakilala sa Brahman, pinalaya sa mga gapos gaya ng katawan, ay nakikita ng mangmang na parang may katawan dahil sa pagtanaw sa anyong-katawan. Tulad ng balat na iniwan ng ahas, siya’y nananatili na tila itinapon na ang katawan—malaya.

Verse 17

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित्॥ प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे । तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः॥ ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञा...

Bagama’t wari’y may katawan, sa katotohanan siya’y walang-katawan; bagama’t tila may hangganan, siya’y lumalaganap sa lahat. Ang nakakakilala sa Brahman na ito’y laging nananatiling walang katawan, subalit may ilan na nakakikita sa kanya na parang may katawan. Hindi siya nasasaling ng kaaya-aya at di-kaaya-aya; gayundin ng mabuti at masama. Ang araw ay hindi tunay na natatakpan, ngunit sinasabi ng mga tao na “nalamon” sapagkat wari’y sinakmal ng dilim. Tinatawag itong “nasakmal” dahil sa pagkalito, sa di-pagkilala sa tunay na katangian ng bagay. Gayon din, ang pinakadakilang nakakakilala sa Brahman, pinalaya sa mga gapos gaya ng katawan, ay nakikita ng mangmang na parang may katawan dahil sa pagtanaw sa anyong-katawan. Tulad ng balat na iniwan ng ahas, siya’y nananatili na tila itinapon na ang katawan—malaya.

Verse 18

इतस्ततश्चाल्यमानो यत्किञ्चित्प्राणवायुना । स्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम्॥

Inuuga’t itinataboy dito’t doon ng hanging prāṇa, ang anumang (kabuuang katawan-isip) ay tinatangay ng agos—gaya ng kahoy na inaanod sa mababa at mataas na pook.

Verse 19

दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु । लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना॥ शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः॥

Ang katawan ay inaakay ng daiva (tadhana), gaya ng mga karanasang dapat danasin sa takdang panahon. Tinalikdan ang paggalaw tungo sa “pinupuntirya” at sa “di-pinupuntirya”, ang nananatili bilang Sarili lamang—siya nga si Śiva mismo, hayag na hayag; ito ang pinakamataas na nakakakilala sa Brahman. Kahit nabubuhay pa, siya’y laging malaya, ganap; ang pinakadakilang nakakakilala sa Brahman.

Verse 20

दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु । लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना॥ शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः॥

Ang katawan ay tinatangay ng daiva para sa mga pagdanas/pagtamasa sa loob ng panahon. Ang tumigil sa paghabol sa “pinupuntirya” at “di-pinupuntirya” at nananatili bilang Sarili lamang—siya’y tunay na si Śiva mismo, tuwirang nahahayag; siya ang pinakamataas na nakakakilala sa Brahman. Kahit nabubuhay pa, siya’y laging malaya at ganap; ang pinakadakilang nakakakilala sa Brahman.

Verse 21

उपाधिनाशाद् ब्रह्मैव सद् ब्रह्माप्येति निर्द्वयम् । शैलूषो वेषसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् ॥२१॥

Sa pagkapawi ng mga upādhi (mga pansamantalang pantakda), ang Tunay ay Brahman lamang; (ang nakakabatid) sumasapit sa Brahman na di-dalawa—gaya ng isang aktor na iisa pa rin, may kasuutan man o wala.

Verse 22

तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः । घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्वयम् ॥२२॥

Gayon din, ang pinakadakila sa mga nakakabatid ng Brahman ay laging Brahman lamang, hindi iba; tulad ng kapag nabasag ang banga, ang espasyo (sa loob) ay nagiging espasyo lamang sa sarili nito.

Verse 23

तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम् । क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले ॥२३॥

Gayon din, sa pagkalusaw ng mga upādhi, ang nakakabatid ng Brahman ay siya ring Brahman lamang; tulad ng gatas sa gatas, langis sa langis, tubig sa tubig—nagiging iisa.

Verse 24

संयुक्तमेकतां याति तथात्मन्यात्मविन्मुनिः । एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वमखण्डितम् ॥२४॥

Ang magkakaugnay ay nagiging iisa; gayon din, sa Sarili, ang pantas na nakakabatid ng Sarili ay nananahan bilang isa. Kaya ito ang kaivalya na walang katawan (videha-kaivalya), ang di-nahahating kalagayan ng dalisay na Pag-iral (sat-mātratva).

Verse 25

ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः । सदात्मकत्वविज्ञानदग्धा विद्यादिवर्ष्मणः ॥२५॥

Pagkamit ng kalagayang Brahman, ang renunsyante ay hindi na muling bumabalik; ang mga anyong-katawan na binubuo ng kamangmangan at iba pa ay nasusunog ng kaalamang ang sariling likas ay Pag-iral (sat).

Verse 26

अमुष्य ब्रह्मभूतत्त्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः । मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ॥ यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ । अवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ॥ २६–२७ ॥

Sapagkat ang Sarili ay may likas na katotohanang Brahman, paano magkakaroon ng paglitaw o pinagmulan ang Brahman? Ang pagkaalipin at paglaya na hinubog ng māyā ay hindi tunay na umiiral sa sariling Ātman. Gaya ng sa lubid na hindi kumikilos, ang paglitaw at paglaho ng anyong-ahas ay sinasabi dahil sa pag-iral o pagkawala ng tabing (kamangmangan); gayon din ang pagkaalipin at paglaya ay sinasabi lamang sa gayong paraan.

Verse 27

अमुष्य ब्रह्मभूतत्त्वाद् ब्रह्मणः कुत उद्भवः । मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ॥ यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ । अवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ॥ २६–२७ ॥

Gaya ng sa lubid na hindi kumikilos, ang paglitaw at pag-urong ng anyong-ahas ay sinasabi dahil sa pag-iral o pagkawala ng tabing; gayon din, ang pagkaalipin at paglaya ay sinasabi lamang sa gayong paraan.

Verse 28

नावृत्तिर्ब्रह्मणः क्वाचिदन्याभावादनावृतम् । अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ॥ बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः । अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ॥ २८–२९ ॥

Walang anumang tabing na tumatakip sa Brahman saanman; sapagkat walang iba pa bukod sa Brahman, Siya ay likas na walang takip. Ang pagkaunawang “ito’y umiiral” at ang pagkaunawang “ito’y hindi umiiral” tungkol sa isang bagay—kapwa ay katangian lamang ng buddhi (isip), hindi ng walang hanggang Katotohanan. Kaya ang pagkaalipin at paglaya ay likha ng māyā at wala sa Sarili.

Verse 29

नावृत्तिर्ब्रह्मणः क्वाचिदन्याभावादनावृतम् । अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ॥ बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः । अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ॥ २८–२९ ॥

Ang dalawang ito ay tunay na katangian lamang ng buddhi (isip), hindi ng walang hanggang Katotohanan. Kaya ang pagkaalipin at paglaya ay hinubog ng māyā at wala sa Sarili.

Verse 30

निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने । अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत् कल्पना कुतः ॥ ३० ॥

Sa Kataas-taasang Katotohanan na walang bahagi, walang kilos, payapa, walang kapintasan, walang dungis, at di-dalawa—gaya ng kalawakan—saan magmumula ang anumang guniguni o pagbuo ng konsepto?

Verse 31

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥३१॥

Walang pagkapigil o pagwawakas, at wala ring pagsilang; walang nakagapos, at walang nagsasanay (sādhaka). Walang naghahangad ng kalayaan, at wala ring tunay na napalaya—ito ang sukdulang katotohanan (pinakahuling realidad).