Adhyaya 90

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्याभारत कर्णपर्वमें कर्ण और अजुनिका द्वैरथयुद्धविषयक नवासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ८९ ॥ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ५३ लोक मिलाकर कुल १०२३ श्लोक हैं।) #१०3८६>> श्जु #+ नवतितमो< ध्याय: अर्जुन और कर्णका घोर युद्ध, भगवान्‌ श्रीकृष्णके द्वारा अर्जुनकी सर्पमुख बाणसे रक्षा तथा कर्णका अपना पहिया पृथ्वीमें फँस जानेपर अर्जुनसे बाण न चलानेके लिये अनुरोध करना संजय उवाच ततः प्रयाता: शरपातमात्र- मवस्थिता: कुरवो भिन्नसेना: । विद्युत्प्रकाशं ददृशु: समन्ताद्‌ धंनजयास्त्रं समुदीर्यमाणम्‌

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, ang mga Kuru—na wasak na ang hanay—ay umurong at huminto lamang sa layo na naaabot ng bagsak ng mga palaso. Mula sa lahat ng panig, nakita nila ang liwanag na tila kidlat habang pinakakawalan ang sandata ni Dhanañjaya.

Verse 2

संजय कहते हैं--राजन्‌! तदनन्तर भागे हुए कौरव, जिनकी सेना तितर-बितर हो गयी थी, धनुषसे छोड़ा हुआ बाण जहाँतक पहुँचता है, उतनी दूरीपर जाकर खड़े हो गये। वहींसे उन्होंने देखा कि अर्जुनका बड़े वेगसे बढ़ता हुआ अस्त्र चारों ओर बिजलीके समान चमक रहा है ।। तदर्जुनास्त्रं ग्रसति सम कर्णो वियद्गतं घोरतरै: शरैस्तत्‌ । क्रुद्धेन पार्थेन भुशाभिसूष्टं वधाय कर्णस्य महाविमर्दे

Wika ni Sañjaya: O Hari, pagkaraan, ang mga Kaurava na nagkawatak-watak ang hukbo at tumatakas ay umurong at tumigil sa layong naaabot ng isang palasong pinakawalan mula sa busog. Mula roon, nakita nila ang sandata ni Arjuna na sumusulong nang napakabilis, kumikislap sa lahat ng panig na tila kidlat. Pagkaraan, si Karṇa, na nakikipantay sa kaniya, ay nilamon at pinawi ang sandatang yaon ni Arjuna na naglalakbay sa himpapawid sa pamamagitan ng higit pang kakila-kilabot na mga palaso—isang paglusob na marahas na itinulak ng nagngangalit na Pārtha sa malaking sagupaan, na hangad ang kamatayan ni Karṇa.

Verse 3

उस महासमरमें अर्जुन कुपित होकर कर्णके वधके लिये जिस-जिस अस्त्रका वेगपूर्वक प्रयोग करते थे, उसे आकाशमें ही कर्ण अपने भयंकर बाणोंद्वारा काट देता था ।। उदीर्यमाणं सम कुरून्‌ दहन्तं सुवर्णपुड्खैर्विशिखैरममर्द । कर्णस्त्वमोघेष्वसनं दृढज्यं विस्फारयित्वा विसृजज्छरौघान्‌,कर्णका धनुष अमोघ था। उसकी डोरी भी बहुत मजबूत थी। वह अपने धनुषको खींचकर उसके द्वारा बाणसमूहोंकी वर्षा करने लगा। कौरव-सेनाको दग्ध करनेवाले अर्जुनके छोड़े हुए अस्त्रको उसने सुवर्णमय पंखवाले बाणोंद्वारा धूलमें मिला दिया

Sabi ni Sanjaya: Sa dakilang labanan, si Arjuna—nagngangalit at hangad ang kamatayan ni Karna—ay sunod-sunod na naghagis ng iba’t ibang sandata nang may matinding lakas. Ngunit si Karna, sa pamamagitan ng kanyang nakapanghihilakbot na mga palaso, ay pinuputol ang mga iyon sa gitna mismo ng himpapawid. Hinila at inunat niya nang lubos ang kanyang di-nagkakamaling busog na may matibay at mahigpit na pisi, at pinakawalan ang walang patid na ulang-palaso. Sa mga palasong may gintong balahibo, dinurog at pinawalang-bisa niya ang sandatang pinakawalan ni Arjuna—na nagliliyab sa larangan at sinusunog ang hanay ng mga Kuru.

Verse 4

रामादुपात्तेन महामहिम्ना ह्याथर्वणेनारिविनाशनेन । तदर्जुनास्त्रं व्यधमद्‌ दहन्तं कर्णस्तु बाणैर्निशितैर्महात्मा,महामनस्वी वीर कर्णने परशुरामजीसे प्राप्त हुए महाप्रभावशाली शत्रुनाशक आथर्वण अस्त्रका प्रयोग करके पैने बाणोंद्वारा अर्जुनके उस अस्त्रको, जो कौरव-सेनाको दग्ध कर रहा था, नष्ट कर दिया

Sabi ni Sanjaya: Pagkaraan, si Karna—dakila ang loob at malawak ang isip—ay gumamit ng sandatang Atharvaṇa na may napakalaking kapangyarihan, na tinanggap niya kay Rama (Parasurama) at bantog sa paglipol ng kaaway. Sa pamamagitan ng matatalim na palaso, winasak niya ang nagliliyab na sandata ni Arjuna na sumusunog sa hukbong Kaurava.

Verse 5

ततो विमर्द: सुमहान्‌ बभूव तत्रार्जुनस्याधिरथेश्व॒ राजन । अन्योन्यमासादयतो: पृषत्कै- विंषाणघातैद्विपयोरिवोग्रै:,राजन! जैसे दो हाथी अपने भयंकर दाँतोंसे एक-दूसरेपर चोट करते हैं, उसी प्रकार अर्जुन और कर्ण एक-दूसरेपर बाणोंका प्रहार कर रहे थे। उस समय उन दोनोंमें बड़ा भारी युद्ध होने लगा

Sabi ni Sanjaya: Pagkaraan, O Hari, sumiklab doon ang isang napakalaking sagupaan sa pagitan ni Arjuna at ng anak ng tagapagmaneho ng karwahe (Karna). Gaya ng dalawang dambuhalang elepanteng nagsusugatan sa isa’t isa sa mababangis na tusok ng kanilang pangil, gayon din silang dalawa na walang tigil na nagbabanggaan sa palaso, harapang naglalaban.

Verse 6

तत्रास्त्रसंघातसमावृतं तदा बभूव राजंस्तुमुलं सम सर्वतः । तत्‌ कर्णपार्थो शरवृष्टिसंघै- निरिन्तरं चक्रतुरम्बरं तदा,नरेश्वरर उस समय वहाँ अस्त्रसमूहोंसे आच्छादित होकर सारा प्रदेश सब ओरसे भयंकर प्रतीत होने लगा। कर्ण और अर्जुनने अपने बाणोंकी वर्षसिे आकाशको ठसाठस भर दिया

Sabi ni Sanjaya: O Hari, noon ang buong pook ay nabalot ng nagkakapatong-patong na mga sandata, at sa lahat ng dako’y iisa ang anyong nakapanghihilakbot. Sa sandaling iyon, sina Karna at Arjuna, sa walang patid na ulang-palaso, ay pinuno at pinasiksik ang himpapawid na wari’y wala nang puwang.

Verse 7

ततो जाल॑ बाणमयं महान्तं सर्वेडद्राक्षु; कुरव: सोमकाश्व । नानन्‍्यं च भूतं ददृशुस्तदा ते बाणान्धकारे तुमुलेडथ किंचित्‌ ७ ।। तदनन्तर समस्त कौरवों और सोमकोंने भी देखा कि वहाँ बाणोंका विशाल जाल फैल गया है। बाणजनित उस भयानक अन्धकारमें उस समय उन्हें दूसरे किसी प्राणीका दर्शन नहीं होता था

Pagkaraan, nakita ng lahat ng mga Kuru at mga Somaka na may isang napakalaking lambat ng mga palaso na nakabuka roon. Sa magulong dilim na isinilang ng mga palaso, sa sandaling iyon ay wala silang makita ni isang ibang nilalang—tanging ang nakakasilaw na kadilimang likha ng digmaan, na lumalamon sa paningin at sa katiyakan.

Verse 8

(ततस्तु तौ वै पुरुषप्रवीरी राजन्‌ वरौ सर्वधनुर्धराणाम्‌ । त्यक्त्वा55त्मदेहौ समरे5तिघोरे प्राप्तश्रमौ शत्रुदुरासदौ हि ।। दृष्टवा तु तौ संयति सम्प्रयुक्तौ परस्परं छिद्रनिविष्टदृष्टी । देवर्षिगन्धर्वगणा: सयक्षा: संतुष्टवुस्ती पितरश्न हृष्टा: ।॥।) राजन! सम्पूर्ण धनुर्धारियोंमें श्रेष्ठ वे दोनों नरवीर उस भयानक समरमें अपने शरीरोंका मोह छोड़कर बड़ा भारी परिश्रम कर रहे थे, वे दोनों ही शत्रुओंके लिये दुर्जय थे। युद्धमें तत्पर होकर एक-दूसरेके छिद्रोंकी ओर दृष्टि रखनेवाले उन दोनों वीरोंको देखकर देवता, ऋषि, गन्धर्व, यक्ष और पितर सभी हर्षमें भरकर उनकी प्रशंसा करने लगे। तौ संदधानावनिशं च राजन्‌ समस्यन्तौ चापि शराननेकान्‌ | संदर्शयेतां युधि मार्गान्‌ विचित्रान्‌ धनुर्धरी तौ विविधै कृतास्त्रै:,राजन! निरन्तर अनेकानेक बाणोंका संधान और प्रहार करते हुए वे दोनों धनुर्थर वीर सिद्ध किये हुए विविध अस्त्रोंद्वारा युद्धमें अद्भुत पैंतरे दिखाने लगे

Wika ni Sañjaya: “Pagkaraan, O Hari, yaong dalawang pinakadakila sa mga tao—pinakamahusay sa lahat ng mamamana—sa labang lubhang nakapanghihilakbot ay itinakwil ang pagkakapit sa sarili nilang katawan at nagpakasakit sa sukdulang pagsisikap. Tunay, kapwa sila mahirap lapitan at salakayin ng mga kaaway. Nang makita silang magkasalikop sa sagupaan, bawat isa’y nakatitig sa mga siwang (mahihinang puwang) ng isa’t isa, ang mga pulutong ng mga diyos, mga rishi, at mga Gandharva, kasama ang mga Yaksha, ay nagpuri sa kanila nang may galak; at ang mga Pitṛ (mga ninunong espiritu) man ay nagalak. At, O Hari, sa patuloy na pagsalpak ng mga palaso sa busog at pagpapakawala ng di-mabilang na mga bugso, yaong dalawang mamamana—sanay sa sari-saring ganap na sandata—ay nagpakita sa digmaan ng mga kahanga-hangang maniobra at iba’t ibang landas ng taktika.”

Verse 9

तयोरेवं युद्धातोराजिमध्ये सूतात्मजो5भूदधिक: कदाचित्‌ । पार्थ: कदाचित्‌ त्वधिक: किरीटी वीयस्त्रिमायाबलपौरुषेण,इस प्रकार संग्रामभूमिमें ज़ूझते समय उन दोनों वीरोंमें पराक्रम, अस्त्रसंचालन, मायाबल तथा पुरुषार्थकी दृष्टिसे कभी सूतपुत्र कर्ण बढ़ जाता था और कभी किरीटधारी अर्जुन

Wika ni Sañjaya: “Habang naglalaban ang dalawa sa gitna mismo ng hanay ng digmaan, kung minsan si Karṇa—anak ng tagapagmaneho ng karwahe—ang nagkakalamang; at kung minsan naman si Pārtha Arjuna, ang may suot na diadema, ang nanaig—dahil sa tapang, husay sa sandata, mga pakana ng māyā, lakas, at puspusang pagsisikap ng tao.”

Verse 10

दृष्टवा तयोस्तं युधि सम्प्रहारं परस्परस्यान्तरमीक्षमाणयो: । घोरं तयोर्दु्विषहं रणे<न्यै- योधा: सर्वे विस्मयम भ्यगच्छन्‌,युद्धस्थलमें एक-दूसरेपर प्रहार करनेका अवसर देखते हुए उन दोनों वीरोंका दूसरोंके लिये दुःसह वह घोर आघात-प्रत्याघात देखकर रणभूमिमें खड़े हुए समस्त योद्धा आश्वर्यसे चकित हो उठे

Wika ni Sañjaya: “Nang makita ang sagupaan nilang dalawa sa digmaan—bawat isa’y nagmamasid sa siwang ng kalaban upang makahanap ng pagkakataong tumama—at masaksihan ang nakapanghihilakbot na palitan ng hampas na di kayang salubungin ng sinumang ibang mandirigma, ang lahat ng kawal na nakatindig sa larangan ay napuno ng pagkamangha.”

Verse 11

ततो भूतान्यन्तरिक्षस्थितानि तौ कर्णपार्थो प्रशशंसुनरिन्द्र । भो: कर्ण साध्वर्जुन साधु चेति वियत्सु वाणी श्रूयते सर्वतो5पि,नरेन्द्र! उस समय आकाशमें स्थित हुए प्राणी कर्ण और अर्जुन दोनोंकी प्रशंसा करने लगे। “वाह रे कर्ण!” “'शाबाश अर्जुन!” यही बात अन्तरिक्षमें सब ओर सुनायी देने लगी

Pagkaraan, O Hari, ang mga nilalang na nasa himpapawid ay nagsimulang pumuri kina Karṇa at Pārtha (Arjuna) kapwa. Mula sa lahat ng dako sa langit ay narinig ang tinig: “Mabuhay, Karṇa!” “Magaling, Arjuna!”

Verse 12

तस्मिन्‌ विमर्दे रथवाजिनागै- स्तदाभिघातैर्दलिते हि भूतले । ततस्तु पातालतले शयानो नागो<श्वसेन: कृतवैरोडर्जुनेन,राजन्‌! उस समय घमासान युद्धमें जब रथ, घोड़े और हाथियोंद्वारा सारा भूतल रौंदा जा रहा था, उस समय पातालनिवासी अश्वसेन नामक नाग, जिसने अर्जुनके साथ वैर बाँध रखा था और जो खाण्डवदाहके समय जीवित बचकर क्रोधपूर्वक इस पृथ्वीके भीतर घुस गया था; कर्ण तथा अर्जुनका वह संग्राम देखकर बड़े वेगसे ऊपरको उछला और उस युद्धस्थलमें आ पहुँचा; उसमें ऊपरको उड़नेकी भी शक्ति थी

Wika ni Sañjaya: “Sa naggigibang sagupaan, nang ang lupa’y dinadaganan at binubugbog ng mga karwahe, kabayo, at elepante, ang ahas na si Aśvasena—naninirahan sa Pātāla, nakahimlay sa daigdig-ilalim, at may sinumpaang poot laban kay Arjuna—ay nagbangon, O Hari, dahil sa mga pagyanig na iyon. Nahikayat sa tanawin ng labanan nina Karṇa at Arjuna, siya’y sumiklab paitaas sa matinding bilis at narating ang larangan; sapagkat taglay niya ang kapangyarihang lumipad—upang humanap ng pagkakataong makaganti sa sinaunang hinanakit.”

Verse 13

राज॑स्तदा खाण्डवदाहमुक्तो विवेश कोपाद्‌ वसुधातले यः । अथोत्पपातोर्ध्वगतिर्जवेन संदृश्य कर्णार्जुनयोरविमर्दम्‌,राजन्‌! उस समय घमासान युद्धमें जब रथ, घोड़े और हाथियोंद्वारा सारा भूतल रौंदा जा रहा था, उस समय पातालनिवासी अश्वसेन नामक नाग, जिसने अर्जुनके साथ वैर बाँध रखा था और जो खाण्डवदाहके समय जीवित बचकर क्रोधपूर्वक इस पृथ्वीके भीतर घुस गया था; कर्ण तथा अर्जुनका वह संग्राम देखकर बड़े वेगसे ऊपरको उछला और उस युद्धस्थलमें आ पहुँचा; उसमें ऊपरको उड़नेकी भी शक्ति थी

Wika ni Sañjaya: O Hari, noon ay ang ahas na si Aśvasena—naninirahan sa ilalim ng daigdig, nakaligtas sa pagsunog sa gubat ng Khāṇḍava at, sa galit, ay pumasok sa kailaliman ng lupa, at nagbigkis ng matinding poot laban kay Arjuna—ay nasilayan ang mabangis at walang patid na sagupaan nina Karṇa at Arjuna. Pagkakita sa labang iyon, siya’y biglang sumikad paitaas sa napakabilis na pagtalon; sapagkat taglay niya ang kapangyarihang umangat sa himpapawid, dumating siya sa larangan ng digmaan—hinila ng paghihiganti tungo sa pinakasentro ng kaguluhang moral ng labanan.

Verse 14

अयं हि कालोअस्य दुरात्मनो वै पार्थस्य वैरप्रतियातनाय । संचिन्त्य तूणं प्रविवेश चैव कर्णस्य राजन्‌ शररूपधारी

Wika ni Sañjaya: “Tunay, ito na ang sandali para sa masamang nilalang na iyon upang maghiganti kay Pārtha (Arjuna). Pagkapagpasya nang mabilis, O Hari, pumasok siya kay Karṇa—taglay ang anyo ng isang palaso—upang maisakatuparan ang gawain.”

Verse 15

नरेश्वर! वह यह सोचकर कि “दुरात्मा अर्जुनके वैरका बदला लेनेके लिये यही सबसे अच्छा अवसर है” बाणका रूप धारण करके कर्णके तरकसमें घुस गया ।। ततो<स्त्रसंघातसमाकुलं तदा बभूव जन्यं विततांशुजालम्‌ | तत्‌ कर्णपार्थों शरसंघवृष्टिभि- निरिन्तरं चक्रतुरम्बरं तदा

O hari ng mga tao, inisip niya: “Ito ang pinakamainam na pagkakataon upang iganti ang poot laban sa masamang-loob na si Arjuna,” at nag-anyong palaso, pumasok sa lalagyan ng mga palaso ni Karṇa. Pagkaraan, ang labanan ay naging siksik sa mga bugso ng sandata, na wari’y isang lambat ng kumikislap na liwanag na nakalatag. Noon, sina Karṇa at Pārtha (Arjuna), sa walang patid na pag-ulan ng mga palaso, ay pinuno ang langit na tila walang puwang—ginawang isang tuluy-tuloy na bukirin ng mga palaso ang himpapawid.

Verse 16

तदनन्तर अस्त्रसमूहोंके प्रहारसे भरा हुआ वह युद्धस्थल ऐसा प्रतीत होने लगा, मानो वहाँ किरणोंका जाल बिछ गया हो। कर्ण और अर्जुनने अपने बाणसमूहोंकी वर्षासे आकाशमें तिलभर भी अवकाश नहीं रहने दिया ।। तद्‌ बाणजालैकमयं महान्तं सर्वेडत्रसन्‌ कुरव: सोमकाश्न | नान्यत्‌ किंचिद्‌ ददृशु: सम्पतद्‌ वै बाणान्धकारे तुमुलेडतिमात्रम्‌,वहाँ बाणोंका एक महाजाल-सा बना हुआ देखकर कौरव और सोमक सभी भयसे थर्रा उठे। उस अत्यन्त घोर बाणान्धकारमें उन्हें दूसरा कुछ भी गिरता नहीं दिखायी देता था

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, ang larangan ng digmaan na tinatamaan ng siksik na kumpol ng mga sandata ay nagmistulang may nakalatag na lambat ng mga sinag. Sina Karṇa at Arjuna, sa pagbuhos ng mga palaso, ay hindi nag-iwan kahit kapiranggot na puwang sa langit. Nang makita ang napakalaking lambat ng mga palaso na wari’y iisang buhol-buhol na sapot, nanginig sa takot ang mga Kuru at mga Somaka; sa lubhang magulong dilim na yari sa mga palaso, wala silang nakitang iba pang bumabagsak.

Verse 17

ततस्तौ पुरुषव्याप्रौ सर्वलोकथधनुर्धरौ । त्यक्तप्राणौ रणे वीरौ युद्धश्रममुपागतौ । समुत्क्षेपैवीज्यमानौ सिक्तौ चन्दनवारिणा

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, ang dalawang lalaking tulad ng tigre—na kinikilala ng buong daigdig bilang pinakadakilang mga mamamana—na isinugal ang kanilang buhay sa labanan, ay dinaig ng pagod ng digmaan. Sila’y pinaypayan ng mga pamaypay na itinaas at binudburan ng tubig na may halimuyak ng sandalwood—isang maikling, marangal na pahinga sa gitna ng walang tigil na bigat ng pakikidigma.

Verse 18

सवालव्यजर्नर्दिव्यर्दिविस्थैरप्सरोगणै: । शक्रसूर्यकराब्जा भ्यां प्रमार्जितमुखावुभौ

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, silang dalawa—pinarangalan ng mga makalangit na tagapaglingkod at ng mga pangkat ng Apsara na nananahan sa langit—ay marahang pinunasan at pinasariwa ang kanilang mga mukha, na wari’y sa mga kamay na tulad-lotus nina Indra at ng Araw.

Verse 19

तदनन्तर सम्पूर्ण विश्वके विख्यात धनुर्धर वीर पुरुषसिंह कर्ण और अर्जुन प्राणोंका मोह छोड़कर युद्ध करते-करते थक गये। उस समय आकाशमें खड़ी हुई अप्सराओंने दिव्य चँवर डुलाकर उन दोनोंको चन्दनके जलसे सींचा। फिर इन्द्र और सूर्यने अपने कर- कमलोंसे उनके मुँह पोंछे ।। कर्णो5थ पार्थ न विशेषयद्‌ यदा भृशं च पार्थेन शराभितप्त: । ततस्तु वीर: शरविक्षताड्े दश्ने मनो होकशयस्य तस्य,जब किसी तरह कर्ण युद्धमें अर्जुनसे बढ़कर पराक्रम न दिखा सका और अर्जुनने अपने बाणोंकी मारसे उसे अत्यन्त संतप्त कर दिया, तब बाणोंके आघातसे सारा शरीर क्षत-विक्षत हो जानेके कारण वीर कर्णने उस सर्पमुख बाणके प्रहारका विचार किया

Pagkaraan, ang mga bantog sa daigdig na mamamana—ang mga bayaning tulad-simba na sina Karna at Arjuna—na iniwaksi ang pangamba sa buhay, ay naglaban hanggang mapagod. Noon, ang mga Apsara na nakatindig sa himpapawid ay nagpaypay sa kanila ng banal na chamara at nagwisik ng tubig na may samyo ng sandal; at sina Indra at ang Araw mismo ang pumunas sa kanilang mga mukha sa mga kamay na tulad-lotus. Ngunit nang hindi magawang higitan ni Karna si Arjuna sa kagitingan, at siya’y matinding pinasakit ng mga palaso ni Arjuna, na ang katawan ay pira-piraso sa mga sugat, inihilig ng magiting na Karna ang isip sa pag-atake ng palasong may mukhang ahas.

Verse 20

ततो रिपुघ्नं समथत्त कर्ण: सुसंचितं सर्पमुखं ज्वलन्तम्‌ । रौद्रें शरं संनतमुग्रधौत॑ पार्थार्थमत्यर्थचिराभिगुप्तम्‌

Wika ni Sañjaya: Noon ay ikinabit ni Karna sa kanyang busog ang palasong pumupuksa sa kaaway—maingat na inihanda, nagliliyab, at may mukhang ahas—isang kakilakilabot na palaso, maingat na inilapat at matalim na hinasa, na matagal niyang iningatang lihim para lamang sa pagpatama kay Pārtha (Arjuna).

Verse 21

सदार्चितं चन्दनचूर्णशायितं सुवर्णतूणीरशयं महार्चिषम्‌ । आकर्णपूर्ण च विकृष्य कर्ण: पार्थोन्मुख: संदधे चोत्तमौजा:

Wika ni Sañjaya: Si Karna, na laging pinararangalan at pinapahiran ng pulbos na sandal, na wari’y nakahimlay sa gintong lalagyan ng palaso at nagliliyab sa ningning, ay hinila ang busog hanggang sa tainga sa ganap na paghatak. Nakaharap kay Pārtha (Arjuna), saka niya ikinabit ang palaso—tinipon ang sukdulang lakas at pasya para sa mapagpasiyang gawa.

Verse 22

उत्तम बलशाली कर्णने अर्जुनको मारनेके लिये ही जिसे सुदीर्घकालसे सुरक्षित रख छोड़ा था, सोनेके तरकसमें चन्दनके चूर्णके अंदर जिसे रखता था और सदा जिसकी पूजा करता था, उस शत्रुनाशक, झुकी हुई गाँठवाले, स्वच्छ, महातेजस्वी, सुसंचित, प्रज्वलित एवं भयानक सर्पमुख बाणको उसने धनुषपर रखा और कानतक खींचकर अर्जुनकी ओर संधान किया ।। प्रदीप्तमैरावतवंशसम्भवं शिरो जिहीर्षर्युधि सव्यसाचिन: । ततः प्रजज्वाल दिशो नभश्न उल्काश्न घोरा: शतशः प्रपेतु:,कर्ण युद्धमें सव्यसाची अर्जुनका मस्तक काट लेना चाहता था। उसका चलाया हुआ वह प्रज्वलित बाण ऐरावतकुलमें उत्पन्न अश्वसेन ही था। उस बाणके छूटते ही सम्पूर्ण दिशाओंसहित आकाश जाज्वल्यमान हो उठा। सैकड़ों भयंकर उल्काएँ गिरने लगीं

Wika ni Sañjaya: Si Karna, na makapangyarihan sa lakas, ay inilagay sa kanyang busog ang palasong may ulong ahas na matagal na niyang iningatan para lamang patayin si Arjuna—itinago sa pulbos na sandal sa loob ng gintong lalagyan ng palaso, at palagi niyang sinasamba. Ang palasong iyon na pumupuksa sa kaaway—malinis at maningning, may dakilang ningning, may mga kasukasuan na nakayuko, maingat na hinubog, nagliliyab at kakilakilabot—ay hinila niya hanggang tainga at itinutok kay Arjuna. Sa labanan, ninanais ni Karna na putulin ang ulo ni Savyasācin (Arjuna). Ang nagliliyab na palasong pinakawalan niya ay si Aśvasena, mula sa angkan ni Airāvata. Paglipad nito, nagningas ang langit at ang lahat ng dako, at daan-daang nakapanghihilakbot na bulalakaw ang nagsimulang bumagsak.

Verse 23

तस्मिंस्तु नागे धनुषि प्रयुक्ते हाहाकृता लोकपाला: सशक्रा: । न चापि त॑ बुबुधे सूतपुत्रो बाणे प्रविष्टं योगबलेन नागम्‌,धनुषपर उस नागका प्रयोग होते ही इन्द्रसहित सम्पूर्ण लोकपाल हाहाकार कर उठे। सूतपुत्रको भी यह मालूम नहीं था कि मेरे इस बाणमें योगबलसे नाग घुसा बैठा है

Sinabi ni Sañjaya: Nang ang palasong-ahas ay ikinabit sa busog at pinakawalan, ang mga tagapangalaga ng mga daigdig—kasama si Indra—ay napasigaw sa pangamba. Ngunit ang anak ng kutsero (Karna) ay hindi man lamang nakaalam na, sa lakas ng yoga, isang ahas ang pumasok at nanahan sa loob ng palaso.

Verse 24

दशशतनयनोछहिं दृश्य बाणे प्रविष्टं निहत इति सुतो मे स्रस्तगात्रो बभूव | जलजकुसुमयोनि: श्रेष्ठभावो जितात्मा त्रिदशपतिमवोचन्मा व्यथिष्ठा जये श्री:,सहसनेत्रधारी इन्द्र उस बाणमें सर्पको घुसा हुआ देख यह सोचकर शिथिल हो गये कि “अब तो मेरा पुत्र मारा गया।” तब मनको वशमें रखनेवाले श्रेष्ठस्वभाव कमलयोनि ब्रह्माजीने उन देवराज इन्द्रसे कहा--:देवेश्वर! दुःखी न होओ। विजयश्री अर्जुनको ही प्राप्त होगी”

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita ni Indra—ang panginoon ng mga diyos, ang may sanlibong mata—na ang ahas ay pumasok sa palaso, nanghina ang kanyang mga biyas sa pag-aakalang, “Patay na ang aking anak.” Noon, si Brahmā na isinilang sa lotus, marangal ang likas at may pagpipigil-sa-sarili, ay nagsalita kay Indra: “O panginoon ng mga diyos, huwag kang magdalamhati. Ang kapalaran ng tagumpay ay mapupunta kay Arjuna.”

Verse 25

ततोडब्रवीन्मद्रराजो महात्मा दृष्टवा कर्ण प्रहितेषुं तमुग्रम्‌ । न कर्ण ग्रीवामिषुरेष लप्स्यते समीक्ष्य संधत्स्व शरं शिरोध्रम्‌,उस समय महामनस्वी मद्रराज शल्यने कर्णको उस भयंकर बाणका प्रहार करनेके लिये उद्यत देख उससे कहा--'कर्ण! तुम्हारा यह बाण शत्रुके कण्ठमें नहीं लगेगा; अतः सोच-विचारकर फिरसे बाणका संधान करो, जिससे वह मस्तक काट सके”

Sinabi ni Sañjaya: Noon, ang dakilang-hiningang hari ng Madra na si Śalya, nang makita si Karna na handang magpakawala ng mabagsik na palaso, ay nagsalita: “Karna, ang palasong iyan ay hindi tatama sa leeg ng kaaway. Kaya magmuni-muni kang mabuti at itutok muli—ikabit ang palaso upang tumama at makaputol ng ulo.”

Verse 26

अथाब्रवीत्‌ क्रोधसंरक्तनेत्रो मद्राधिपं सूतपुत्रस्तरस्वी । न संधत्ते द्विः शरं शल्य कर्णो न मादृशा जिद्मयुद्धा भवन्ति,यह सुनकर वेगशाली सूतपुत्र कर्णके नेत्र क्रोधसे लाल हो गये। उसने मद्रराजसे कहा --'कर्ण दो बार बाणका संधान नहीं करता। मेरे-जैसे वीर कपटपूर्वक युद्ध नहीं करते हैं'

Sinabi ni Sañjaya: Pagkarinig nito, ang makapangyarihang anak ng kutsero, namula sa galit ang mga mata, ay nagsalita sa panginoon ng Madra: “O Śalya, hindi nag-aayos ng palaso nang dalawang ulit si Karna. Ang mga mandirigmang tulad ko ay hindi lumalaban sa baluktot at mapanlinlang na paraan.”

Verse 27

इतीदमुक्त्वा विससर्ज तं शरं प्रयत्नतो वर्षमणाभिपूजितम्‌ । हतो$सि वै फाल्गुन इत्यधिक्षिप- न्रुवाच चोच्चैरगिरिमूर्जितां वृष:,ऐसा कहकर कर्णने जिसकी वर्षोंसे पूजा की थी, उस बाणको प्रयत्नपूर्वक शत्रुकी ओर छोड़ दिया और आक्षेप करते हुए उच्च स्वरसे कहा “अर्जुन! अब तू निश्चय ही मारा गया”

Sinabi ni Sañjaya: Pagkasabi nito, si Karna—na sa loob ng maraming taon ay buong debosyon na iginagalang ang sandatang iyon—ay pinakawalan ang palaso nang buong pagsisikap patungo sa kanyang kaaway. At sa malakas na tinig, habang nanunukso, ay sumigaw siya: “Phālguna (Arjuna), tiyak na patay ka na!”

Verse 28

स सायक: कर्णभुजप्रसृष्टो हुताशनार्कप्रतिम: सुघोर: । गुणच्युत: कर्णधनु:प्रमुक्तो वियद्गत: प्राज्वलदन्तरिक्षे

Wika ni Sañjaya: Ang palaso, pinakawalan mula sa makapangyarihang bisig ni Karṇa—nakapangingilabot, nagliliyab na tila apoy at araw—ay sumiklab mula sa busog ni Karṇa nang dumulas ang pisi. Sumibat ito sa langit, nag-aalab habang hinihiwa ang gitnang himpapawid, isang kakila-kilabot na tanda sa gitna ng bagsik ng labanan.

Verse 29

अग्नि और सूर्यके समान तेजस्वी वह अत्यन्त भयंकर बाण कर्णकी भुजाओंसे प्रेरित हो उसके धनुष और प्रत्यंचासे छूटकर आकाशमें जाते ही प्रज्वलित हो उठा ।। त॑ प्रेक्ष्य दीप्तं युधि माधवस्तु त्वरान्वितं सत्वरयैव लीलया । पदा विनिष्थिष्य रथोत्तमं स प्रावेशयत्‌ पृथिवीं किंचिदेव,उस प्रज्वलित बाणको बड़े वेगसे आते देख भगवान्‌ श्रीकृष्णने युद्धस्थलमें खेल-सा करते हुए अपने उत्तम रथको तुरंत ही पैरसे दबाकर उसके पहियोंका कुछ भाग पृथ्वीमें धँसा दिया। साथ ही सोनेके साज-बाजसे ढके हुए चन्द्रमाकी किरणोंके समान श्वेतवर्णवाले उनके घोड़े भी धरतीपर घुटने टेककर झुक गये। उस समय आकाशमें सब ओर महान्‌ कोलाहल गूँज उठा। भगवान्‌ मधुसूदनकी स्तुति-प्रशंसाके लिये कहे गये दिव्य वचन सहसा सुनायी देने लगे। श्रीमधुसूदनके प्रयत्नसे उस रथके धरतीमें धँस जानेपर भगवान्‌के ऊपर दिव्यपुष्पोंकी वर्षा होने लगी और दिव्य सिंहनाद भी प्रकट होने लगे

Wika ni Sañjaya: Isang palasong lubhang kakila-kilabot, nagliliyab na tila apoy at araw, na itinulak ng makapangyarihang mga bisig ni Karṇa—pagkalagot nito mula sa busog at pisi—ay biglang nagningas pag-akyat sa langit. Nang makita ni Mādhava (Kṛṣṇa) ang nag-aapoy na sandatang iyon na rumaragasa sa napakalaking bilis, sa gitna ng digmaan—na wari’y naglalaro—agad niyang inapakan at pinababa ang maringal na karwahe, upang bahagyang lumubog sa lupa. Sa gawang pag-iingat na iyon, ang mga kabayong puti na parang sinag ng buwan at may gintong gayak ay yumuko rin na tila lumuluhod sa lupa. Noon, umalingawngaw ang malaking ingay sa kalangitan; biglang narinig ang mga banal na salita ng papuri kay Madhusūdana; at nang lumubog ang karwahe dahil sa pagsisikap ng Panginoon, bumuhos ang mga bulaklak na makalangit at sumiklab ang mga dagundong na tila ungol ng leon sa langit.

Verse 30

क्षितिं गता जानुभिस्ते5थ वाहा हेमच्छन्नाश्षन्द्रमरीचिवर्णा: | ततोडन्तरिक्षे सुमहान्‌ निनाद: सम्पूजनार्थ मधुसूदनस्य,उस प्रज्वलित बाणको बड़े वेगसे आते देख भगवान्‌ श्रीकृष्णने युद्धस्थलमें खेल-सा करते हुए अपने उत्तम रथको तुरंत ही पैरसे दबाकर उसके पहियोंका कुछ भाग पृथ्वीमें धँसा दिया। साथ ही सोनेके साज-बाजसे ढके हुए चन्द्रमाकी किरणोंके समान श्वेतवर्णवाले उनके घोड़े भी धरतीपर घुटने टेककर झुक गये। उस समय आकाशमें सब ओर महान्‌ कोलाहल गूँज उठा। भगवान्‌ मधुसूदनकी स्तुति-प्रशंसाके लिये कहे गये दिव्य वचन सहसा सुनायी देने लगे। श्रीमधुसूदनके प्रयत्नसे उस रथके धरतीमें धँस जानेपर भगवान्‌के ऊपर दिव्यपुष्पोंकी वर्षा होने लगी और दिव्य सिंहनाद भी प्रकट होने लगे

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, ang mga kabayo—puti na parang sinag ng buwan at may gintong gayak—ay lumubog sa lupa, nakaluhod. Noon din, isang napakalakas na ugong ang umalingawngaw sa kalangitan, na wari’y pagdakila kay Madhusūdana (Kṛṣṇa). Ang tagpong ito’y hindi lamang pagliko ng takbo ng labanan, kundi pagkilala sa banal na pag-iingat at sa matuwid na paninindigan sa gitna ng karahasan.

Verse 31

दिव्याश्ष वाच: सहसा बभूतवु- दिव्यानि पुष्पाण्यथ सिंहनादा: । तस्मिंस्तथा वै धरणीं निमग्ने रथे प्रयत्नान्मधुसूदनस्थ,उस प्रज्वलित बाणको बड़े वेगसे आते देख भगवान्‌ श्रीकृष्णने युद्धस्थलमें खेल-सा करते हुए अपने उत्तम रथको तुरंत ही पैरसे दबाकर उसके पहियोंका कुछ भाग पृथ्वीमें धँसा दिया। साथ ही सोनेके साज-बाजसे ढके हुए चन्द्रमाकी किरणोंके समान श्वेतवर्णवाले उनके घोड़े भी धरतीपर घुटने टेककर झुक गये। उस समय आकाशमें सब ओर महान्‌ कोलाहल गूँज उठा। भगवान्‌ मधुसूदनकी स्तुति-प्रशंसाके लिये कहे गये दिव्य वचन सहसा सुनायी देने लगे। श्रीमधुसूदनके प्रयत्नसे उस रथके धरतीमें धँस जानेपर भगवान्‌के ऊपर दिव्यपुष्पोंकी वर्षा होने लगी और दिव्य सिंहनाद भी प्रकट होने लगे

Wika ni Sañjaya: Biglang narinig ang mga tinig na makalangit; umulan ng mga bulaklak na banal, at umalingawngaw ang mga dagundong na tila ungol ng leon sa langit. Sapagkat nang, sa sinadyang pagsisikap, ang karwaheng kinalululanan ni Madhusūdana (Kṛṣṇa) ay lumubog sa lupa, sumilang ang mga mapalad na tanda—pagpupugay sa mapag-ingat na paninindigan ng Panginoon sa gitna ng bagsik ng digmaan.

Verse 32

ततः शर: सो5भ्यहनत्‌ किरीटं तस्येन्द्रदत्तं सुदृढं च धीमतः । अथार्जुनस्योत्तमगात्रभूषणं धरावियद्द्योसलिलेषु विश्रुतम्‌,बुद्धिमान्‌ अर्जुनके मस्तकको विभूषित करनेवाला किरीट भूतल, अन्तरिक्ष, स्वर्ग और वरुणलोकमें भी विख्यात था। वह मुकुट उन्हें इन्द्रने प्रदान किया था। कर्णका चलाया हुआ वह सर्पमुख बाण रथ नीचा हो जानेके कारण अर्जुनके उसी किरीटमें जा लगा

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, tumama ang palasong iyon sa korona ng marunong na si Arjuna—ang matibay na diyadema na kaloob ni Indra. Ang koronang iyon, pinakamainam na palamuti ni Arjuna, ay bantog sa lupa, sa himpapawid, at maging sa mga banal na tubig. Dahil lumubog nang bahagya ang karwahe, ang palasong may bunganga ng ahas na pinakawalan ni Karṇa ay hindi tumama sa ulo ni Arjuna, kundi sa tanyag na korona—patunay na sa digmaan, ang kapalaran, ang husay, at ang pagkakataon ay magkakasamang nagtatakda ng buhay at kamatayan.

Verse 33

व्यालास्त्रसर्गोत्तमयत्नमन्युभि: शरेण मूर्थ्न: प्रजहार सूतज: । दिवाकरेन्दुज्वलनप्रभव्विषं सुवर्णमुक्तामणिवज्रभूषितम्‌,सूतपुत्र कर्णने सर्पमुख बाणके निर्माणकी सफलता, उत्तम प्रयत्न और क्रोध--इन सबके सहयोगसे जिस बाणका प्रयोग किया था, उसके द्वारा अर्जुनके मस्तकसे उस किरीटको नीचे गिरा दिया, जो सूर्य, चन्द्रमा और अग्निके समान कान्तिमान्‌ तथा सुवर्ण, मुक्ता, मणि एवं हीरोंसे विभूषित था

Sinabi ni Sañjaya: Sa iisang palaso—pinakawalan sa pinakamainam na pagsisikap at itinutulak ng poot, na wari’y pagbuga ng sandatang-ahas—ibinagsak ni Karna, anak ng tagapagpatakbo ng karwahe, mula sa ulo ni Arjuna ang kanyang korona, na nagniningning na parang araw, buwan, at apoy, at pinalamutian ng ginto, perlas, mga hiyas, at diyamante. Ipinapakita ng sandaling ito na sa digmaan, ang galing at galit ay maaaring magsanib upang lumikha ng nakasisilaw na gawaing nagpapahiya sa kalaban, bagaman hindi pa nito napagpapasyahan ang mas malalim na tanong ng katuwiran at dharma.

Verse 34

पुरन्दरार्थ तपसा प्रयत्नतः स्वयं कृतं यद्‌ विभुना स्वयम्भुवा । महार्हरूपं द्विषतां भयंकरं बिभर्तुरत्यर्थसुखं सुगन्धिनम्‌,नागो महाई " पार्थोत्तमाजत्‌ प्रहरत्‌ तरस्वी । ब्रह्माजीने तपस्या और प्रयत्न करके देवराज इन्द्रके लिये स्वयं ही जिसका निर्माण किया था, जिसका स्वरूप बहुमूल्य, शत्रुओंके लिये भयंकर, धारण करनेवालेके लिये अत्यन्त सुखदायक तथा परम सुगन्धित था, दैत्योंके वधकी इच्छावाले किरीटधारी अर्जुनको स्वयं देवराज इन्द्रने प्रसन्नचित्त होकर जो किरीट प्रदान किया था, भगवान्‌ शिव, वरुण, इन्द्र और कुबेर--ये देवेश्वर भी अपने पिनाक, पाश, वज़ और बाणरूप उत्तम अस्त्रोंद्वारा जिसे नष्ट नहीं कर सकते थे, उसी दिव्य मुकुटको कर्णने अपने सर्पमुख बाणद्वारा बलपूर्वक हर लिया। मनमें दुर्भाव रखनेवाले उस मिथ्याप्रतिज्ञ तथा वेगशाली नागने अर्जुनके मस्तकसे उसी अत्यन्त अद्भुत, बहुमूल्य और सुवर्णचित्रित मुकुटका अपहरण कर लिया था

Sinabi ni Sañjaya: Ang banal na koronang iyon—na nilikha ng Sariling-Silang na Manlilikha, si Brahmā, sa pamamagitan ng tapa at pagsisikap para kay Purandara (Indra)—ay isang diademang napakamahalaga, nakapangingilabot sa mga kaaway, lubhang maginhawa sa nagsusuot, at mabango. Si Indra mismo, na may masayang loob, ang nagkaloob nito kay Arjuna, ang pinakamahusay sa mga Pārtha, ang koronadong bayani na naglalayong lipulin ang mga Daitya. Ngunit ang mismong koronang makalangit—na ni hindi kayang wasakin ng mga panginoong diyos na sina Śiva, Varuṇa, Indra, at Kubera sa kanilang pinakamahuhusay na sandata (Pināka, lubid-silo, vajra, at mga palaso)—ay marahas na naagaw mula sa ulo ni Arjuna ni Karṇa sa pamamagitan ng palasong may mukhang ahas. Kaya ang mabilis na Nāga, may masamang loob at kumikilos sa ilalim ng huwad na panata, ay sumunggab sa kahanga-hanga, mahal, at ginintuan na koronang iyon.

Verse 35

जिधघांसते देवरिपून्‌ सुरेश्वर: स्वयं ददौ यत्‌ सुमना: किरीटिने । हराम्बुपाखण्डल वित्तगोप्तृभि: पिनाकपाशाशनिसायकोत्तमै:

Sinabi ni Sañjaya: “Upang lipulin ang mga kaaway ng mga diyos, ang Panginoon ng mga diyos mismo, sa mabuting kalooban, ay nagkaloob (ng mga kataas-taasang sandata) sa bayani na may korona. Ito ang pinakamahuhusay sa mga sandata—yaong nauukol kina Hara (Śiva), Ambu (Varuṇa), Pākhaṇḍala (Indra), ang tagapag-ingat ng kayamanan (Kubera), at iba pa—gaya ng Pināka, ang silo, ang vajra, at ang mga palasong walang kapantay.”

Verse 36

सुरोत्तमैरप्यविषद्मर्दितुं प्रसहा नागेन जहार तद्‌ वृष: । स दुष्टभावो वितथप्रतिज्ञ: पं किक, 0 तमर्जुनस्य

Sinabi ni Sañjaya: Kahit ang pinakadakila sa mga diyos ay hindi makatatagal dito; ngunit ang “toro sa mga tao” ay marahas na nahila palayo ng ahas. Kaya, taglay ang masamang hangarin at mga panatang napatunayang huwad, siya’y naitangay—isang masamang pangitain sa takbo ng labanan ni Arjuna.

Verse 37

तद्धेमजालावततं सुघोषं जाज्वल्यमानं निपपात भूमौ,सोनेकी जालीसे व्याप्त वह जगमगाता हुआ मुकुट धमाकेकी आवाजके साथ धरतीपर जा गिरा। जैसे अस्ताचलसे लाल रंगके मण्डलवाला सूर्य नीचे गिरता है, उसी प्रकार पार्थका वह प्रिय, उत्तम एवं तेजस्वी किरीट पूर्वोक्त श्रेष्ठ बाणसे मथित और विषाग्निसे प्रज्वलित हो पृथ्वीपर गिर पड़ा

Sinabi ni Sañjaya: Ang maringal na koronang iyon, na nababalutan ng tila lambat na ginto, umaalingawngaw at nagliliyab, ay bumagsak sa lupa nang may malakas na dagundong. Tinamaan ng nabanggit na napakahusay na palaso at nagningas na wari’y apoy na may lason, ang minamahal, marangal, at maningning na diadema ni Pārtha ay nalaglag sa daigdig—gaya ng pulang bilog na araw na lumulubog sa likod ng bundok sa kanluran.

Verse 38

तदुत्तमेषून्मथितं विषाग्निना प्रदीप्तमर्चिष्मदथो क्षितौ प्रियम्‌ । पपात पार्थस्य किरीटमुत्तमं दिवाकरो<स्तादिव रक्तमण्डल:,सोनेकी जालीसे व्याप्त वह जगमगाता हुआ मुकुट धमाकेकी आवाजके साथ धरतीपर जा गिरा। जैसे अस्ताचलसे लाल रंगके मण्डलवाला सूर्य नीचे गिरता है, उसी प्रकार पार्थका वह प्रिय, उत्तम एवं तेजस्वी किरीट पूर्वोक्त श्रेष्ठ बाणसे मथित और विषाग्निसे प्रज्वलित हो पृथ्वीपर गिर पड़ा

Wika ni Sañjaya: Nang magkagayon, ang minamahal at maringal na korona ni Arjuna—nayanig at napigtal dahil sa kataas-taasang palaso, naglalagablab na wari’y sinindihan ng lasong-apoy, at kumikislap sa mga liyab—ay bumagsak sa lupa na may malakas na dagundong, gaya ng pulang bilog na araw na lumulubog sa kanlurang abot-tanaw.

Verse 39

स वै किरीटं बहुरत्नभूषितं जहार नागोडर्जुनमूर्थतो बलात्‌ | गिरे: सुजाताड्कुरपुष्पितद्रुमं महेन्द्रवज़: शिखरोत्तमं यथा,उस नागने नाना प्रकारके रत्नोंसे विभूषित पूर्वोक्त किरीटको अर्जुनके मस्तकसे उसी प्रकार बलपूर्वक हर लिया, जैसे इन्द्रका वज्र वृक्षों और लताओंके नवजात अंकुरों तथा पुष्पशाली वृक्षोंसे सुशोभित पर्वतके उत्तम शिखरको नीचे गिरा देता है

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, sa dalisay na lakas, inagaw niya mula sa ulo ni Arjuna ang diyademang hitik sa sari-saring hiyas—gaya ng kulog-sibat ni Indra na nagpapabagsak sa pinakamainam na tuktok ng bundok na maganda sa mga bagong usbong, namumulaklak na punò, at mga baging na gumagapang.

Verse 40

महीवियद्द्योसलिलानि वायुना यथा विरुग्णानि नदन्ति भारत | तथैव शब्दं भुवनेषु तं तदा जना व्यवस्यन्‌ व्यथिताश्न चस्खलु:,भारत! जैसे पृथ्वी, आकाश, स्वर्ग और जल--ये वायुद्वारा वेगपूर्वक संचालित हो महान्‌ शब्द करने लगते हैं, उस समय वहाँ जगतके सब लोगोंने वैसे ही शब्दका अनुभव किया और व्यथित होकर सभी अपने-अपने स्थानसे लड़खड़ाकर गिर पड़े

Wika ni Sañjaya: “O Bhārata, kung paanong ang lupa, langit, kalangitan, at mga tubig—kapag marahas na itinutulak at inuuga ng hangin—ay nagsisimulang umuungal, gayon din noon: isang nakapanghihilakbot na tunog ang kumalat sa mga daigdig. Nadama ito ng mga tao sa lahat ng dako, at sa takot at pagkabagabag, sila’y napatid ang tindig at bumagsak mula sa kinatatayuan.”

Verse 41

विना किरीटं शुशुभे स पार्थ: श्यामो युवा नील इवोच्चशूड्र: । ततः समुद्ग्रथ्य सितेन वाससा स्वमूर्थजानव्यथितस्तदार्जुन: | विभासित: सूर्यमरीचिना दृढं शिरोगतेनोदयपर्वतो यथा

Wika ni Sañjaya: Nang mawalan ng diyadema, ang anak ni Pṛthā ay lalo pang nagningning—maitim ang kulay, kabataan ang lakas—gaya ng mataas na taluktok na bughaw ang tuktok. Pagkaraan, si Arjuna, nasaktan sa pagkawala ng palamuti sa ulo, ay itinali ang buhok sa puting tela; at nang tumama ang sinag ng araw sa kanyang ulo, siya’y nagliyab na matatag, gaya ng bundok sa pagsikat ng araw na ang tuktok ay nasinagan na.

Verse 42

मुकुट गिर जानेपर श्यामवर्ण, नवयुवक अर्जुन ऊँचे शिखरवाले नीलगिरिके समान शोभा पाने लगे। उस समय उन्हें तनिक भी व्यथा नहीं हुई। वे अपने केशोंको सफेद वस्त्रसे बाँधकर युद्धके लिये डटे रहे। श्वेत वस्त्रसे केश बाँधनेके कारण वे शिखरपर फैली हुई सूर्यदेवकी किरणोंसे प्रकाशित होनेवाले उदयाचलके समान सुशोभित हुए ।। गोकर्णा सुमुखी कृतेन इषुणा गोपुत्रसम्प्रेषिता गोशब्दात्मजभूषणं सुविहितं सुव्यक्तगो5सुप्र भम्‌ । दृष्टवा गोगतकं जहार मुकुट गोशब्दगोपूरि वै गोकर्णासनमर्दनश्न न ययावप्राप्य मृत्योर्वशम्‌,अंशुमाली सूर्यके पुत्र कर्णने जिसे चलाया था, जो अपने ही द्वारा उत्पादित एवं सुरक्षित बाणरूपधारी पुत्रके रूपमें मानो स्वयं उपस्थित हुई थी, गौ अर्थात्‌ नेत्रेन्द्रियसे कानोंका काम लेनेके कारण जो गोकर्णा (चक्षु:श्रवा) और मुखसे पुत्रकी रक्षा करनेके कारण सुमुखी कही गयी है, उस सर्पिणीने तेज और प्राणशक्तिसे प्रकाशित होनेवाले अर्जुनके मस्तकको घोड़ोंकी लगामके सामने लक्ष्य करके (चलनेपर भी रथ नीचा होनेसे उसे न पाकर) उनके उस मुकुटको ही हर लिया, जिसे ब्रह्माजीने स्वयं सुन्दररूपसे इन्द्रके मस्तकका भूषण बनाया था और जो सूर्यसदृश किरणोंकी प्रभासे जगत्‌को परिपूर्ण (प्रकाशित) करनेवाला था। उक्त सर्पको अपने बाणोंकी मारसे कुचल देनेवाले अर्जुन उसे पुनः आक्रमणका अवसर न देनेके कारण मृत्युके अधीन नहीं हुए

Wika ni Sañjaya: Nang bumagsak ang korona, ang maitim at kabataang Arjuna ay nagningning na parang bughaw na bundok na may matayog na tuktok. Noon ay hindi siya nabagabag kahit bahagya. Itinali niya ang buhok sa puting tela at nanatiling matatag para sa digmaan; dahil sa puting tali, siya’y naging maringal na gaya ng bundok sa silangan na ang tuktok ay binabaha ng sinag ng araw. Pagkaraan, si Karṇa, anak ng maningning na Araw, ay nagpakawala ng isang palaso—mabilis at mabagsik—na wari’y isang ahas na buhay, sariling isinilang at sariling nagbabantay. Tumudla ito sa ulo ni Arjuna; ngunit hindi kinuha ang kanyang buhay, kundi ang korona lamang—palamuting hinubog ni Brahmā bilang marilag na hiyas para kay Indra, nagliliyab sa ningning na tulad ng araw. Si Arjuna, na kayang durugin ang gayong ‘ahas na palaso’ sa sarili niyang mga pana, ay hindi napasailalim sa kapangyarihan ni Kamatayan; hindi niya binigyan ang kaaway ng panibagong siwang upang sumalakay, at nanatiling matatag sa labanan.

Verse 43

स सायक: कर्णभुजप्रसृष्टो हुताशनार्कप्रतिमो महाई: । महोरग: कृतवैरो<र्जुनेन किरीटमाहत्य ततो व्यतीयात्‌,कर्णके हाथोंसे छूटा हुआ वह अग्नि और सूर्यके समान तेजस्वी, बहुमूल्य बाण, जो वास्तवमें अर्जुनके साथ वैर रखनेवाला महानाग था, उनके किरीटपर आघात करके पुनः वहाँसे लौट पड़ा

Sinabi ni Sañjaya: Ang palasong pinakawalan mula sa bisig ni Karṇa—nagniningas na parang apoy at araw, napakamahalaga—ay wari’y isang dambuhalang ahas na may poot kay Arjuna. Tumama ito sa diyadema ni Arjuna, saka lumihis at nagpatuloy sa paglipad. Ipinahihiwatig ng sandaling iyon na sa gitna ng bangis ng digmaan, maging ang halos nakamamatay na hagupit ay maaaring mailihis, at manipis ang hangganan ng giting at tadhana.

Verse 44

त॑ चापि दग्ध्वा तपनीयचित्रं किरीटमाकृष्य तदर्जुनस्य । इयेष गन्तुं पुनरेव तूणं दृष्टश्न कर्णेन ततो5ब्रवीत्‌ तम्‌,अर्जुनका वह मुकुट सुवर्णमय होनेके कारण विचित्र शोभा धारण करता था। उसे खींचकर अपनी विषाग्निसे दग्ध करके वह सर्प पुन: कर्णके तरकसमें घुसना ही चाहता था कि कर्णकी दृष्टि उसपर पड़ गयी। तब उसने कर्णसे कहा--

Sinabi ni Sañjaya: Sinunggaban ng ahas ang korona ni Arjuna—maningning at may sari-saring kinang dahil sa dalisay na ginto—at sinunog iyon sa apoy ng kaniyang lason. Ninais nitong dumulas pabalik sa lalagyan ng palaso ni Karṇa; ngunit napansin siya ni Karṇa, at nagsalita ang ahas sa kaniya. Ipinakikita ng sandaling ito na sa gitna ng labanan, ang mga lihim na puwersa at pansariling paghihiganti ay sumisingit sa tungkulin ng mandirigma; at ang pagbabantay ay nagiging isang pananagutang moral sa digmaang punô ng panlilinlang at biglaang pagbaligtad.

Verse 45

मुक्तस्त्वयाहं त्वसमीक्ष्य कर्ण शिरो हूतं यन्न मयार्जुनस्य | समीक्ष्य मां मुड्च रणे त्वमाशु हन्तास्मि शत्रुं तव चात्मनश्ल,“कर्ण! तुमने अच्छी तरह सोच-विचारकर मुझे नहीं छोड़ा था; इसीलिये मैं अर्जुनके मस्तकका अपहरण न कर सका। अब पुनः सोच-समझकर, ठीकसे निशाना साधकर रणभूमिमें शीघ्र ही मुझे छोड़ो, तब मैं अपने और तुम्हारे उस शत्रुका वध कर डालूँगा'

Sinabi ni Sañjaya: “Karṇa, pinakawalan mo ako nang hindi maingat ang pagtutok; kaya hindi ko nadala ang ulo ni Arjuna gaya ng nilayon. Ngayon, pag-isipan mong mabuti, itutok nang wasto, at pakawalan mo akong muli sa labanan—mabilis at tama ang tama—at papatayin ko ang kaaway na kaaway mo at kaaway ko rin.”

Verse 46

स एवमुक्तो युधि सूतपुत्र- स्तमब्रवीत्‌ को भवानुग्ररूप: । नागोअब्रवीद्‌ विद्धि कृतागसं मां पार्थेन मातुर्वधजातवैरम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Nang masabihan nang gayon sa larangan, nagtanong ang anak ng tagapagmaneho ng karwahe (Karṇa), “Sino ka, na may anyong napakakilabot?” Sumagot ang Nāga: “Alamin mong ako’y isang nagkasala; ang aking poot kay Pārtha (Arjuna) ay isinilang mula sa pagpatay niya sa aking ina.”

Verse 47

कर्ण उवाच न नाग कर्णोडउद्य रणे परस्य बल॑ समास्थाय जयं बुभूषेत्‌

Wika ni Karṇa: “Kahit si Nāgakarṇa man ngayon sa digmaan ay hindi aasa sa lakas ng iba at saka hihingi ng tagumpay. Ang mandirigma’y dapat maghangad ng pananaig sa sariling giting, hindi sa pag-asa sa kapangyarihan ng iba.”

Verse 48

तमाह कर्ण: पुनरेव नागं तदा55जिमध्ये रविसूनुसत्तम:

Noon, si Karṇa—ang pinakadakila sa mga anak ng Araw—ay muling nagsalita sa makapangyarihang mandirigma (na inihahalintulad sa elepante) sa gitna ng labanan, inuulit ang kanyang mga salita sa napakahalagang sandali ng sagupaan.

Verse 49

व्यालास्त्रसर्गोत्तमयत्नमन्युभि- हन्तास्मि पार्थ सुसुखी व्रज त्वम्‌ इतना कहकर सूर्यके श्रेष्ठ पुत्र कर्णने युद्धस्थलमें उस नागसे फिर इस प्रकार कहा --'मेरे पास सर्पमुख बाण है। मैं उत्तम यत्न कर रहा हूँ और मेरे मनमें अर्जुनके प्रति पर्याप्त रोष भी है; अतः मैं स्वयं ही पार्थको मार डालूगा। तुम सुखपूर्वक यहाँसे पधारो” ।। इत्येवमुक्तो युधि नागराज: कर्णेन रोषादसहंस्तस्य वाक्यम्‌

Muling nagsalita si Karṇa—ang pinakadakila sa mga anak ng Araw—sa hari ng mga ahas sa larangan ng digmaan: “May taglay akong palasong may ulong ahas. Ibinubuhos ko ang pinakamataas na pagsisikap, at ganap na nag-alab ang aking poot kay Arjuna; kaya ako mismo ang papatay kay Pārtha. Lumisan ka rito nang payapa.” Nang masabihan nang gayon sa gitna ng labanan, ang hari ng mga nāga—nasugatan ng poot ni Karṇa—ay hindi nakatiis sa mga salitang iyon.

Verse 50

ततः: कृष्ण: पार्थमुवाच संख्ये महोरगं कृतवैरं जहि त्वम्‌,तब भगवान्‌ श्रीकृष्णने युद्धस्थलमें अर्जुनसे कहा--“यह विशाल नाग तुम्हारा वैरी है। तुम इसे मार डालो'। भगवान्‌ मधुसूदनके ऐसा कहनेपर शत्रुओंके बलका सामना करनेवाले गाण्डीवधारी अर्जुनने पूछा--'प्रभो! आज मेरे पास आनेवाला यह नाग कौन है? जो स्वयं ही गरुड़के मुखमें चला आया है”

Pagkaraan, sa gitna ng sagupaan, sinabi ni Krishna kay Arjuna: “Patumbahin mo ang dambuhalang ahas na ito na naging sinumpaang kaaway mo.” Nang sabihin iyon ni Madhusūdana sa larangan ng digmaan, si Arjuna—tagapagdala ng Gāṇḍīva at matatag sa pagharap sa lakas ng mga kaaway—ay nagtanong: “Panginoon, sino ang ahas na ito na lumalapit sa akin ngayon, na wari’y kusang pumasok sa bibig ni Garuḍa?”

Verse 51

स एवमुक्तो मधुसूदनेन गाण्डीवधन्वा रिपुवीर्यसाह: । उवाच को होष ममाद्य नाग: स्वयं स आयाद्‌ गरुडस्य वक्‍त्रम्‌,तब भगवान्‌ श्रीकृष्णने युद्धस्थलमें अर्जुनसे कहा--“यह विशाल नाग तुम्हारा वैरी है। तुम इसे मार डालो'। भगवान्‌ मधुसूदनके ऐसा कहनेपर शत्रुओंके बलका सामना करनेवाले गाण्डीवधारी अर्जुनने पूछा--'प्रभो! आज मेरे पास आनेवाला यह नाग कौन है? जो स्वयं ही गरुड़के मुखमें चला आया है”

Nang sabihin iyon ni Madhusūdana (Kṛṣṇa), si Arjuna—may hawak ng Gāṇḍīva at matatag sa pagharap sa lakas ng mga kaaway—ay nagsabi: “Panginoon, sino ang ahas na ito na dumating sa akin ngayon, na wari’y kusang pumasok sa bibig ni Garuḍa?”

Verse 52

कृष्ण उवाच योडसौ त्वया खाण्डवे चित्रभानु संतर्पयाणेन धनुर्धरेण । वियद्गतो जननीगुप्तदेहो मत्वैकरूपं निहतास्य माता

Sinabi ni Krishna: “Yaong si Citrabhānu (Agni) na minsan mong pinasaya sa gubat ng Khāṇḍava—ikaw na mamamana, nang pakainin mo siya sa pamamagitan ng ulang-palaso—ay umakyat sa himpapawid, at ang kanyang katawan ay itinago ng kanyang ina. Sa pag-aakalang iisa lamang ang anyo niya, napatay ang kanyang ina.”

Verse 53

श्रीकृष्णने कहा--अर्जुन! खाण्डव वनमें जब तुम हाथमें धनुष लेकर अग्निदेवको तृप्त कर रहे थे, उस समय यही सर्प अपनी माताके मुँहमें घुसकर अपने शरीरको सुरक्षित करके आकाशमें उड़ा जा रहा था। तुमने उसे एक ही सर्प समझकर केवल इसकी माताका वध किया था ।। स एष तद्‌ वैरमनुस्मरन्‌ वै त्वां प्रार्थयत्यात्मवधाय नूनम्‌ । नभश्ष्युतां प्रज्वलितामिवोल्कां पश्यैनमायान्तममित्रसाह

Sinabi ni Śrī Kṛṣṇa: “Arjuna! Noong nasa gubat ng Khāṇḍava ka, hawak ang busog at pinasisiya si Agni sa pagsunog ng kagubatan, ang ahas na ito ring ito ang nagligtas sa sarili: sumuot siya sa bibig ng kanyang ina, ikinubli ang katawan, at saka lumipad paitaas sa langit. Inakala mong iisang ahas lamang sila kaya ang ina niya lamang ang napatay mo. Sa pag-alaala sa galit na iyon, hinahanap ka niya ngayon—tiyak na ang hangad ay ang iyong kamatayan. Masdan—sumusugod siya na parang naglalagablab na bulalakaw na nahulog mula sa langit, O manlulupig ng mga kaaway.”

Verse 54

उसी वैरको याद करके यह अवश्य अपने वधके लिये ही तुमसे भिड़ना चाहता है। शत्रुसूदन! आकाशसे गिरती हुई प्रज्वलित उल्काके समान आते हुए इस सर्पको देखो ।। संजय उवाच ततः स जिष्णु: परिवृत्य रोषा- च्चिच्छेद षड़भिननिशितै: सुधारै: । नागं वियत्तिर्यगिवोत्पतन्तं स च्छिन्नगात्रो निपपात भूमौ

Sinabi ni Sañjaya: Noon, si Jiṣṇu (Arjuna), lumingon sa galit, at pinutol ang ahas sa anim na lubhang matatalas at mahusay na hinasa na mga palaso. Ang ahas, na lumulukso nang pahilis sa himpapawid, ay bumagsak sa lupa na putol-putol ang mga bahagi ng katawan.

Verse 55

संजय कहते हैं--राजन्‌! तब अर्जुनने रोषपूर्वक घूमकर उत्तम धारवाले छ: तीखे बाणोंद्वारा आकाशमें तिरछी गतिसे उड़ते हुए उस नागके टुकड़े-टुकड़े कर डाले। शरीर टूक-टूक हो जानेके कारण वह पृथ्वीपर गिर पड़ा ।। हते च तस्मिन्‌ भुजगे किरीटिना स्वयं विभु: पार्थिव भूतलादथ । समुज्जहाराशु पुन: पतन्‍्तं रथं भुजाभ्यां पुरुषोत्तमस्तत:

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari! Noon, si Arjuna na may putong, lumingon sa galit at sa anim na matatalas na palasong may mainam na talim, pinira-piraso ang ahas na lumilipad sa himpapawid nang pahilis. Dahil watak-watak ang katawan, bumagsak ito sa lupa. At nang mapatay na ang ahas ng bayaning may putong, si Puruṣottama mismo—ang makapangyarihang Śrī Kṛṣṇa—ay agad na iniangat sa dalawang bisig ang karwaheng muling bumabagsak sa lupa.”

Verse 56

राजन! किरीटधारी अर्जुनके द्वारा उस सर्पके मारे जानेपर स्वयं भगवान्‌ पुरुषोत्तम श्रीकृष्णने उस नीचे धँसते हुए रथको पुनः अपनी दोनों भुजाओंसे शीघ्र ही ऊपर उठा दिया ।। तस्मिन्‌ मुहूर्ते दशभि: पृषत्कै: शिलाशि तैर्बहिणबर्हवाजितै: । विव्याध कर्ण: पुरुषप्रवीरो धनंजयं तिर्यगवेक्षमाण:,उस मुहूर्तमें नरवीर कर्णने धनंजयकी ओर तिरछी दृष्टिसे देखते हुए मयूरपंखसे युक्त, शिलापर तेज किये हुए, दस बाणोंसे उन्हें घायल कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari! Nang mapatay ni Arjuna na may putong ang ahas na iyon, ang Mapalad na Panginoon—si Puruṣottama Śrī Kṛṣṇa—ay mabilis na iniangat muli sa dalawang bisig ang karwaheng lumulubog. Sa mismong sandaling iyon, si Karṇa, ang pangunahing mandirigma, ay tumingin kay Dhanañjaya nang pahilis at sinugatan siya sa sampung palaso—matalas na hinasa sa bato at may palamuting balahibo ng pabo-real.”

Verse 57

ततोडरर्जुनो द्वादशभि: सुमुक्ते- वराहकर्णनिशितै: समर्प्य । नाराचमाशीविषतुल्यवेग- माकर्णपूर्णायतमुत्ससर्ज,तब अर्जुनने अच्छी तरह छोड़े हुए बारह बराहकर्ण नामक पैने बाणोंद्वारा कर्णको घायल करके पुनः विषधर सर्पके तुल्य एक वेगशाली नाराचको कानतक खींचकर उसकी ओर छोड़ दिया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, sinugatan ni Arjuna si Karṇa sa labindalawang palasong varāhakārṇa—mahusay na pinakawalan at matatalas. At muli, hinila niya ang isang palasong nārāca hanggang sa tainga—lubos na hinila—at pinakawalan iyon patungo sa kanya, kasingbilis ng isang makamandag na ahas.

Verse 58

स चित्रवर्मेषुवरो विदार्य प्राणान्निरस्यन्निव साधुमुक्त: । कर्णस्य पीत्वा रुधिरं विवेश वसुन्धरां शोणितदिग्धवाज:,भलीभाँति छूटे हुए उस उत्तम नाराचने कर्णके विचित्र कवचको चीर-फाड़कर उसके प्राण निकालते हुए-से रक्तपान किया, फिर वह धरतीमें समा गया। उस समय उसके पंख खूनसे लथपथ हो रहे थे

Sinabi ni Sañjaya: Ang napakahusay na palaso, na mahusay na pinakawalan, ay pumutol at tumagos sa makulay na baluting-singaw ni Karṇa na wari’y hinuhugot ang mismong buhay niya. Matapos inumin ang kanyang dugo, lumubog ito sa lupa—ang mga pakpak nito’y nabahiran at bumigat sa lagkit ng dugo.

Verse 59

ततो वृषो बाणनिपातकोपितो महोरगो दण्डविघद्धितो यथा । तदाशुकारी व्यसृजच्छरोत्तमान्‌ महाविष: सर्प इवोत्तमं विषम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Vṛṣa, nagngangalit sa bagsak ng mga palaso, ay naging tulad ng dambuhalang ahas na tinamaan at inudyukan ng pamalo. Sa gayong poot, pinakawalan niya ang pinakamahuhusay na palaso—gaya ng lubhang makamandag na ahas na nagbubuga ng pinakanakamamatay na lason.

Verse 60

तब उस बाणके प्रहारसे क्रोधमें भरे हुए शीघ्रकारी कर्णने लाठीकी चोट खाये हुए महान्‌ सर्पके समान तिलमिलाकर उसी प्रकार उत्तम बाणोंका प्रहार आरम्भ किया, जैसे महाविषैला सर्प अपने उत्तम विषका वमन करता है ।। जनार्दनं द्वादशभि: पराभिन- न्नवैर्नवत्या च शरैस्तथार्जुनम्‌ शरेण घोरेण पुनश्च पाण्डवं विदार्य कर्णो व्यनदज्जहास च,उसने बारह बाणोंसे श्रीकृष्णको और निन्यानबे बाणोंसे अर्जुनको अच्छी तरह घायल किया। तत्पश्चात्‌ एक भयंकर बाणसे पाण्डुपुत्र अर्जुनको पुनः क्षत-विक्षत करके कर्ण सिंहके समान दहाड़ने और हँसने लगा

Sinabi ni Sañjaya: Nang tamaan ng palasong iyon, si Karṇa—mabilis kumilos at punô ng poot—ay pumilipit na parang dambuhalang ahas na hinampas ng pamalo, at agad nagsimula ng marahas na ganting-salakay gamit ang mahuhusay na palaso, gaya ng makamandag na ahas na naglalabas ng matinding lason. Tinusok niya si Janārdana (Kṛṣṇa) ng labindalawang palaso at si Arjuna ng siyamnapu’t siyam; saka, muling pinilas ang Pāṇḍava sa isang nakapanghihilakbot na palaso, si Karṇa’y umungal na parang leon at tumawa.

Verse 61

तमस्य हर्ष ममृषे न पाण्डवो बिभेद मर्माणि ततो<स्य मर्मवित्‌ । पर:शतै: पत्रिभिरिन्द्रविक्रम- स्तथा यथेन्द्रो बलमोजसा रणे,उसके उस हर्षको पाण्डुपुत्र अर्जुन सहन न कर सके। वे उसके मर्मस्थलोंको जानते थे और इन्द्रके समान पराक्रमी थे। अतः जैसे इन्द्रने रणभूमिमें बलासुरको बलपूर्वक आहत किया था, उसी प्रकार अर्जुनने सौसे भी अधिक बाणोंद्वारा कर्णके मर्मस्थानोंको विदीर्ण कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Hindi natiis ni Arjuna, anak ni Pāṇḍu, ang pagdiriwang ni Karṇa. Batid niya ang mga marma—ang mahahalagang puntong-buhay—at siya’y matapang na gaya ni Indra; kaya’t tinuhog niya ang mga maselang bahagi ni Karṇa ng mahigit sandaang palasong may balahibo, tulad ng pagwasak ni Indra kay Bala sa digmaan sa lakas na di-mapipigil.

Verse 62

ततः: शराणां नवतिं तदार्जुन: ससर्ज कर्णेडन्तकदण्डसंनि भाम्‌ । तैः पत्रिभिविंद्धतनु: स विव्यथे तथा यथा वज्रविदारितो5चल:,तदनन्तर अर्जुनने यमदण्डके समान भयंकर नब्बे बाण कर्णपर छोड़े। उन पंखवाले बाणोंसे उसका सारा शरीर बिंध गया तथा वह वज्रसे विदीर्ण किये हुए पर्वतके समान व्यथित हो उठा

Sinabi ni Sañjaya: Pagkatapos, pinakawalan ni Arjuna ang siyamnapung palaso kay Karṇa, nakapanghihilakbot na parang pamalo ni Yama, ang Panginoon ng Kamatayan. Nang matusok sa buong katawan ng mga palasong may balahibo, si Karṇa’y napilipit sa sakit na parang bundok na hinati ng kidlat.

Verse 63

मणिप्रवेकोत्तमवज्रहाटकै- रलंकृतं चास्य वराड्रभूषणम्‌ | प्रविद्धमुर्व्या निपपात पत्रिभि- र्धनंजयेनोत्तमकुण्डलेडपि च

Wika ni Sañjaya: Pinalamutian ng piling hiyas, pinakamainam na diyamante at ginto, at may maningning na mga palamuti, maging ang kaniyang maringal na mga hikaw ay naputol sa mga palaso ni Dhanañjaya at, nang maihagis palayo, ay bumagsak sa lupa. Sa mabagsik na batas ng digmaan, pati mga tanda ng dangal na panghari at pansariling luwalhati ay napapabagsak sa harap ng higit na husay at walang-urong na tungkulin sa larangan ng labanan.

Verse 64

उत्तम मणियों, हीरों और सुवर्णसे अलंकृत कर्णके मस्तकका आभूषण मुकुट और उसके दोनों उत्तम कुण्डल भी अर्जुनके बाणोंसे छिन्न-भिन्न होकर पृथ्वीपर गिर पड़े ।। महाधनं शिल्पिवरै: प्रयत्नतः कृतं यदस्योत्तमवर्म भास्वरम्‌ | सुदीर्घकालेन ततो<स्य पाण्डव: क्षणेन बाणैर्बहुधा व्यशातयत्‌,अच्छे-अच्छे शिल्पियोंने कर्णके जिस उत्तम बहुमूल्य और तेजस्वी कवचको दीर्घकालमें बनाकर तैयार किया था, उसके उसी कवचके पाण्डुपुत्र अर्जुनने अपने बाणोंद्वारा क्षणभरमें बहुत-से टुकड़े कर डाले

Wika ni Sañjaya: Ang korona sa ulo ni Karṇa na pinalamutian ng mahuhusay na hiyas, diyamante at ginto, at ang dalawa niyang pinakamainam na hikaw, ay pinira-piraso ng mga palaso ni Arjuna at bumagsak sa lupa. At ang makinang na baluting iyon ni Karṇa—napakamahal na gawang pinagpaguran ng mga dalubhasang panday sa mahabang panahon—ay winasak ni Arjuna na Pāṇḍava sa isang kisapmata, ginawang maraming piraso sa pamamagitan ng kaniyang mga palaso.

Verse 65

स त॑ विवर्माणमशथोत्तमेषुभि: शितैश्नतुर्भि: कुपित: पराभिनत्‌ | स विव्यथे>त्यर्थमरिप्रताडितो यथातुर: पित्तकफानिलज्वरै:

Wika ni Sañjaya: Sa galit, tinamaan niya ang kalabang ngayo’y wala nang baluti ng apat na napakatalim at piling mga palaso. Sa tindi ng tama mula sa kaaway, siya’y napapilipit sa matinding sakit, gaya ng maysakit na dinadapuan ng lagnat na mula sa apdo, plema, at hangin.

Verse 66

कवच कट जानेपर कर्णको कुपित हुए अर्जुनने चार उत्तम तीखे बाणोंसे पुनः क्षत- विक्षत कर दिया। शत्रुके द्वारा अत्यन्त घायल किये जानेपर कर्ण वात, पित्त और कफ सम्बन्धी ज्वर (त्रिदोष या सन्निपात)-से आतुर हुए मनुष्यकी भाँति अधिक पीड़ाका अनुभव करने लगा ।। महाभनुर्मण्डलनि:सृतै: शितैः: क्रियाप्रयत्नप्रहितैर्बलेन च | ततक्ष कर्ण बहुभि: शरोत्तमै- बिभिद मर्मस्वपि चार्जुनस्त्वरन्‌,अर्जुनने उतावले होकर क्रिया, प्रयत्त और बलपूर्वक छोड़े गये तथा विशाल धनुर्मण्डलसे छूटे हुए बहुसंख्यक पैने और उत्तम बाणोंद्वारा कर्णके मर्मस्थानोंमें गहरी चोट पहुँचाकर उसे विदीर्ण कर दिया

Wika ni Sañjaya: Nang maputol ang baluti, muling sinugatan ni Arjuna na nagngangalit si Karṇa sa apat na piling matatalim na palaso. At nang siya’y lubhang masugatan ng kaaway, lalo pang tumindi ang kaniyang sakit, gaya ng taong pinahihirapan ng lagnat na sanni-pāta—ang sabayang pag-alsa ng hangin, apdo, at plema. Pagkaraan, mula sa malawak na kurba ng kaniyang busog, si Arjuna ay nagmadaling magpakawala ng napakaraming matutulis at mahuhusay na palaso, pinakawalan sa husay, pagsisikap, at lakas; paulit-ulit nilang tinusok si Karṇa, maging sa kaniyang mga mahalagang bahagi.

Verse 67

दृढाहतः पत्रिभिरुग्रवेगै: पार्थेन कर्णो विविधै: शिताग्रै: बभौ गिरिरगैरिकधातुरक्त: क्षरन्‌ प्रपातैरिव रक्तमम्भ:,अर्जुनके भयंकर वेगशाली और तेजधारवाले नाना प्रकारके बाणोंद्वारा गहरी चोट खाकर कर्ण अपने अंगोंसे रक्तकी धारा बहाता हुआ उस पर्वतके समान सुशोभित हुआ, जो गेरु आदि धातुओंसे रँगा होनेके कारण अपने झरनोंसे लाल पानी बहाया करता है

Wika ni Sañjaya: Matinding tinamaan si Karṇa ng mga palaso ni Pārtha—may balahibo, may nakapanghihilakbot na bilis, at may sari-saring matutulis na dulo—kaya siya’y nagningning habang ang dugo’y umaagos mula sa kaniyang mga bisig at binti, tulad ng bundok na namumula sa mga mineral na gaya ng okra, na nagbubuhos ng mapulang tubig mula sa mga talon nito. Ipinakikita ng larawang ito ang madilim na kadakilaan ng digmaan: nananatili ang tapang, ngunit ang pagdurusa ng katawan ang nagbubunyag ng mabigat na halagang moral ng walang-humpay na labanan.

Verse 68

ततोड्'र्जुन: कर्णमवक्रगैर्नवै: सुवर्णपुड्खै: सुदृढैरयस्मयै: । यमाग्निदण्डप्रतिमै: स्तनान्तरे पराभिनत्‌ क्रौज्चमिवाद्रिमग्निज:,तत्पश्चात्‌ अर्जुनने सोनेके पंखवाले लोहनिर्मित, सुदृढ़ तथा यमदण्ड और अग्निदण्डके तुल्य भयंकर बाणोंद्वारा कर्णकी छातीको उसी प्रकार विदीर्ण कर डाला, जैसे कुमार कार्तिकेयने क्रौंच पर्वतको चीर डाला था

Pagkaraan, tinamaan ni Arjuna si Karṇa sa dibdib ng siyam na palasong lumilipad sa kurbadong landas—may tangkay na bakal, matibay ang pagkakagawa, at may gintong balahibo—nakapanghihilakbot na tila mga tungkod ni Yama at ng apoy. Tinuhog niya siya gaya ni Kārttikeya, ang Ipinanganak sa Apoy, na minsang bumiyak sa bundok Krauñca.

Verse 69

तत: शरावापमपास्य सूतजो धनुश्व॒ तच्छक्रशरासनोपमम्‌ । ततो रथस्थ: स मुमोह च स्खलन प्रशीर्णमुष्टि: सुभूशाहत: प्रभो,प्रभो! अत्यन्त आहत हो जानेके कारण सूतपुत्र कर्ण तरकस और इन्द्रधनुषके समान अपना धनुष छोड़कर रथपर ही लड़खड़ाता हुआ मूर्च्छिंत हो गया। उस समय उसकी मुट्ठी ढीली हो गयी थी

Sinabi ni Sañjaya: Noon, si Karṇa—anak ng tagapagmaneho ng karwahe—ay itinapon ang lalagyan ng palaso at ang busog na wari’y busog-bahaghari ni Indra. Sa tindi ng tama, nalito siya at nayanig sa ibabaw ng karwahe; lumuwag ang kapit ng kanyang kamao at siya’y napahandusay sa pagkahimatay.

Verse 70

न चार्जुनस्तं व्यसने तदेषिवा- न्लिहन्तुमार्य: पुरुषव्रते स्थित: । ततस्तमिन्द्रावरज: सुसम्भ्रमा- दुवाच कि पाण्डव हे प्रमाद्यसे,राजन! अर्जुन सत्पुरुषोंके व्रतमें स्थित रहनेवाले श्रेष्ठ मनुष्य हैं; अतः उन्होंने उस संकटके समय कर्णको मारनेकी इच्छा नहीं की। तब इन्द्रके छोटे भाई भगवान्‌ श्रीकृष्णने बड़े वेगसे कहा--'पाण्डुनन्दन! तुम लापरवाही क्‍यों दिखाते हो?

Sinabi ni Sañjaya: Si Arjuna—marangal na tao, matatag sa panatang sinusunod ng tunay na maharlika—ay hindi ninais na patayin si Karṇa sa sandali ng kanyang kapahamakan. Ngunit si Kṛṣṇa, ang nakababatang kapatid ni Indra, ay nagsalita nang may nagmamadaling tindi: “O anak ni Pāṇḍu, bakit ka nagpapakita ng kapabayaan, O Hari?”

Verse 71

नैवाहितानां सततं विपद्षित: क्षणं प्रतीक्षन्त्यपि दुर्बलीयसाम्‌ । विशेषतो<रीन्‌ व्यसनेषु पण्डितो निहत्य धर्म च यशश्न विन्दते,“विद्वान्‌ पुरुष कभी दुर्बल-से-दुर्बल शत्रुओंको भी नष्ट करनेके लिये किसी अवसरकी प्रतीक्षा नहीं करते। विशेषत: संकटमें पड़े हुए शत्रुओंको मारकर बुद्धिमान्‌ पुरुष धर्म और यशका भागी होता है

Sinabi ni Sañjaya: Ang marurunong ay hindi naghihintay kahit isang saglit upang makakita ng pagkakataong lipulin ang kaaway—kahit gaano pa ito kahina. Higit sa lahat, sa pagpatay sa mga kaaway na nalugmok sa kapahamakan, ang taong may pag-unawa ay itinuturing na nagkakamit ng dharma (tamang kaayusan, tungkulin) at ng walang kupas na katanyagan.

Verse 72

तदेकवीरं तव चाहितं सदा त्वरस्व कर्ण सहसाभिमर्दितुम्‌ | पुरा समर्थ: समुपैति सूतजो भिन्धि त्वमेनं नमुचिं यथा हरि:,“इसलिये सदा तुमसे शत्रुता रखनेवाले इस अद्वितीय वीर कर्णको सहसा कुचल डालनेके लिये तुम शीघ्रता करो। सूतपुत्र कर्ण शक्तिशाली होकर आक्रमण करे, इसके पहले ही तुम इसे उसी प्रकार मार डालो, जैसे इन्द्रने नमुचिका वध किया था”

Sinabi ni Sañjaya: “Kaya magmadali ka: durugin agad ang nag-iisang walang kapantay na mandirigmang iyon—si Karṇa—na laging kaaway mo. Bago pa makabawi ng lakas ang anak ng tagapagmaneho at sumugod sa paglusob, patayin mo siya, gaya ng pagpatay ni Hari (Indra) kay Namuci.”

Verse 73

ततस्तदेवेत्यभिपूज्य सत्वरं जनार्दनं कर्णमविध्यदर्जुन: । शरोत्तमै: सर्वकुरूत्तमस्त्वरं- स्तथा यथा शम्बरहा पुरा बलिम्‌,“अच्छा, ऐसा ही होगा” यों कहकर श्रीकृष्णका समादर करते हुए सम्पूर्ण कुरुकुलके श्रेष्ठ पुरुष अर्जुन उत्तम बाणोंद्वारा शीघ्रतापूर्वक कर्णको उसी प्रकार बींधने लगे, जैसे पूर्वकालमें शम्बर-शत्रु इन्द्रने राजा बलिपर प्रहार किया था

Sabi ni Sañjaya: Pagkaraan, sa pagsasabing, “Gayon nga,” at sa mabilis na paggalang kay Janārdana (Kṛṣṇa), si Arjuna—ang pinakadakila sa angkan ng Kuru—ay agad na tumusok kay Karṇa gamit ang kaniyang pinakamahuhusay na palaso, gaya noong unang panahon nang si Śambarahā (Indra, mamamatay kay Śambara) ay sumalakay at nagpabagsak kay Haring Bali.

Verse 74

साश्वं तु कर्ण सरथं किरीटी समाचिनोद्‌ भारत वत्सदन्तै: । प्रच्छादयामास दिशश्न बाणै: सर्वप्रयत्नात्तपनीयपुड्खै:,भरतनन्दन! किरीटधारी अर्जुनने घोड़ों और रथसहित कर्णके शरीरको वत्सदन्त नामक बाणोंसे भर दिया। फिर सारी शक्ति लगाकर सुवर्णमय पंखवाले बाणोंसे उन्होंने सम्पूर्ण दिशाओंको आच्छादित कर दिया

Sabi ni Sañjaya: Si Arjuna, ang may diyadema sa lahi ni Bharata, ay pinuno ng mga palasong “Vatsadanta” ang katawan ni Karṇa—kasama ang kaniyang mga kabayo at karwahe. Pagkaraan, sa buong lakas at pagpupunyagi, tinakpan niya ang mga panig ng daigdig ng mga palasong ang balahibo’y kumikislap na tila ginto.

Verse 75

स वत्सदन्तै: पृथुपीनवक्षा: समाचित: सो<थिरथिर्विभाति । सुपुष्पिताशोकपलाशशाल्मलि- य॑थाचलक्षन्दनकाननायुत:,चौड़े और मोटे वक्ष:स्थलवाले अधिरथपुत्र कर्णका शरीर वत्सदन्तनामक बाणोंसे व्याप्त होकर खिले हुए अशोक, पलाश, सेमल और चन्दनवनसे युक्त पर्वतके समान सुशोभित होने लगा

Sabi ni Sañjaya: Nang magkagayon, si Karṇa, anak ni Adhiratha—malapad at matipuno ang dibdib—ay nabalot sa buong katawan ng mga palasong “Vatsadanta,” at gayunma’y nagmistulang marilag, na wari’y bundok na nabibihisan ng mga kakahuyang sandalwood at ng namumulaklak na mga dahon ng aśoka, palāśa, at śālmalī.

Verse 76

शरै: शरीरे बहुभि: समर्पिति- विभाति कर्ण: समरे विशाम्पते । महीरुहैराचितसानुकन्दरो यथा गिरीन्द्र: स्फुटकर्णिकारवान्‌

Sabi ni Sañjaya: Bagaman tinusok sa katawan ng napakaraming palaso, si Karṇa ay patuloy na nagniningning sa labanan, O panginoon ng mga tao. Siya’y wari’y hari ng mga bundok, na ang mga dalisdis at bangin ay siksik sa malalaking punò, at kumikislap sa pamumulaklak ng karṇikāra.

Verse 77

प्रजानाथ! कर्णके शरीरमें बहुत-से बाण धँस गये थे। उनके द्वारा समरांगणमें उसकी वैसी ही शोभा हो रही थी, जैसे वृक्षोंसे व्याप्त शिखर और कन्दरावाले गिरिराजके ऊपर लाल कनेरके फूल खिलनेसे उसकी शोभा होती है ।। स बाणसड्घान्‌ बहुधा व्यवासृजद्‌ विभाति कर्ण: शरजालरश्मिवान्‌ | सलोहितो रक्तगभस्तिमण्डलो दिवाकरो<स्ताभिमुखो यथा तथा

Sabi ni Sañjaya: O panginoon ng mga mamamayan! Maraming palaso ang bumaon sa katawan ni Karṇa. Dahil sa mga iyon, nagkaroon siya ng gayong karilagan sa larangan ng digmaan na tulad ng hari ng mga bundok na ang tuktok at bangin ay punô ng mga punò, at lalo pang gumaganda kapag namumukadkad ang mapulang bulaklak ng kaner. At paulit-ulit siyang nagbubuga ng mga bugso ng palaso; si Karṇa, na kumikislap sa sinag ng lambat ng mga palaso, ay wari’y araw sa pagtatapos ng maghapon—pulang-pula ang bilog at dugong-kulay ang mga sinag—na nakaharap sa kanlurang abot-tanaw.

Verse 78

तदनन्तर कर्ण (सावधान होकर) शत्रुओंपर बहुत-से बाणसमूहोंकी वर्षा करने लगा। उस समय जैसे अस्ताचलकी ओर जाते हुए सूर्यमण्डल और उसकी किरणें लाल हो जाती हैं, उसी प्रकार खूनसे लाल हुआ वह शरसमूहरूपी किरणोंसे सुशोभित हो रहा था ।। बाह्नन्तरादाधिर थेरविंमुक्तान्‌ बाणान्‌ महाहीनिव दीप्यमानान्‌ | व्यध्वंसयन्नर्जुनबाहुमुक्ता: शरा: समासाद्य दिश: शिताग्रा:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, si Karṇa, na lubos na mapagmatyag, ay nagsimulang magpaulan sa kaaway ng siksik na mga bugso ng palaso. Noon, gaya ng bilog ng araw at mga sinag nito na namumula habang papalapit sa bundok sa kanluran sa paglubog, gayon din ang kumpol ng mga palaso—namula sa dugo—na kumikislap na wari’y isang pangkat ng sinag. Mula sa pagitan ng kanyang mga bisig, pinakawalan ni Adhiratha (Karṇa) ang nagliliyab na mga palaso na parang malalaking ahas; sinalubong ng matutulis na palasong pinakawalan mula sa mga bisig ni Arjuna at winasak ang mga iyon, na nagkalat sa lahat ng dako.

Verse 79

कर्णकी भुजाओंसे छूटकर बड़े-बड़े सर्पोके समान प्रकाशित होनेवाले बाणोंको अर्जुनके हाथोंसे छूटे हुए तीखे बाणोंने सम्पूर्ण दिशाओंमें फैलकर नष्ट कर दिया ।। ततः स कर्ण: समवाप्य धैर्य॑ बाणान्‌ विमुज्चन्‌ कुपिताहिकल्पान्‌ । विव्याध पार्थ दशभश्ि: पृषत्कै: कृष्णं च षड्भि: कुपिताहिकल्पै:,तदनन्तर कर्ण धैर्य धारण करके कुपित सर्पोके समान भयंकर बाण छोड़ने लगा। उसने क्रोधमें भरे हुए भुजंगमोंके सदृश दस बाणोंसे अर्जुनको और छ:से श्रीकृष्णको भी घायल कर दिया

Ang malalaking palasong kumikislap na parang dambuhalang ahas na pinakawalan mula sa mga bisig ni Karṇa ay winasak ng matutulis na palasong pinakawalan mula sa mga kamay ni Arjuna, na kumalat sa lahat ng panig. Pagkaraan, si Karṇa, muling nagbalik-loob sa tibay ng loob, ay nagpakawala ng mga palasong nakapanghihilakbot, gaya ng mga ahas na nagngangalit. Sa sampung palaso ay tinusok niya si Pārtha (Arjuna), at sa anim pa—na gayon ding parang galit na ahas—ay nasugatan din niya si Kṛṣṇa.

Verse 80

ततः किरीटी भृशमुग्रनि:स्वनं महाशरं सर्पविषानलोपमम्‌ । अयस्मयं रौद्रमहास्त्रसम्भृतं महाहवे क्षेप्तुमना महामति:,तब परम बुद्धिमान्‌ किरीटधारी अर्जुनने उस महासमरमें कर्णपर भयानक शब्द करनेवाले, सर्पवविष और अग्निके समान तेजस्वी लोहनिर्मित तथा महारौद्रास्त्रसे अभिमन्त्रित विशाल बाण छोड़नेका विचार किया

Sinabi ni Sañjaya: Noon, si Arjuna na may koronang diadema at dakila ang talino, sa gitna ng malaking labanan ay nagpasyang ihagis laban kay Karṇa ang isang dambuhalang palaso na umuugong sa nakatatakot na tunog—gawang bakal, nagliliyab na parang lason ng ahas at apoy, at pinatibay ng kakila-kilabot na dakilang sandata (mantra-charged na puwersang astric).

Verse 81

कालो हादृश्यो नृप विप्रकोपा- न्लिदर्शयन्‌ कर्णवधं ब्रुवाण: । भूमिस्तु चक्र ग्रसतीत्यवोचत्‌- कर्णस्य तस्मिन्‌ वधकाल आगते,नरेश्वरर उस समय काल अदृश्य रहकर ब्राह्मणके क्रोधसे कर्णके वधकी सूचना देता हुआ उसकी मृत्युका समय उपस्थित होनेपर इस प्रकार बोला--“अब भूमि तुम्हारे पहियेको निगलना ही चाहती है”

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, ang Panahon—na nananatiling di-nakikita—ay wari’y itinuturo ang itinakdang pagkamatay ni Karṇa, na dinala ng poot ng isang brāhmaṇa. Nang dumating ang sandali ng kanyang kamatayan, nagsalita ito nang ganito: ‘Ngayon, ang lupa mismo ay naghahangad na lunukin ang iyong gulong.’”

Verse 82

ततस्तदस्त्रं मनस: प्रणष्टं यद्‌ भार्गवो<स्मै प्रददौ महात्मा । चक्र च वाम॑ ग्रसते भूमिरस्य प्राप्ते तस्मिन्‌ वधकाले नूवीर,नरवीर! अब कर्णके वधका समय आ पहुँचा था। महात्मा परशुरामने कर्णको जो भार्गवास्त्र प्रदान किया था, वह उस समय उसके मनसे निकल गया--उसे उसकी याद न रह सकी। साथ ही, पृथ्वी उसके रथके बायें पहियेको निगलने लगी

Sinabi ni Sañjaya: Sa mismong sandaling iyon, ang sandatang itinuro ng dakilang Bhārgava (Paraśurāma)—ang makapangyarihang astra na ipinagkaloob niya kay Karṇa—ay naglaho sa isip ni Karṇa; hindi na niya ito maalala. At nang dumating ang itinakdang oras ng kanyang kamatayan, sinimulang lunukin ng lupa ang kaliwang gulong ng kanyang karwahe.

Verse 83

ततो रथो घूर्णितवान्‌ नरेन्द्र शापात्तदा ब्राह्मणसत्तमस्य | ततश्नक्रमपतत्तस्य भूमौ स विदह्धल: समरे सूतपुत्र:

Sinabi ni Sañjaya: O hari, noon ay umuga at nanginig ang kanyang karwahe dahil sa sumpa ng pinakadakilang Brahmin. Pagkaraan, ang gulong ng karwahe ay bumagsak sa lupa, at ang anak ng kutsero—si Karna—ay napabagsak sa labanan.

Verse 84

नरेन्द्र! श्रेष्ठ ब्राह्मणके शापसे उस समय उसका रथ डगमगाने लगा और उसका पहिया पृथ्वीमें धँस गया। यह देख सूतपुत्र कर्ण समरांगणमें व्याकुल हो उठा ।। सवेदिकश्ैैत्य इवातिमात्र: सुपुष्पितो भूमितले निमग्न:ः । घूर्णे रथे ब्राह्मणस्याभिशापाद्‌ रामादुपात्ते त्वविभाति चास्त्रे,जैसे सुन्दर पुष्पोंसे युक्त विशाल चैत्यवक्ष वेदीसहित पृथ्वीमें धँस जाय, वही दशा उस रथकी भी हुई। ब्राह्मणके शापसे जब रथ डगमग करने लगा, परशुरामजीसे प्राप्त हुआ अस्त्र भूल गया और घोर सर्पमुख बाण अर्जुनके द्वारा काट डाला गया, तब उस अवस्थामें उन संकटोंको सहन न कर सकनेके कारण कर्ण खिन्न हो उठा और दोनों हाथ हिला- हिलाकर धर्मकी निन्‍्दा करने लगा

Sinabi ni Sañjaya: O hari, dahil sa sumpa ng marangal na Brahmin, noon ay umuga ang karwahe ni Karna at ang gulong nito’y lumubog sa lupa. Nang makita iyon, si Karna—anak ng kutsero—ay nabagabag sa larangan ng digmaan. Para itong isang napakalaking dambana na may magagandang bulaklak at may altar, na lumubog sa lupa. Habang umuuga ang karwahe sa ilalim ng sumpa, maging ang sandatang natamo niya kay Rama (Parashurama) ay hindi na nagningning—iniwan siya ng kanyang kahusayan sa sandaling mapagpasya—kaya’t siya’y nayanig sa bigat ng kapalarang hinubog ng nakaraan.

Verse 85

छिन्ने शरे सर्पमुखे च घोरे पार्थेन तस्मिन्‌ विषसाद कर्ण: । अमृष्यमाणो व्यसनानि तानि हस्तौ विधुन्वन्‌ स विगर्हमाण:,जैसे सुन्दर पुष्पोंसे युक्त विशाल चैत्यवक्ष वेदीसहित पृथ्वीमें धँस जाय, वही दशा उस रथकी भी हुई। ब्राह्मणके शापसे जब रथ डगमग करने लगा, परशुरामजीसे प्राप्त हुआ अस्त्र भूल गया और घोर सर्पमुख बाण अर्जुनके द्वारा काट डाला गया, तब उस अवस्थामें उन संकटोंको सहन न कर सकनेके कारण कर्ण खिन्न हो उठा और दोनों हाथ हिला- हिलाकर धर्मकी निन्‍्दा करने लगा

Nang maputol ni Pārtha (Arjuna) ang kakila-kilabot na palasong may mukhang ahas, si Karna ay nalugmok sa panghihina ng loob. Hindi niya matiis ang sunod-sunod na kapahamakan; iniling-iling niya ang dalawang kamay sa pagkabalisa at nagsimulang manisi—maging ang dharma mismo ay kanyang sinisi.

Verse 86

धर्मप्रधानं किल पाति धर्म इत्यब्रुवन्‌ धर्मविद: सदैव । वयं च धर्मे प्रयताम नित्यं चर्तु यथाशक्ति यथाश्रुतं च । स चापि निधघ्नाति न पाति भक्तान्‌ मन्ये न नित्यं परिपाति धर्म:,“धर्मज्ञ पुरुषोंने सदा ही यह बात कही है कि “धर्मपरायण पुरुषकी धर्म सदा रक्षा करता है। हम अपनी शक्ति और ज्ञानके अनुसार सदा धर्मपालनके लिये प्रयत्न करते रहते हैं, किंतु वह भी हमें मारता ही है, भक्तोंकी रक्षा नहीं करता; अतः मैं समझता हूँ, धर्म सदा किसीकी रक्षा नहीं करता है”

Sinabi ni Sañjaya: “Laging sinasabi ng mga nakaaalam ng dharma: ‘Tiyak na pinangangalagaan ng dharma ang taong tapat sa dharma.’ Kami man ay patuloy na nagsisikap sumunod sa dharma, kumikilos ayon sa aming lakas at sa aming natutuhan. Ngunit wari’y ang dharma pa ang tumatama sa amin at hindi iniingatan ang mga deboto nito. Kaya iniisip ko: hindi sa lahat ng oras ay tiyak na pinangangalagaan ng dharma ang bawat isa.”

Verse 87

एवं ब्रुवन्‌ प्रस्खलिता श्वसूतो विचाल्यमानो<र्जुनबाणपातै: । मर्माभिघाताच्छिथिल: क्रियासु पुन: पुनर्धर्ममसौ जगह,ऐसा कहता हुआ कर्ण जब अर्जुनके बाणोंकी मारसे विचलित हो उठा, उसके घोड़े और सारथि लड़खड़ाकर गिरने लगे और मर्मपर आघात होनेसे वह कार्य करनेमें शिथिल हो गया तब बारंबार धर्मकी ही निन्‍दा करने लगा

Sinabi ni Sañjaya: Habang sinasabi niya iyon, si Karna ay paulit-ulit na nayanig ng mga bugso ng palaso ni Arjuna; ang kanyang kutsero at mga kabayo ay nagsimulang matisod at manghina. Tinamaan sa mga mahalagang bahagi at nanghihina sa pagkilos, muli’t muli niyang nilait ang dharma sa tindi ng dalamhati ng sandaling iyon.

Verse 88

ततः शरैर्भीमतरैरविध्यत्‌ त्रिभिराहवे | हस्ते कृष्णं तथा पार्थमभ्यविध्यच्च सप्तभि:,तदनन्तर उसने तीन भयानक बाणोंद्वारा युद्धस्थलमें श्रीकृष्णके हाथमें चोट पहुँचायी और अर्जुनको भी सात बाणोंसे बींध डाला

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, sa gitna ng labanan, tumama siya ng tatlong lubhang nakapanghihilakbot na palaso; nasugatan din niya si Kṛṣṇa sa kamay, at tinuhog si Pārtha (Arjuna) ng pitong palaso—larawan ng walang-patid na lakas-mandigma na iniuukol maging sa tagapagmaneho ng karwahe at sa pangunahing mamamana.

Verse 89

ततोडर्जुन: सप्तदश तिग्मवेगानजिह्मगान्‌ । इन्द्राशनिसमान्‌ घोरानसृजत्‌ पावकोपमान्‌,तत्पश्चात्‌ अर्जुनने इन्द्रके वज तथा अग्निके समान प्रचण्ड वेगशाली सत्रह घोर बाण कर्णपर छोड़े

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, pinakawalan ni Arjuna ang labimpitong kakila-kilabot na palaso—tuwid ang lipad, di lumilihis, at kasingbilis ng talim—nakapanghihilakbot na gaya ng vajra ni Indra at kahambing ng naglalagablab na apoy, ibinato laban kay Karṇa sa init ng digmaan. Ipinakikita ng tagpong ito ang di-matinag na tindi ng digmaang ayon sa dharma, kung saan sinusubok ang husay at paninindigan nang walang pag-aatubili.

Verse 90

निर्भिद्य ते भीमवेगा हापतन्‌ पृथिवीतले । कम्पितात्मा तत: कर्ण: शक्‍त्या चेष्टामदर्शयत्‌,वे भयानक वेगशाली बाण कर्णको घायल करके पृथ्वीपर गिर पड़े। इससे कर्ण काँप उठा। फिर भी यथाशक्ति युद्धकी चेष्टा दिखाता रहा इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कर्णरथचक्रग्रसने नवतितमो5ध्याय:

Wika ni Sañjaya: Nang matuhog, ang mga palasong iyon—na itinulak ng napakalakas na puwersang gaya ni Bhīma—ay bumagsak sa ibabaw ng lupa. Nanginig ang loob ni Karṇa sa tanawing iyon; gayunman, kahit noon, ipinagpatuloy niya ang pagsisikap sa digmaan ayon sa abot ng kanyang lakas, tumatangging talikuran ang labanan sa kabila ng takot at sugat.

Verse 91

बलेनाथ स संस्तभ्य ब्रह्मास्त्रं समुदैरयत्‌ । ऐन्द्रं ततोर्डर्जुनश्वापि तं दृष्टवा भ्युपमन्त्रयत्‌

Wika ni Sañjaya: Pinatatag niya ang sarili sa lakas at pinakawalan ang Brahmāstra. Si Arjuna naman, pagkakita nito, ay tumugon sa pamamagitan ng pag-invoke sa sandata ni Indra. Ipinakikita ng sandaling ito kung paanong sa init ng digmaan, umaakyat ang mga mandirigma sa mga banal na sandata—at tumitindi ang tensiyong etikal sa pagitan ng pangangailangan sa labanan at panganib ng pagpapakawala ng kapangyarihang makapipinsala sa daigdig.

Verse 92

उसने बलपूर्वक धैर्य धारण करके ब्रह्मास्त्र प्रकट किया। यह देख अर्जुनने भी ऐन्द्रासत्रको अभिमन्त्रित किया ।। गाण्डीवं ज्यां च बाणांश्व सोडनुमन्त्रय परंतप: । व्यसृजच्छरवर्षाणि वर्षाणीव पुरन्दर:,शत्रुओंको संताप देनेवाले अर्जुनने गाण्डीव धनुष, प्रत्यंचा और बाणोंको भी अभिमन्त्रित करके वहाँ शरसमूहोंकी उसी प्रकार वर्षा आरम्भ कर दी, जैसे इन्द्र जलकी वृष्टि करते हैं

Wika ni Sañjaya: Pinatatag niya ang loob sa sapilitang pagpipigil at inilantad ang Brahmāstra. Pagkakita nito, si Arjuna man ay nagmantra sa sandata ni Indra. Si Arjuna, tagapagpasakit ng mga kaaway, matapos basbasan sa ritwal ang busog na Gāṇḍīva, ang pisi nito, at ang mga palaso upang kayanin ang bigat ng puwersa, ay nagpakawala ng mga ulang-palaso—gaya ni Purandara (Indra) na nagbubuhos ng ulan. Itinatanghal ng tagpong ito ang madilim na tensiyong etikal: sa digmaang ang pagpipigil ay anyo ng dharma, ang pag-akyat sa mga banal na sandata ay sinasagot hindi ng sindak, kundi ng disiplinado at ritwal na pagpigil sa kapangyarihan.

Verse 93

ततस्तेजोमया बाणा रथात्‌ पार्थस्य नि:सृता: । प्रादुरासन्‌ महावीर्या: कर्णस्य रथमन्तिकात्‌,तदनन्तर कुन्तीकुमार अर्जुनके रथसे महान्‌ शक्तिशाली और तेजस्वी बाण निकलकर कर्णके रथके समीप प्रकट होने लगे

Wika ni Sañjaya: Pagkatapos, mula sa karwahe ni Pārtha Arjuna, sumiklab at lumipad ang mga palasong hinubog mula sa naglalagablab na liwanag. Makapangyarihan ang kanilang bagsik, at lumitaw sila malapit sa karwahe ni Karṇa—hudyat ng mabilis at walang humpay na pagdiin ng paglusob ni Arjuna sa makatarungan ngunit kakila-kilabot na takbo ng digmaan.

Verse 94

तान्‌ कर्णस्त्वग्रतो न्यस्तान्‌ मोघांश्षक्रे महारथ: । ततोअब्रवीद्‌ वृष्णिवीरस्तस्मिन्नस्त्रे विनाशिते,महारथी कर्णने अपने सामने आये हुए उन सभी बाणोंको व्यर्थ कर दिया। उस अस्त्रके नष्ट कर दिये जानेपर वृष्णिवंशी वीर भगवान्‌ श्रीकृष्णने कहा--

Wika ni Sañjaya: Ang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe, si Karṇa, ay ginawang walang saysay ang lahat ng palasong inihagis sa harap niya. Nang mapawi ang sandatang iyon, nagsalita ang bayani ng angkang Vṛṣṇi—si Śrī Kṛṣṇa—na nagmarka ng isang mapagpasiyang pagliko sa moral at estratehikong tensiyon ng labanan.

Verse 95

विसृजास्त्रं परं पार्थ राधेयो ग्रसते शरान्‌ । ततो ब्रह्मास्त्रमत्युग्रं सम्मन्द्रय समयोजयत्‌

Wika ni Sañjaya: “Pakawalan mo ang iyong sukdulang sandata, O Pārtha! Nilulunok ni Rādheya ang mga palaso.” Pagkaraan, matapos itong tawagin sa wastong mga bulong-dasal, pinakilos niya ang lubhang mabangis na Brahmāstra. Ipinakikita ng sandaling ito na sa pagkahibang ng digmaan, sinusubok ang galing at pagpipigil: kapag nawawalan ng saysay ang karaniwang mga palaso, umaakyat ang mga mandirigma sa mga sandatang may mapaminsalang kapangyarihan, at tumitindi ang tensiyon sa pagitan ng tagumpay at ng hanggahan ng makatarungang pakikidigma ayon sa dharma.

Verse 96

'पार्थ! दूसरा कोई उत्तम अस्त्र छोड़ो। राधापुत्र कर्ण तुम्हारे बाणोंको नष्ट करता जा रहा है।” तब अर्जुनने अत्यन्त भयंकर ब्रह्मास्त्रको अभिमन्त्रित करके धनुषपर रखा ।। छादयित्वा ततो बाणै: कर्ण प्रत्यस्यदर्जुन: । तत: कर्ण: शितैर्बाणैज्या चिच्छेद सुतेजनै:

Isinalaysay ni Sañjaya: “Pārtha! Magpakawala ka ng isa pang dakilang sandata. Si Karṇa, anak ni Rādhā, ay patuloy na winawasak ang iyong mga palaso.” Kaya’t inantig ni Arjuna sa mga mantra ang lubhang kakila-kilabot na Brahmāstra at inilagay sa busog. Pagkaraan, tinakpan niya si Karṇa ng siksik na ulang-palaso at piniga ang pag-atake. Ngunit tumugon si Karṇa sa matatalim at ubod-bilis na palaso, at pinutol ang pisi ng busog ni Arjuna.

Verse 97

और उसके द्वारा बाणोंकी वर्षा करके अर्जुनने कर्णको आच्छादित कर दिया। इसके बाद भी वे लगातार बाणोंका प्रहार करते रहे। तब कर्णने तेज किये हुए पैने बाणोंसे अर्जुनके धनुषकी डोरी काट डाली ।। द्वितीयां च तृतीयां च चतुर्थी पठचमीं तथा । षष्ठीमथास्य चिच्छेद सप्तमीं च तथाष्टमीम्‌,उसने क्रमशः दूसरी, तीसरी, चौथी, पाँचवीं, छठी, सातवीं और आठवीं डोरी भी काट दी

Wika ni Sañjaya: Si Arjuna ay nagpaulan ng mga palaso at lubusang tinakpan si Karṇa, at kahit gayon ay patuloy pa ring humahataw nang walang tigil. Noon, si Karṇa, sa pamamagitan ng matatalim at hinasaang palaso, ay pinutol ang pisi ng busog ni Arjuna. Sunod-sunod niyang pinutol ang ikalawa, ikatlo, ikaapat, ikalima, ikaanim, ikapito, at ikawalong pisi rin—patunay ng walang kapagurang husay sa digmaan sa gitna ng mabangis na tunggalian.

Verse 98

नवमीं दशमीं चास्य तथा चैकादशीं वृष: । ज्याशतं शतसंधान: स कर्णो नावबुध्यते,इतना ही नहीं, नवीं, दसवीं और ग्यारहवीं डोरी काटकर भी सौ बाणोंका संधान करनेवाले कर्णको यह पता नहीं चला कि अर्जुनके धनुषमें सौ डोरियाँ लगी हैं

Sinabi ni Sañjaya: Kahit naputol na niya ang ikasiyam, ikasampu, at ikalabing-isang pisi ng busog ng kanyang kalaban, si Karṇa—malakas na gaya ng dambuhalang toro at bantog sa kakayahang magsunod-sunod ng sandaang palaso—ay hindi pa rin nakaunawa na ang busog ni Arjuna ay may sandaang pisi. Ipinakikita ng pangyayaring ito na ang pambihirang paghahanda at kasanayang may basbas ng banal na kapangyarihan ay nakapagpapawalang-bisa kahit sa pagsisikap ng isang dalubhasa; at na ang pagmamataas sa sariling galing ay maaaring mabigo sa harap ng higit na mataas, mahusay na sinusuportahang disiplina.

Verse 99

ततो ज्यां विनिधायान्यामभिमन्त्रय च पाण्डव: । शरैरवाकिरत्‌ कर्ण दीप्यमानैरिवाहिभि:,तदनन्तर दूसरी डोरी चढ़ाकर पाण्डुकुमार अर्जुनने उसे भी अभिमन्त्रित किया और प्रज्वलित सर्पोंके समान बाणोंद्वारा कर्णको आच्छादित कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, ang Pāṇḍava (Arjuna) ay nagkabit ng isa pang pisi sa busog at binasbasan ito sa pamamagitan ng mantra; saka niya binuhusan si Karṇa ng mga palaso—nagniningas na tila mga ahas—hanggang sa siya’y lubusang matakpan. Ipinahihiwatig ng tagpong ito na ang paggamit ng mga banal na astra sa digmaan ay nakatali sa disiplina at panata: ang kapangyarihan ay hindi lamang lakas ng katawan, kundi lakas na ginagabayan ng sinanay na pagpipigil at ng wastong pagbigkas ng panawagang sagrado.

Verse 100

तस्य ज्याछेदनं कर्णो ज्यावधानं च संयुगे । नान्वबुध्यत व पलक भवत्‌,युद्धस्थलमें अर्जुनके डोरी काटना और पुनः दूसरी डोरीका चढ़ जाना इतनी शीघ्रतासे होता था कि कर्णको भी उसका पता नहीं चलता था। वह एक अद्भुत-सी घटना थी

Sinabi ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, napuputol ang pisi ng busog ni Arjuna at agad ding naibabalik—sa bilis na kahit si Karṇa ay hindi man lamang namamalayan. Isang kababalaghan iyon sa larangan ng digmaan, na naghayag ng pambihirang kahusayan at malinaw na pag-iisip ni Arjuna sa gitna ng giyera.

Verse 101

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य प्रनिघ्नन्‌ सव्यसाचिन: । चक्रे चाप्यधिकं पार्थात्‌ स्ववीर्यमतिदर्शयन्‌,कर्ण अपने अस्त्रोंद्वारा सव्यसाची अर्जुनके अस्त्रोंका निवारण करके उन सबको नष्ट कर दिया और अपने पराक्रमका प्रदर्शन करते हुए उसने अपने-आपको अर्जुनसे अधिक शक्तिशाली सिद्ध कर दिखाया

Sinabi ni Sañjaya: Sa pagharap ng sandata sa sandata, hinarang ni Karṇa ang mga pana ni Savyasācin (Arjuna) at ibinagsak ang mga iyon. Ipinamalas niya ang buong sukat ng kanyang tapang at lakas, at waring nalampasan pa niya si Pārtha, na inilantad ang kanyang kapangyarihan sa larangan ng digmaan.

Verse 102

ततः कृष्णोडर्जुनं दृष्टवा कर्णास्त्रेण च पीडितम्‌ | अभ्यसेत्यब्रवीत्‌ पार्थमातिष्ठास्त्रं ब्रजेति च,तब श्रीकृष्णने अर्जुनको कर्णके अस्त्रसे पीड़ित हुआ देखकर कहा--'पार्थ! लगातार अस्त्र छोड़ो। उत्तम अस्त्रोंका प्रयोग करो और आगे बढ़े चलो”

Sinabi ni Sañjaya: Nang magkagayon, si Kṛṣṇa, nang makita si Arjuna na napipisil ng sandata ni Karṇa, ay lumapit at nagsabi kay Pārtha, “Sumulong—magpatuloy sa pagpapakawala ng mga sandata. Gamitin mo ang higit na dakilang mga astra at umabante.” Ipinapakita ng payong ito na ang digmaan ay hindi bugso ng galit, kundi disiplinado at may layuning pagkilos sa ilalim ng paggabay; kailangan ang katatagan at wastong paraan upang harapin ang mabigat na panganib.

Verse 103

ततो<ग्निसदृशं घोरं शरं सर्पविषोपमम्‌ | अश्मसारमयं दिव्यमभिमन्त्रय परंतप:,तब शत्रुओंको संताप देनेवाले अर्जुनने अग्नि और सर्पविषके समान भयंकर लोहमय दिव्य बाणको अभिमन्त्रित करके उसमें रौद्रासत्रका आधान किया और उसे कर्णपर छोड़नेका विचार किया। नरेश्वर! इतनेहीमें पृथ्वीने राधापुत्र कर्णके पहियेको ग्रस लिया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, si Arjuna—ang tagapagpasakit sa mga kaaway—ay nagbasbas at nag-ukol ng isang banal na palaso: kakila-kilabot, nagliliyab na parang apoy, nakamamatay na gaya ng lason ng ahas, at tigas na tila diyamante. Nang mapuspos niya ito ng mabangis na sandatang Raudra, nagpasiya siyang pakawalan iyon laban kay Karṇa. O hari, sa sandaling yaon din, sinunggaban at nilamon ng lupa ang gulong ng karwahe ni Karṇa, ang anak ni Rādhā.

Verse 104

रौद्रमस्त्रं समाधाय क्षेप्तुकामं किरीटवान्‌ | ततोअग्रसन्मही चक्र राधेयस्यथ तदा नूप,तब शत्रुओंको संताप देनेवाले अर्जुनने अग्नि और सर्पविषके समान भयंकर लोहमय दिव्य बाणको अभिमन्त्रित करके उसमें रौद्रासत्रका आधान किया और उसे कर्णपर छोड़नेका विचार किया। नरेश्वर! इतनेहीमें पृथ्वीने राधापुत्र कर्णके पहियेको ग्रस लिया

Sinabi ni Sañjaya: Nang matawag na niya ang sandatang Raudra, si Arjuna na may diyadema, na ibig nang ihagis iyon, ay naghanda upang ipukol laban kay Rādheya (Karṇa). Sa sandaling yaon din, sinunggaban at nilamon ng lupa ang gulong ng karwahe ni Karṇa.

Verse 105

ततो<वतीर्य राधेयो रथादाशु समुद्यत: । चक्र भुजाभ्यामालम्ब्य समुत्क्षेप्तुमियेष स:,यह देख राधापुत्र कर्ण शीघ्र ही रथसे उतर पड़ा और उद्योगपूर्वक अपनी दोनों भुजाओंसे पहियेको थामकर उसे ऊपर उठानेका विचार किया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkatapos, mabilis na bumaba si Rādheya (Karṇa) mula sa kanyang karwahe at, sa matinding pagmamadali, hinawakan ang gulong gamit ang dalawang bisig, upang ito’y maitaas.

Verse 106

सप्तद्वीपा वसुमती सशैलवनकानना | जीर्णचक्रा समुत्क्षिप्ता कर्णेन चतुरड्गुलम्‌,कर्णने उस रथको ऊपर उठाते समय ऐसा झटका दिया कि सात द्वीपोंसे युक्त, पर्वत, वन और काननोंसहित यह सारी पृथ्वी चक्रको निगले हुए ही चार अंगुल ऊपर उठ आयी

Sinabi ni Sañjaya: Nang buhatin ni Karṇa ang karwaheng iyon, ang mismong daigdig—na wari’y may pitong kontinente, kasama ang mga bundok, kagubatan at mga kakahuyan—ay tila nanginig at umangat nang apat na lapad ng daliri, na para bang hinihila palabas ang gulong na lumubog dito.

Verse 107

ग्रस्तचक्रस्तु राधेय: क्रोधादश्रूण्यवर्तयत्‌ । अर्जुन वीक्ष्य संरब्धमिदं वचनमब्रवीत्‌,पहिया फँस जानेके कारण राधापुत्र कर्ण क्रोधसे आँसू बहाने लगा और रोषावेशसे युक्त अर्जुनकी ओर देखकर इस प्रकार बोला--

Sinabi ni Sañjaya: Nang maipit ang gulong ng kanyang karwahe, si Rādheya (Karṇa), nag-aalab sa galit, ay napaluha. Tinitigan niya si Arjuna—na nagngangalit sa poot—at nagsalita ng ganito—

Verse 108

भो भो: पार्थ महेष्वास मुहूर्त परिपालय । यावच्चक्रमिदं ग्रस्तमुद्धरामि महीतलात्‌,“महाधनुर्धर कुन्तीकुमार! दो घड़ी प्रतीक्षा करो, जिससे मैं इस फँसे हुए पहियेको पृथ्वीतलसे निकाल लूँ

Sinabi ni Sañjaya: “O Pārtha, makapangyarihang mamamana, maghintay ka muna sandali—hanggang sa maiahon ko mula sa lupa ang gulong na ito na lumubog at kinapitan ng lupa.”

Verse 109

सव्यं चक्र महीग्रस्तं दृष्टवा दैवादिदं मम । पार्थ कापुरुषाचीर्णमभिसंधिं विसर्जय,'पार्थ! दैवयोगसे मेरे इस बायें पहियेको धरतीमें फँसा हुआ देखकर तुम कापुरुषोचित कपटपूर्ण बर्तावका परित्याग करो

Sinabi ni Sañjaya: “O Pārtha, nang makita mong ang kaliwang gulong ko ay lumubog sa lupa dahil sa tadhana, talikuran mo ang duwag at mapanlinlang na pakana. Kumilos ka nang hayag gaya ng nararapat sa isang mandirigma, at huwag samantalahin ang kapinsalaang ito.”

Verse 110

न त्वं कापुरुषाचीर्ण मार्गमास्थातुमर्हसि । ख्यातस्त्वमसि कौन्तेय विशिष्टो रणकर्मसु

Sinabi ni Sañjaya: “Hindi mo nararapat tahakin ang landas na ginagawa ng mga duwag. O anak ni Kuntī, ikaw ay tanyag at natatangi sa mga tungkulin ng digmaan.”

Verse 111

विशिष्टतरमेव त्वं कर्तुमहसि पाण्डव । “कुन्तीनन्दन! जिस मार्गपर कायर चला करते हैं, उसीपर तुम भी न चलो; क्योंकि तुम युद्धकर्ममें विशिष्ट वीरके रूपमें विख्यात हो। पाण्डुनन्दन! तुम्हें तो अपने-आपको और भी विशिष्ट ही सिद्ध करना चाहिये || ११० है || प्रकीर्णकेशे विमुखे ब्राह्म॒णेडथ कृताञज्जलौ

Sinabi ni Sañjaya: “O Pāṇḍava, nararapat kang gumawa ng higit pang natatangi. Huwag mong tahakin ang landas ng mga duwag, sapagkat ikaw ay bantog sa digmaan bilang mandirigmang pambihira. O anak ni Pāṇḍu, patunayan mong lalo ka pang dakila.”

Verse 112

शरणागते न्यस्तशस्त्रे याचमाने तथार्जुन । अबाणे भ्रष्ट कवचे भ्रष्टभग्नायुधे तथा

Sinabi ni Sañjaya: “O Arjuna, nang siya’y lumapit upang humingi ng kanlungan—ibinaba ang sandata at nagmamakaawa—nang siya’y wala nang mga palaso, nalaglag ang baluti, at nabasag din ang kanyang mga sandata…”

Verse 113

न विमुज्चन्ति शस्त्राणि शूरा: साधुव्रते स्थिता: । “अर्जुन जो केश खोलकर खड़ा हो, युद्धसे मुँह मोड़ चुका हो, ब्राह्मण हो, हाथ जोड़कर शरणमें आया हो, हथियार डाल चुका हो, प्राणोंकी भीख माँगता हो, जिसके बाण, कवच और दूसरे-दूसरे आयुध नष्ट हो गये हों, ऐसे पुरुषपर उत्तम व्रतका पालन करनेवाले शूरवीर शस्त्रोंका प्रहार नहीं करते || १११-११२ $ ।। त्वं च शूरतमो लोके साधुवृत्तश्न पाण्डव,'पाण्डुनन्दन! तुम लोकमें महान्‌ शूर और सदाचारी माने जाते हो। युद्धके धर्मोको जानते हो। वेदान्तका अध्ययनरूपी यज्ञ समाप्त करके तुम उसमें अवभूथस्नान कर चुके हो। तुम्हें दिव्यास्त्रोंका ज्ञान है। तुम अमेय आत्मबलसे सम्पन्न तथा युद्धस्थलमें कार्तवीर्य अर्जुनके समान पराक्रमी हो

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga bayani na matatag sa matuwid na panata ay hindi nagpapabagsak ng sandata sa sinumang tumigil na sa pakikipaglaban—gaya ng lalaking nakatayo na nakalugay ang buhok, tumalikod sa digmaan, isang brāhmaṇa, yaong lumalapit na magkadikit ang palad upang humingi ng kanlungan, yaong nagbagsak ng armas, yaong namamalimos ng buhay, o yaong ang mga palaso, baluti, at iba pang sandata ay nawasak. Ito ang pagpipigil na ayon sa dharma na pinanghahawakan ng pinakamahuhusay na mandirigma sa gitna ng labanan.

Verse 114

अभिशन्ञो युद्धधर्माणां वेदान्तावभूथाप्लुत: । दिव्यास्त्रविदमेयात्मा कार्तवीर्यसमो युधि,'पाण्डुनन्दन! तुम लोकमें महान्‌ शूर और सदाचारी माने जाते हो। युद्धके धर्मोको जानते हो। वेदान्तका अध्ययनरूपी यज्ञ समाप्त करके तुम उसमें अवभूथस्नान कर चुके हो। तुम्हें दिव्यास्त्रोंका ज्ञान है। तुम अमेय आत्मबलसे सम्पन्न तथा युद्धस्थलमें कार्तवीर्य अर्जुनके समान पराक्रमी हो

Sinabi ni Sañjaya: “Ganap kang naturuan sa mga batas ng matuwid na pakikidigma. Matapos mong tapusin ang handog na pag-aaral ng Vedānta, para bang naisagawa mo ang pangwakas na paliligo ng paglilinis. Taglay mo ang kaalaman sa mga sandatang makalangit; di masukat ang lakas ng iyong loob; at sa larangan ng digmaan, kasinglakas ka ni Kārtavīrya Arjuna.”

Verse 115

यावच्चक्रमिदं ग्रस्तमुद्धरामि महाभुज । न मां रथस्थो भूमिष्ठं विकलं हन्तुमहसि

Sinabi ni Sañjaya: “O makapangyarihang bisig, hanggang hindi ko pa naiaangat ang gulong na ito na nakabaon, hindi mo ako dapat pabagsakin—habang ikaw ay nasa karwahe at ako’y nasa lupa, lupaypay at dehado.”

Verse 116

“महाबाहो! जबतक मैं इस फँसे हुए पहियेको निकाल रहा हूँ, तबतक तुम रथारूढ़ होकर भी मुझ भूमिपर खड़े हुएको बाणोंकी मारसे व्याकुल न करो ।। न वासुदेवात्‌ त्वत्तो वा पाण्डवेय बिभेम्यहम्‌ । त्वं हि क्षत्रियदायादो महाकुलविवर्धन: । अतत्त्वां प्रब्रवीम्येष मुहूर्त क्षम पाण्डव,'पाण्डुपुत्र! मैं वसुदेवनन्दन श्रीकृष्ण अथवा तुमसे तनिक भी डरता नहीं हूँ। तुम क्षत्रियके पुत्र हो, एक उच्च कुलका गौरव बढ़ाते हो; इसलिये तुमसे ऐसी बात कहता हूँ। पाण्डव! तुम दो घड़ीके लिये मुझे क्षमा करो'

Sinabi ni Sañjaya: “O makapangyarihang bisig! Habang hinihila ko palabas ang gulong na nakabaon, huwag mo—kahit nakasakay ka sa karwahe—pahirapan ako ng ulang-palaso habang ako’y nakatayo rito sa lupa. Hindi ako natatakot sa anak ni Vasudeva (Kṛṣṇa) ni sa iyo, O anak ni Pāṇḍu. Ikaw ay isinilang na kṣatriya, tagapagpataas ng dangal ng dakilang angkan; kaya ko ito sinasabi—O Pāṇḍava, ipagkaloob mo sa akin ang munting pahinga.”

Verse 363

नागो महाई " पार्थोत्तमाजत्‌ प्रहरत्‌ तरस्वी । ब्रह्माजीने तपस्या और प्रयत्न करके देवराज इन्द्रके लिये स्वयं ही जिसका निर्माण किया था, जिसका स्वरूप बहुमूल्य, शत्रुओंके लिये भयंकर, धारण करनेवालेके लिये अत्यन्त सुखदायक तथा परम सुगन्धित था, दैत्योंके वधकी इच्छावाले किरीटधारी अर्जुनको स्वयं देवराज इन्द्रने प्रसन्नचित्त होकर जो किरीट प्रदान किया था, भगवान्‌ शिव, वरुण, इन्द्र और कुबेर--ये देवेश्वर भी अपने पिनाक, पाश, वज़ और बाणरूप उत्तम अस्त्रोंद्वारा जिसे नष्ट नहीं कर सकते थे, उसी दिव्य मुकुटको कर्णने अपने सर्पमुख बाणद्वारा बलपूर्वक हर लिया। मनमें दुर्भाव रखनेवाले उस मिथ्याप्रतिज्ञ तथा वेगशाली नागने अर्जुनके मस्तकसे उसी अत्यन्त अद्भुत, बहुमूल्य और सुवर्णचित्रित मुकुटका अपहरण कर लिया था

Sinabi ni Sañjaya: Isang makapangyarihang Nāga, mabilis sa lakas, ang sumalakay kay Arjuna, ang pinakamainam sa mga Pāṇḍava. Ang banal na korona—na si Brahmā mismo ang humubog sa pamamagitan ng tapa at pagsisikap para kay Indra; di matutumbasan ang halaga, nakapanghihilakbot sa mga kaaway, lubhang maginhawa at mabango para sa nagsusuot; at kalaunan, ibinigay ni Indra nang may galak sa koronadong Arjuna na nagnanais puksain ang mga Daitya—ay hindi man lamang kayang wasakin ng mga panginoong diyos na sina Śiva, Varuṇa, Indra, at Kubera sa kanilang pinakamahuhusay na sandata gaya ng Pināka, lubid na panghuli, vajra, at mga palaso. Ngunit si Karṇa, sa tindi ng puwersa, ay inagaw iyon sa pamamagitan ng palasong may mukhang ahas. Ang mabilis na Nāga na iyon, may kinikimkim na poot at nakatali sa mapanlinlang na panata, ay humablot mula sa ulo ni Arjuna ng kamangha-mangha, mahal, at ginintuan na korona.

Verse 463

यदि स्वयं वज्रधरोडस्य गोप्ता तथापि याता पितृराजवेश्मनि । युद्धस्थलमें उस नागके ऐसा कहनेपर सूतपुत्र कर्णने उससे पूछा--“पहले यह तो बताओ कि ऐसा भयानक रूप धारण करनेवाले तुम हो कौन?” तब नागने कहा--'अर्जुनने मेरा अपराध किया है। मेरी माताका उनके द्वारा वध होनेके कारण मेरा उनसे वैर हो गया है। तुम मुझे नाग समझो। यदि साक्षात्‌ वज्रधारी इन्द्र भी अर्जुनकी रक्षाके लिये आ जायाँ तो भी आज अर्जुनको यमलोकमें जाना ही पड़ेगा"

Wika ni Sañjaya: “Kahit si Indra mismo, ang may hawak ng vajra, ay dumating nang personal upang ipagtanggol si Arjuna, gayon pa man, ngayong araw ay kailangan pa ring tumungo si Arjuna sa tahanan ni Yama, Panginoon ng mga Ninuno.” Itinatanghal ng pahayag na ito ang panata ng Nāga sa paghihiganti bilang kapalarang di-matitinag: ang personal na alitan, isinilang mula sa inaakalang pagkakasala, ay dinadala sa larangan ng digmaan bilang isang moral na pag-angkin sa pagganti, kahit pa may pakikialam ng mga diyos.

Verse 473

न संदध्यां द्विः शरं चैव नाग यद्यर्जुनानां शतमेव हन्याम्‌ । कर्ण बोला--नाग! आज रणभूमिमें कर्ण दूसरेके बलका सहारा लेकर विजय पाना नहीं चाहता है। नाग! मैं सौ अर्जुनको मार सकूँ तो भी एक बाणका दो बार संधान नहीं कर सकता

Sinabi ni Karna: “O Nāga, hindi ko ikakabit at pakakawalan ang iisang palaso nang dalawang ulit. Kahit pa kaya kong pumatay ng sandaang Arjuna, hindi ko pa rin kayang akuin ang tagumpay sa pag-asa sa lakas ng iba. Sa digmaan, pinipili kong tumindig sa sarili kong giting at dangal.”

Verse 496

स्वयं प्रायात्‌ पार्थवधाय राजन्‌ कृत्वा स्वरूपं विजिधघांसुरुग्र: । राजन! युद्धस्थलमें कर्णके द्वारा इस प्रकार टका-सा उत्तर पाकर वह नागराज रोषपूर्वक उसके इस वचनको सहन न कर सका। उस उग्र सर्पने अपने स्वरूपको प्रकट करके मनमें प्रतिहिंसाकी भावना लेकर पार्थके वधके लिये स्वयं ही उनपर आक्रमण किया

Sinabi ni Karna: “O Hari, ang mabangis na ahas na yaon, na naglalayong pumatay kay Partha, ay kusang sumulong. Ipinamalas niya ang tunay niyang anyo at nag-aalab sa pagnanasang manira, saka siya sumalakay kay Arjuna—itinutulak ng poot at udyok ng paghihiganti sa gitna ng kaguluhan ng labanan.”