Adhyaya 60

Verse 1

/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ श्लोक मिलाकर कुल ९६ श्लोक हैं) अपन बक। है २ 2 एकषष्टितमो< ध्याय: कर्णद्वारा शिखण्डीकी पराजय, धृष्टद्युम्म और दुःशासनका तथा वृषसेन और नकुलका युद्ध, जग वाद उलककी तथा सात्यकिद्वारा शकुनिकी पराजय, कषाधायवारा युधामन्युकी एवं कृतवर्माद्वारा उत्तमौजाकी पराजय तथा भीमसेन-द्वारा दुर्योधनकी पराजय, गजसेनाका संहार और पलायन धृतराष्ट्र रवाच निवृत्ते भीमसेने च पाण्डवे च युधिष्ठिरे । वध्यमाने बले चापि मामके पाण्डुसृज्जयै:,धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! जब भीमसेन और पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर लौट आये, पाण्डव और सूंजय मेरी सेनाका वध करने लगे और मेरा सैन्यसमुदाय आनन्दशून्य होकर बारंबार भागने लगा, उस समय कौरवोंने क्या किया? यह मुझे बताओ

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Sañjaya, nang umurong na si Bhīmasena at bumalik din si Yudhiṣṭhira na Pāṇḍava, at habang pinupuksa ng mga Pāṇḍava at mga Sṛñjaya ang aking hukbo—ano ang ginawa ng mga Kuru noon? Isalaysay mo sa akin.”

Verse 2

द्रवमाणे बलौघे च निरानन्दे मुहुर्मुहु: । किमकुर्वन्त कुरवस्तन्ममाचक्ष्व संजय,धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! जब भीमसेन और पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर लौट आये, पाण्डव और सूंजय मेरी सेनाका वध करने लगे और मेरा सैन्यसमुदाय आनन्दशून्य होकर बारंबार भागने लगा, उस समय कौरवोंने क्या किया? यह मुझे बताओ

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Nang ang aking nagkakaisang hukbo ay paulit-ulit na nababasag at tumatakas, nawalan ng sigla at loob, habang patuloy na dinidiinan ng mga Pāṇḍava ang pagsalakay at pinupuksa ang aking hukbo nang sunod-sunod—ano ang ginawa ng mga Kuru noon? Sabihin mo sa akin, Sañjaya.”

Verse 3

संजय उवाच (क्षयस्तेषां महाञ्जातो राजन दुर्मन्त्रिते तव ।।) दृष्टवा भीम॑ महाबाहूं सूतपुत्र: प्रतापवान्‌ क्रोधरक्तेक्षणो राजन्‌ भीमसेनमुपाद्रवत्‌,संजय कहते हैं--राजन्‌! आपकी कुमन्त्रणाके फलस्वरूप उन कौरवोंका महान्‌ संहार हुआ है। महाराज! प्रतापी सूतपुत्र महाबाहु भीमसेनको देखकर क्रोधसे लाल आँखें किये उनपर टूट पड़ा

Sabi ni Sañjaya: “O Hari, dahil sa iyong masamang payo, isang malaking pagkapuksa ang dumapo sa mga Kaurava. Nang makita niya si Bhīma na makapangyarihan ang mga bisig, ang matapang na anak ng tagapagmaneho ng karwahe, na namumula ang mga mata sa galit, ay sumugod kay Bhīmasena.”

Verse 4

तावकं तु बल॑ दृष्टवा भीमसेनात्‌ पराड्मुखम्‌ । यत्नेन महता राजन्‌ पर्यवस्थापयद्‌ बली,राजन्‌! आपकी सेनाको भीमसेनके भयसे विमुख हुई देख बलवान्‌ कर्णने बड़े यत्नसे उसे स्थिर किया

Wika ni Sañjaya: O Hari, nang makita niyang ang hukbo mo’y umurong at tumalikod dahil sa takot kay Bhīmasena, ang makapangyarihang Karṇa ay nagsikap nang buong lakas, tinipon silang muli at ibinalik sa matatag na hanay.

Verse 5

व्यवस्थाप्य महाबाहुस्तव पुत्रस्य वाहिनीम्‌ । प्रत्युद्ययौ तदा कर्ण: पाण्डवान्‌ युद्धदुर्मदान्‌,महाबाहु कर्ण आपके पुत्रकी सेनाको स्थिर करके रणदुर्मद पाण्डवोंकी ओर बढ़ा

Wika ni Sañjaya: Matapos ayusin at patatagin ang hukbo ng anak mo, ang malakas-ang-bisig na Karṇa ay sumulong upang salubungin ang mga Pāṇḍava, na waring lasing sa bangis ng digmaan.

Verse 6

प्रत्युद्ययुस्तु राधेयं पाण्डवानां महारथा: । धुन्वाना: कार्मुकाण्याजौ विक्षिपन्तश्नव सायकान्‌,उस समय पाण्डव-महारथी भी राधापुत्र कर्णका सामना करनेके लिये अपने धनुष हिलाते और बाणोंकी वर्षा करते हुए रणभूमिमें आगे बढ़े

Wika ni Sañjaya: Noon, ang mga dakilang mandirigmang-karwahe ng mga Pāṇḍava ay sumulong upang salubungin si Rādheya (Karṇa). Sa larangan ng digmaan, inuga nila ang kanilang mga busog at, habang sumusulong, nagpakawala ng sunod-sunod na ulang-palaso.

Verse 7

भीमसेन: शिनेर्नप्ता शिखण्डी जनमेजय: । धृष्टय्युम्नश्व॒ बलवान्‌ सर्वे चापि प्रभद्रका:,भीमसेन, सात्यकि, शिखण्डी, जनमेजय, बलवान धृष्टद्युम्म और समस्त प्रभद्रकगण-- ये सभी पुरुषसिंह वीर समरांगणमें विजयसे उल्लसित होते हुए क्रोधमें भरकर आपकी सेनाको मार डालनेकी इच्छासे चारों ओरसे उसके ऊपर टूट पड़े

Wika ni Sañjaya: Sina Bhīmasena, si Sātyaki na apo ni Śini, si Śikhaṇḍī, si Janamejaya, ang makapangyarihang Dhṛṣṭadyumna, at ang lahat ng Prabhadraka—ang mga mandirigmang tila mga leon—na nagagalak sa inaasahang tagumpay at nag-aalab sa poot, ay sumalakay mula sa bawat panig sa hukbo mo, na may hangaring lipulin ito.

Verse 8

जिघांसन्तो नरव्याप्रा: समन्‍्तात्‌ तव वाहिनीम्‌ | अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा:समरे जितकाशिन:,भीमसेन, सात्यकि, शिखण्डी, जनमेजय, बलवान धृष्टद्युम्म और समस्त प्रभद्रकगण-- ये सभी पुरुषसिंह वीर समरांगणमें विजयसे उल्लसित होते हुए क्रोधमें भरकर आपकी सेनाको मार डालनेकी इच्छासे चारों ओरसे उसके ऊपर टूट पड़े

Wika ni Sañjaya: Sabik sa pagpatay at nakatuon sa labanan, sila’y sumugod mula sa lahat ng panig sa hukbo mo. Nag-aalab sa poot at nagagalak sa inaasahang tagumpay, sina Bhīmasena, Sātyaki, Śikhaṇḍin, Janamejaya, ang makapangyarihang Dhṛṣṭadyumna, at ang lahat ng Prabhadraka—mga bayaning tila mga leon—ay dumagsa sa iyong mga kawal mula sa bawat direksiyon, udyok ng hangaring wasakin sila.

Verse 9

तथैव तावका राजन्‌ पाण्डवानामनीकिनीम्‌ | अभ्यद्रवन्त त्वरिता जिघांसन्तो महारथा:,राजन्‌! इसी प्रकार आपके महारथी वीर भी पाण्डव-सेनाका वध करनेके लिये बड़े वेगसे उसकी ओर दौड़े

Wika ni Sañjaya: “Gayon din, O Hari, ang iyong mga dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe ay mabilis na sumugod sa hukbo ng mga Pāṇḍava, taglay ang hangaring pumatay—hinahatak ng marahas na bugso ng labanan, hindi ng pagpipigil.”

Verse 10

रथनागाश्व॒कलिल पत्तिध्वजसमाकुलम्‌ | बभूव पुरुषव्याप्र सैन्यमद्भुतदर्शनम्‌,पुरुषसिंह! रथ, हाथी, घोड़े, पैदल योद्धा और ध्वजोंसे व्याप्त हुई वह सारी सेना अद्भुत दिखायी दे रही थी

Wika ni Sañjaya: “O tigre sa mga tao, O leon sa mga tao, ang hukbo ay naging isang kamangha-manghang tanawin—siksik sa mga karwahe, elepante, at kabayo, at punô ng mga kawal na naglalakad at mga watawat. Ang buong hukbo, na tila tinik-tinik sa sandata at mga sagisag, ay nakapanghihilakbot sa lakas na maayos ang hanay.”

Verse 11

शिखण्डी च ययौ कर्ण धृष्टद्युम्न: सुतं तव । दुःशासनं महाराज महत्या सेनया वृतम्‌

Wika ni Sañjaya: “O Karṇa, sumulong si Śikhaṇḍī; at si Dhṛṣṭadyumna ay kumilos upang salakayin ang anak mo—si Duḥśāsana, O dakilang Hari—na napalilibutan ng isang napakalaking hukbo.”

Verse 12

महाराज! शिखण्डीने कर्णपर और धृष्टद्युम्नने विशाल सेनासे घिरे हुए आपके पुत्र दुःशासनपर आक्रमण किया ।। नकुलो वृषसेन तु चित्रसेनं युधिष्ठिर: । उलूक॑ समरे राजन्‌ सहदेव: समभ्ययात्‌,राजन! नकुलने वृषसेनपर, युधिष्ठिरने चित्रसेनपर तथा सहदेवने समरांगणमें उलूकपर चढ़ाई की

Wika ni Sañjaya: “O dakilang Hari, sina Śikhaṇḍī at Dhṛṣṭadyumna, na may sandigan ng isang malaking hukbo, ay sumalakay sa anak mo na si Duḥśāsana. Sa gayon ding labanan, sumulong si Nakula laban kay Vṛṣasena; si Yudhiṣṭhira ay humarap kay Citraseṇa; at si Sahadeva ay sumugod kay Ulūka sa larangan.”

Verse 13

सात्यकि: शकुनिं चापि द्रौपदेयाश्व॒ कौरवान्‌ । अर्जुनं च रणे यत्तो द्रोणपुत्रो महारथ:,सात्यकिने शकुनिपर, द्रौपदीके पाँचों पुत्रोंने अन्य कौरवोंपर तथा युद्धमें सावधान रहनेवाले महार॒थी अश्वत्थामाने अर्जुनपर धावा किया

Wika ni Sañjaya: “Sumugod si Sātyaki kay Śakuni; ang limang anak ni Draupadī ay dumagsa laban sa mga Kaurava; at si Aśvatthāmā, ang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe, anak ni Droṇa, ay mabilis na lumusob kay Arjuna sa gitna ng labanan, buong tindi ang hangarin.”

Verse 14

युधामन्युं महेष्वासं गौतमो5भ्यपतद्रणे । कृतवर्मा च बलवानुत्तमौजसमाद्रवत्‌

Sinabi ni Sañjaya: Sa kasagsagan ng labanan, sumugod si Gautama sa dakilang mamamana na si Yudhāmanyu; at ang makapangyarihang si Kṛtavarmā ay dumaluhong kay Uttamaujā. Sa gayon, hinanap ng mga mandirigma ang mga katapat na karapat-dapat, itinutulak ang digmaan pasulong sa tuwirang hamon at hindi sa pag-urong—larawan ng walang tigil na bugso ng Kurukṣetra, sa gitna ng krisis ng dharma at pakikidigma.

Verse 15

कृपाचार्य युद्धस्थलमें महाधनुर्धर युधामन्युपर टूट पड़े और बलवान्‌ कृतवमनि उत्तमौजापर आक्रमण किया ।। भीमसेन: कुरून्‌ सर्वान्‌ पुत्रांश्ष तव मारिष । सहानीकान्‌ महाबाहुरेक एव न्यवारयत्‌,आर्य! महाबाहु भीमसेनने अकेले ही सेनासहित समस्त कौरवों और आपके पुत्रोंको आगे बढ़नेसे रोक दिया

Sinabi ni Sañjaya: Sa larangan ng digmaan, si Kripācārya—dakilang guro sa sandata—ay sumalakay sa malaking mamamana na si Yudhāmanyu; at ang malakas na si Kritavarmā ay umatake kay Uttamaujas. O kagalang-galang na Hari, si Bhīmasena na makapangyarihan ang bisig ay mag-isa lamang na pumigil sa pagsulong ng lahat ng Kuru kasama ang iyong mga anak, kahit sila’y dumarating na may kasamang mga pangkat ng hukbo. Ipinakikita nito kung paanong ang giting at paninindigan ng isang tao ay kayang pansamantalang pigilan ang isang buong hukbo sa digmaang hinahati ng tungkulin at paghahari.

Verse 16

शिखण्डी तु ततः कर्ण विचरन्तमभीतवत्‌ । भीष्महन्ता महाराज वारयामास पत्रिभि:,महाराज! तदनन्तर भीष्महन्ता शिखण्डीने निर्भय-से विचरते हुए कर्णको अपने बाणोंके प्रहारसे रोका

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, O Hari, si Śikhaṇḍī—ang pumatay kay Bhīṣma—ay humarang kay Karṇa na malayang gumagalaw nang walang takot, sa pamamagitan ng sunod-sunod na palaso.

Verse 17

प्रतिरुद्धस्तत: कर्णो रोषात्‌ प्रस्फुरिताधर: । शिखण्डिन त्रिभिर्बाणैर्भुवोर्मध्ये3भ्यताडयत्‌,अपनी गति अवरुद्ध हो जानेपर रोषके मारे कर्णके ओठ फड़कने लगे। उसने तीन बाणोंद्वारा शिखण्डीको उसकी दोनों भौंहोंके मध्यभागमें गहरी चोट पहुँचायी

Sinabi ni Sañjaya: Nang mapigil ang kanyang pagsulong, si Karṇa—nanginginig ang mga labi sa galit—ay tumama kay Śikhaṇḍin ng tatlong palaso, at malakas na tinamaan siya sa pagitan ng dalawang kilay.

Verse 18

धारयंस्तु स तान्‌ बाणान्‌ शिखण्डी बह्बशोभत । राजत: पर्वतो यद्वत्‌ त्रिभि: शुद्भैरिवोत्थितै:,उन बाणोंको ललाटमें धारण किये शिखण्डी तीन उठे हुए शिखरोंसे संयुक्त रजतमय पर्वतके समान बड़ी शोभा पाने लगा

Sinabi ni Sañjaya: Taglay ang mga palasong nakabaon sa kanyang noo, si Śikhaṇḍī ay nagningning—gaya ng isang bundok na pilak na may tatlong maningning na tuktok na nakaangat.

Verse 19

सो&5तिविद्धो महेष्वास: सूतपुत्रेण संयुगे । कर्ण विव्याध समरे नवत्या निशितै: शरै:,युद्धस्थलमें सूतपुत्रके द्वारा अत्यन्त घायल किये हुए महाधनुर्धर शिखण्डीने नब्बे पैने बाणोंद्वारा कर्णको भी समरभूमिमें घायल कर दिया

Wika ni Sañjaya: Bagaman malubhang nasugatan sa sagupaan ng anak ng tagapagmaneho ng karwahe, ang dakilang mamamana na si Śikhaṇḍin ay nanatiling matatag sa larangan at, sa gitna ng mabangis na labanan, tinamaan si Karṇa bilang ganti ng siyamnapung palasong matalim na parang labaha.

Verse 20

तस्य कर्णो हयान्‌ हत्वा सारथिं च त्रिभि: शरै: । उन्ममाथ ध्वजं चास्य क्षुरप्रेण महारथ:,महारथी कर्णने शिखण्डीके घोड़ोंको मारकर तीन बाणोंद्वारा इसके सारथिको भी नष्ट कर दिया। फिर एक क्षुरप्रद्वारा उसकी ध्वजाको काट गिराया

Wika ni Sañjaya: Si Karṇa, ang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwaheng pandigma, ay pinatay ang mga kabayo ni Śikhaṇḍin at sa tatlong palaso’y pinabagsak din ang kanyang tagapagmaneho; saka, sa isang palasong talim-labaha, pinutol at ibinagsak ang kanyang watawat.

Verse 21

हताश्वात्तु ततो यानादवप्लुत्य महारथ: । शक्तिं चिक्षेप कर्णाय संक्रुद्ध:ः शत्रुतापन:,उस अश्वहीन रथसे कूदकर कुपित हुए शत्रुसंतापी महारथी शिखण्डीने कर्णपर शक्ति चलायी

Nang mapatay ang kanyang mga kabayo, ang dakilang mandirigmang si Śikhaṇḍin ay lumundag mula sa kanyang karwahe. Nag-aalab sa galit, ang tagapagpahirap sa mga kaaway ay inihagis kay Karṇa ang śakti—isang sibat.

Verse 22

तां छित्त्वा समरे कर्णस्त्रिभिर्भारत सायकै: । शिखण्डिनमथाविध्यन्नवभिनिशितै: शरै:,भारत! समरांगणमें तीन बाणोंद्वारा उस शक्तिको काटकर कर्णने नौ तीखे बाणोंसे शिखण्डीको भी घायल कर दिया

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, pinutol ni Karṇa ang sandatang iyon sa pamamagitan ng tatlong palaso; at pagkatapos, O Bharata, tinamaan din niya si Śikhaṇḍin, binutas ng siyam na matatalim na palaso.

Verse 23

कर्णचापच्युतान्‌ बाणान्‌ वर्जयंस्तु नरोत्तम: । अपयातस्ततस्तूर्ण शिखण्डी भृशविक्षत:,तब अत्यन्त घायल हुआ नरश्रेष्ठ शिखण्डी कर्णके धनुषसे छूटे हुए बाणोंसे बचनेके लिये तुरंत वहाँसे भाग निकला

Wika ni Sañjaya: Malubhang sugatan, ang marangal na mandirigmang si Śikhaṇḍin ay mabilis na umurong mula roon, pilit na iniiwasan ang mga palasong pinakawalan mula sa busog ni Karṇa.

Verse 24

तत: कर्णो महाराज पाण्डुसैन्यान्यशातयत्‌ । तूलराशिं समासाद्य यथा वायुर्महाबल:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, O dakilang hari, sinimulan ni Karṇa na pagbagsakin ang mga hukbo ng Pāṇḍava, na wari’y isang napakalakas na hangin na sumasalpok sa bunton ng bulak at ito’y ikinakalat at winawasak.

Verse 25

महाराज! तदनन्तर महाबली कर्ण रूईके ढेरको वायुकी भाँति पाण्डव-सेनाओंको तहस-नहस करने लगा ।। धृष्टद्युम्नो महाराज तव पुत्रेण पीडित: । दुःशासनं त्रिभिर्बाणै: प्रत्यविध्यत्‌ स्तनान्तरे,राजेन्द्र! आपके पुत्र दुःशासनसे पीड़ित हो धृष्टद्युम्नने तीन बाणोंसे उसकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, pagkaraan niyon, ang makapangyarihang Karṇa, na parang unos na hangin, ay nagsimulang durugin at pagwatak-watakin ang mga puwersa ng Pāṇḍava. Pagkatapos, si Dhṛṣṭadyumna, O dakilang hari, na napipilit ng iyong anak, ay tumama kay Duḥśāsana ng tatlong palaso, at tumusok nang malalim sa dibdib.”

Verse 26

तस्य दुःशासनो बाहुं सव्यं विव्याध मारिष । स तेन रुक्मपुड्खेन भल्लेनानतपर्वणा

Sinabi ni Sañjaya: O marangal, tinuhog ni Duḥśāsana ang kaliwang bisig niya. Sa pamamagitan ng palasong may malapad na ulo, may gintong balahibo at bahagyang baluktot ang dugtungan, siya’y tinamaan.

Verse 27

धृष्टद्युम्नस्तु निर्विद्ध: शरं घोरममर्षण: । दुःशासनाय संक्रुद्ध: प्रेषयामास भारत

Sinabi ni Sañjaya: Si Dhṛṣṭadyumna, na tinamaan ng isang kakila-kilabot na palaso at di matiis ang kahihiyang dulot ng sugat na iyon, ay nag-alab sa galit at pinakawalan ang kanyang sandata laban kay Duḥśāsana, O Bharata.

Verse 28

आर्य! दुःशासनने भी उसकी बायीं भुजाको बींध डाला। भारत! सुनहरे पंख और झुकी हुई गाँठवाले भल्लसे घायल हुए अमर्षशील धृष्टद्युम्नने अत्यन्त कुपित हो दुःशासनपर एक भयंकर बाण चलाया ।। आपततन्तं महावेगं धृष्टद्युम्नसमीरितम्‌ । शरैश्निच्छेद पुत्रस्ते त्रिभिरेव विशाम्पते,प्रजानाथ! धृष्टद्युम्मके चलाये हुए उस भयंकर वेगशाली बाणको अपनी ओर आते देख आपके पुत्रने तीन ही बाणोंद्वारा उसे काट डाला

Sinabi ni Sañjaya: O marangal, tinuhog din ni Duḥśāsana ang kaliwang bisig niya. O Bharata, si Dhṛṣṭadyumna na mainitin ang dugo, sugatan ng mga palasong malapad ang ulo, may gintong balahibo at bahagyang baluktot ang katawan, ay nagngitngit at nagpakawala ng isang kakila-kilabot na palaso laban kay Duḥśāsana. Ngunit nang ang palasong iyon—mabilis at malakas, na pinakawalan ni Dhṛṣṭadyumna—ay sumugod papalapit, ang iyong anak, O panginoon ng bayan, ay pinutol iyon sa pamamagitan lamang ng tatlong palaso.

Verse 29

अथान्यै: सप्तदशभिर्भल्लै: कनकभूषणै: । धृष्टद्युम्न॑ं समासाद्य वाह्वोरुरगसि चार्पयत्‌,तत्पश्चात्‌ धृष्टद्युम्नके पास पहुँचकर उसने सुवर्ण-भूषित दूसरे सत्रह भल्लोंसे उसकी दोनों भुजाओं और छातीमें प्रहार किया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, lumapit siya kay Dhṛṣṭadyumna at tinamaan siya ng labimpitong karagdagang palasong bhalla na may palamuting ginto, ibinaon sa magkabilang bisig at sa dibdib.

Verse 30

ततः स पार्षतः क्रुद्धों धनुश्चिच्छेद मारिष । क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन तत उच्चुक्रुशुर्जना:,आर्य! तब कुपित हुए ट्रुपदकुमारने अत्यन्त तीखे क्षुरप्रसे दःशासनके धनुषको काट दिया। यह देख सब लोग कोलाहल कर उठे

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, ang anak ni Pārṣata (si Dhṛṣṭadyumna), sa tindi ng galit, ay pinutol ang busog ni Duḥśāsana sa pamamagitan ng napakatalim na palasong kṣurapra. Nang makita iyon, sumambulat sa malalakas na sigaw ang mga nanonood.

Verse 31

अथान्यद्‌ धनुरादाय पुत्रस्ते प्रहसन्निव । धृष्टद्युम्नं शरब्रातै: समन्तात्‌ पर्यवारयत्‌,तदनन्तर आपके पुत्रने हँसते हुए-से दूसरा धनुष हाथमें लेकर अपने बाणसमूहों द्वारा धृष्टद्यम्मको सब ओरसे अवरुद्ध कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, ang iyong anak, na wari’y nakangiti, ay kumuha ng isa pang busog at pinaligiran si Dhṛṣṭadyumna sa lahat ng panig sa pamamagitan ng sunod-sunod na ulang-palaso.

Verse 32

तव पुत्रस्य ते दृष्टवा विक्रमं सुमहात्मन: । व्यस्मयन्त रणे योधा: सिद्धाक्षाप्सरसां गणा:

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita ang pambihirang tapang ng iyong anak—ang dakilang mandirigmang may marangal na diwa—namangha ang mga kawal sa digmaan; maging ang mga pangkat ng Siddha, Yakṣa, at Apsarā ay tumingin na may pagtataka.

Verse 33

आपके महामनस्वी पुत्रका वह पराक्रम देखकर रणभूमिमें सब योद्धा विस्मित हो गये तथा आकाशमें सिद्धों और अप्सराओंके समूह भी आश्वर्य करने लगे ।। धृष्टद्युम्नं न पश्याम घटमानं महाबलम्‌ | दुःशासनेन संरुद्ध सिंहेनेव महागजम्‌,जैसे सिंह किसी महान्‌ गजराजको काबूमें कर ले, उसी प्रकार दुःशासनसे अवरुद्ध हो यथाशक्ति छूटनेकी चेष्टा करनेवाले महाबली धृष्टद्युम्नको हम देख नहीं पाते थे

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita ang gawang-kabayanihan ng iyong anak na marangal ang diwa, namangha ang lahat ng mandirigma sa larangan; maging sa himpapawid, ang mga pangkat ng Siddha at Apsarā ay napamangha rin. Hindi na namin makita si Dhṛṣṭadyumna, ang makapangyarihan, na nagsisikap na makawala sa abot ng kanyang lakas, sapagkat siya’y napalibutan ni Duḥśāsana—gaya ng leon na sumasakmal sa isang dambuhalang elepante.

Verse 34

ततः सरथनागाश्चा: पञ्चाला: पाण्डुपूर्वज । सेनापतिं परीप्सन्तो रुरुधुस्तनयं तव,पाण्डुके ज्येष्ठ भ्राता राजन्‌! तब सेनापति धृष्टद्युम्नकी रक्षाके लिये रथों, हाथियों और घोड़ोंसहित पांचालोंने आपके पुत्रको चारों ओरसे घेर लिया

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, ang mga Pāñcāla—na may tangkilik ng mga karwaheng pandigma, mga elepante, at kabalyeriya—ay sumugod at pumalibot sa iyong anak, O Hari, panganay na kapatid ni Pāṇḍu. Nagnanais na mabihag ang pinunong kumandante, pinaligiran nila siya sa lahat ng panig, upang ipagtanggol ang sarili nilang heneral na si Dhṛṣṭadyumna.

Verse 35

ततः प्रववृते युद्धं तावकानां परै: सह । घोरं प्राणभूृतां काले भीमरूपं परंतप,परंतप! फिर तो उस समय शत्रुओंके साथ आपके सैनिकोंका घोर युद्ध होने लगा, जो समस्त प्राणियोंके लिये भयंकर था

Wika ni Sañjaya: Nang sandaling yaon, sumiklab ang isang kakila-kilabot na labanan sa pagitan ng iyong hukbo at ng kaaway. Nakapanghihilakbot ito sa lahat ng may buhay, nag-anyong mabagsik, O tagasunog ng mga kaaway.

Verse 36

नकुलं वृषसेनस्तु भित्त्वा पजडचभिरायसै: । पितुः: समीपे तिष्ठन्‌ वै त्रिभिरन्यैरविध्यत,अपने पिताके पास खड़े हुए वृषसेनने लोहेके पाँच बाणोंसे नकुलको घायल करके दूसरे तीन बाणोंद्वारा पुनः बींध डाला

Wika ni Sañjaya: Nakatindig malapit sa kanyang ama, tinamaan ni Vṛṣasena si Nakula—una’y tinusok ng limang palasong may tangkay na bakal, at saka muling sinugatan ng tatlo pang palaso.

Verse 37

नकुलस्तु तत: शूरो वृषसेनं हसन्निव । नाराचेन सुतीक्ष्णेन विव्याध हृदये भूशम्‌

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, ang magiting na si Nakula, na wari’y tumatawa, ay tumama kay Vṛṣasena nang malalim sa puso sa pamamagitan ng isang napakatalim na palasong nārāca.

Verse 38

तब शूरवीर नकुलने हँसते हुए-से अत्यन्त तीखे नाराचद्वारा वृषसेनकी छातीमें गहरा आघात किया ।। सो5तिविद्धों बलवता शत्रुणा शत्रुकर्षण । शत्रुं विव्याध विंशत्या स च त॑ पठ्चभि: शरै:,शत्रुसूदन! बलवान शत्रुके द्वारा अत्यन्त घायल हुए वृषसेनने अपने वैरी नकुलको बीस बाणोंसे बींध डाला। फिर नकुलने भी उसे पाँच बाणोंसे घायल कर दिया

Wika ni Sañjaya: Noon, ang magiting na si Nakula, na wari’y nakangiti, ay tumama kay Vṛṣasena nang mariin sa dibdib sa pamamagitan ng mga palasong bakal na ubod ng talim. Bagaman labis na nasugatan ng isang makapangyarihang kaaway, si Vṛṣasena—tagapagdurog ng mga kaaway—ay tumusok sa kanyang kalabang si Nakula ng dalawampung palaso. Si Nakula, mamamatay ng kaaway, ay gumanti at sinugatan naman siya ng limang palaso.

Verse 39

तत:ः शरसहस्रेण तावुभौ पुरुषर्षभौ । अन्योन्यमाच्छादयतामथो5भज्यत वाहिनी,तदनन्तर उन दोनों नरश्रेष्ठ वीरोंने सहस्रों बाणोंद्वारा एक-दूसरेको आच्छादित कर दिया। इसी समय कौरव-सेनामें भगदड़ मच गयी

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, ang dalawang bayaning tulad ng toro sa hanay ng mga tao ay nagtabingan sa isa’t isa ng libu-libong palaso. Sa sandaling iyon din, nagsimulang magwatak-watak ang hukbong Kaurava, at sumiklab ang pagkalito at pag-urong sa loob ng sandatahan.

Verse 40

स दृष्टवा प्रद्रुतां सेनां धार्तराष्ट्रस्य सूतज: । निवारयामास बलादनुसूृत्य विशाम्पते,प्रजानाथ! दुर्योधनकी सेनाको भागती देख सूतपुत्र कर्णने बलपूर्वक पीछा करके उसे रोका

Wika ni Sañjaya: Nang makita niyang tumatakas ang hukbo ng Dhārtarāṣṭra, si Karṇa—ang anak ng karwaheng tagapagmaneho—ay humabol at sa lakas ay napigil ang kanilang pag-urong, O panginoon ng bayan, tagapangalaga ng mga nasasakupan.

Verse 41

निवृत्ते तु ततः कर्णे नकुल: कौरवान्‌ ययौ । कर्णपुत्रस्तु समरे हित्वा नकुलमेव तु

Wika ni Sañjaya: Nang umurong na si Karṇa mula sa sagupaan, sumulong si Nakula laban sa mga Kaurava. Ngunit ang anak ni Karṇa, sa gitna ng labanan, ay tumalikod sa iba at si Nakula lamang ang hinarap.

Verse 42

उलूकस्तु रणे क्रुद्ध:/ सहदेवेन वारित:

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, si Ulūka na nag-aalab sa galit ay napigil at napaurong ni Sahadeva; nabigo ang kanyang pagsulong sa sagupaan ng sandata.

Verse 43

तस्याश्चांश्वतुरो हत्वा सहदेव: प्रतापवान्‌ । सारथिं प्रेषयामास यमस्य सदन प्रति

Wika ni Sañjaya: Matapos patayin ni Sahadeva na makapangyarihan ang apat na kabayo ng kanyang kalaban, ipinadala niya ang tagapagmaneho ng karwahe nito sa landas patungo sa tahanan ni Yama.

Verse 44

उसी प्रकार रणभूमिमें कुपित हुए उलूकको सहदेवने रोक दिया। प्रतापी सहदेवने उलूकके चारों घोड़ोंको मारकर उसके सारथिको भी यमलोक भेज दिया ।। उलूकस्तु ततो यानादवप्लुत्य विशाम्पते | त्रिगर्तानां बल॑ तूर्ण जगाम पितृनन्दन:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, si Ulūka, lumundag mula sa kanyang karwahe, O panginoon ng mga tao, at mabilis na nagtungo sa hukbo ng mga Trigarta. Sa mabagsik na tuntunin ng digmaan, kapag ang karwahe at mga sandigan ay nawasak, maaaring iwan ng mandirigma ang sasakyan at humanap ng kanlungan sa hanay ng mga kapanalig—iniingatan ang buhay upang maipagpatuloy ang pakikibaka; at sa gayon ay nahahayag ang walang-awang bunga ng pagsalakay at ang mabilis na ganti sa digmaan.

Verse 45

प्रजानाथ! तदनन्तर पिताको आनन्द देनेवाला उलूक उस रथसे कूदकर तुरंत ही त्रिगर्तोकी सेनामें चला गया ।। सात्यकि: शकुनिं विद्ध्वा विंशत्या निशितै: शरै: । ध्वजं चिच्छेद भल्‍लेन सौबलस्य हसन्निव,सात्यकिने बीस पैने बाणोंसे शकुनिको घायल करके हँसते हुए-से एक भल्लद्वारा सुबलपुत्रके ध्वजको भी काट दिया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, si Ulūka—na nagbibigay-galak sa kanyang ama—ay lumundag mula sa karwaheng iyon at agad na nagtungo sa hukbo ng mga Trigarta. Samantala, tinamaan ni Sātyaki si Shakuni ng dalawampung matatalim na palaso at sinugatan siya; at waring nakangiti sa tiwalang paghamak, pinutol niya ang watawat ni Saubala (Shakuni) sa pamamagitan ng palasong may malapad na ulo—isang gawang hindi lamang nananakit sa katawan kundi bumabasag din ng loob at nagtatanyag ng pangingibabaw sa gitna ng kaguluhan ng digmaan.

Verse 46

सौबलस्तस्य समरे क्रुद्धो राजन्‌ प्रतापवान्‌ । विदार्य कवचं भूयो ध्वजं चिच्छेद काज्चनम्‌,राजन! समरांगणमें कुपित हुए प्रतापी सुबलपुत्रने सात्यकिके कवचको छिउ्न-भिन्न करके उनके सुवर्णमय ध्वजको भी काट दिया

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, sa labang iyon ang makapangyarihang anak ni Śubala, nag-aalab sa galit, ay muling pinilas ang baluting bakal ni Sātyaki at saka pinutol ang kanyang gintong watawat. Ipinahihiwatig ng taludtod na ang galit at lakas-loob ang nagtutulak sa mapagpasiyang gawa sa digmaan, at ang dangal ay pinag-aagawan hindi lamang sa pagpatay kundi sa pag-agaw ng panangga at sagisag—mga tanda ng katayuan, loob, at reputasyong mandirigma.

Verse 47

तथैनं निशितैर्बाणै: सात्यकि: प्रत्यविध्यत । सारथिं च महाराज त्रिभिरेव समार्पयत्‌,महाराज! इसी प्रकार सात्यकिने भी उसे पैने बाणोंद्वारा घायल कर दिया और उसके सारथिपर भी तीन बाणोंका प्रहार किया

Sinabi ni Sañjaya: Sa gayon ding paraan, tinamaan ni Sātyaki siya ng matutulis na palaso at sinugatan; at, O dakilang hari, tinamaan din niya ang tagapagmaneho ng karwahe ng tatlong palaso mismo. Ipinakikita ng tagpong ito ang walang-pahingang katumpakan ng tungkulin sa digmaan: hindi lamang ang mandirigma ang hinaharap, kundi pati ang sandigang nagpapatuloy sa laban ay pinapahina—isang taktikang may bigat na usaping-etikal sa ilalim ng mabagsik na batas ng digmaan.

Verse 48

अथास्य वाहांस्त्वरित: शरैरनिन्ये यमक्षयम्‌ । ततो<वप्लुत्य सहसा शकुनिर्भरतर्षभ

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, sa pamamagitan ng mabilis na mga palaso, agad niyang ipinadala sa tahanang di-nagmamaliw ni Yama (ibig sabihin, sa kamatayan) ang mga kabayo ng kanyang kalaban. Pagdaka’y lumundag si Shakuni, O bantog sa angkan ng Bharata, at kumilos upang iligtas ang sarili sa siksik ng labanan—larawan ng walang-awang pag-igting ng digmaan, kung saan ang husay at pagkaligtas ay madalas manaig sa anumang mas mataas na pag-aalinlangan.

Verse 49

अपोवाहाथ शीघ्रं स शैनेयाद्‌ युद्धशालिन:

Wika ni Sañjaya: Mabilis niyang itinaboy ang lalaki palayo kay Śaineya—ang mandirigmang bihasa sa digmaan—at hinila siya palabas sa mismong dikit na sagupaan. Ipinahihiwatig ng taludtod ang asal sa larangan: may sandaling ang pag-urong na may taktika ang nararapat, upang ingatan ang buhay at puwesto, sa halip na magmatigas sa walang-ingat na paglusob.

Verse 50

सात्यकिस्तु रणे राजंस्तावकानामनीकिनीम्‌ । अभिदुद्राव वेगेन ततोडनीकमभज्यत

Wika ni Sañjaya: O Hari, sa gitna ng labanan si Sātyaki ay sumugod nang buong bilis laban sa hukbo ninyo. Sa bagsik ng kanyang paglusob, nabiyak at nagkawatak-watak ang pangkat na iyon—patunay na sa digmaan, kahit disiplinadong lakas ay maaaring gumuho kapag sinalubong ng walang-takot na loob at nakahihigit na sigwada.

Verse 51

उलूक युद्धमें शोभा पानेवाले सात्यकिके निकटसे अपने रथको शीघ्र दूर हटा ले गया। राजन! तदनन्तर सात्यकिने रणभूमिमें आपके पुत्रोंकी सेनापर बड़े वेगसे आक्रमण किया। इससे उस सेनामें भगदड़ मच गयी ।। शैनेयशरसंछन्नं तव सैन्यं विशाम्पते । भेजे दश दिशस्तूर्ण न्यपतच्च गतासुवत्‌,प्रजानाथ! सात्यकिके बाणोंसे ढकी हुई आपकी सेना शीघ्र ही दसों दिशाओंकी ओर भाग चली और प्राणहीन-सी होकर पृथ्वीपर गिरने लगी

Wika ni Sañjaya: Si Ulūka, na naghahangad ng dangal sa digmaan, ay mabilis na inilayo ang kanyang karwahe mula sa kinaroroonan ni Sātyaki. Pagkaraan, O Hari, si Sātyaki ay sumalakay nang ubod ng bilis sa hukbo ng inyong mga anak sa larangan, at sumiklab ang sindak sa hanay. Nababalutan ng mga palaso ni Śaineya (Sātyaki), ang inyong hukbo, O panginoon ng mga tao, ay nagkawatak-watak at tumakas sa sampung panig, at marami ang bumagsak sa lupa na wari’y wala nang buhay—patunay na ang takot at kaguluhan ay kayang gumiba ng malaking lakas kapag tinamaan ng matatag na kagitingan.

Verse 52

भीमसेनं तव सुतो वारयामास संयुगे | तं तु भीमो मुहूर्तेन व्यश्वसूतरथध्वजम्‌,चक्रे लोकेश्चरं तत्र तेनातुष्यन्त वै जना: । आपके पुत्र दुर्योधनने युद्धस्थलमें भीमसेनको रोका। भीमसेनने दो ही घड़ीमें इस जगतके स्वामी दुर्योधनको घोड़े, सारथि, रथ और ध्वजसे वंचित कर दिया; इससे सब लोग बड़े प्रसन्न हुए

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, tinangka ng inyong anak na pigilan si Bhīmasena. Ngunit si Bhīma, sa maikling sandali, ay inalisan si Duryodhana—na wari’y panginoon ng mga tao roon—ng kanyang mga kabayo, karwahero, karwahe, at watawat. Nang makita ang palalong hari na napababa nang gayon, napuno ng kasiyahan ang mga nanonood, sapagkat iyon ay tanda ng panandaliang pagwawagi ng lakas laban sa kayabangan sa larangan.

Verse 53

ततो<पायान्नूपस्तत्र भीमसेनस्यथ गोचरात्‌,तब राजा दुर्योधन वहाँ भीमसेनके रास्तेसे दूर हट गया। फिर तो सारी कौरव-सेना भीमसेनपर टूट पड़ी। भीमसेनको मारनेकी इच्छासे आये हुए कौरवोंका महान्‌ सिंहनाद सब ओर गूँज उठा

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, umurong ang hari mula roon at lumayo sa abot ni Bhīmasena; si Duryodhana ay tumabi, umiwas sa daraanan ni Bhīma. Agad namang sumalakay ang buong hukbong Kaurava kay Bhīmasena. Sa hangaring patayin siya, nagpalabas sila ng napakalakas na ungol na tila leon, na umalingawngaw sa lahat ng panig—larawan ng sama-samang paglusob at ng asal ng digmaan: daigin ang isang mabagsik na kalaban sa pamamagitan ng maramihang pag-atake, sa halip na harapin siya sa pantay na tunggalian.

Verse 54

कुरुसैन्यं ततः सर्व भीमसेनमुपाद्रवत्‌ । तत्र नादो महानासीद्‌ भीमसेनं जिघांसताम्‌,तब राजा दुर्योधन वहाँ भीमसेनके रास्तेसे दूर हट गया। फिर तो सारी कौरव-सेना भीमसेनपर टूट पड़ी। भीमसेनको मारनेकी इच्छासे आये हुए कौरवोंका महान्‌ सिंहनाद सब ओर गूँज उठा

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, ang buong hukbo ng Kuru ay sabay-sabay na sumugod laban kay Bhīmasena. Sa sandaling iyon, umalingawngaw sa lahat ng panig ang isang napakalakas na sigaw mula sa mga Kurung dumating na may hangaring patayin si Bhīma—isang masamang hudyat ng nagkakaisang poot, habang ang bangis ng labanan ay sumisikip at tumutuon sa iisang puntirya.

Verse 55

युधामन्यु: कृप॑ विद्ध्वा धनुरस्याशु चिच्छिदे । अथान्यद्‌ धनुरादाय कृप: शस्त्रभृतां वर:,दूसरी ओर युधामन्युने कृपाचार्यको घायल करके तुरंत ही उनके धनुषको काट दिया। तदनन्तर शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ कृपाचार्यने दूसरा धनुष हाथमें लेकर युधामन्युके ध्वज, सारथि और छत्रको धराशायी कर दिया। फिर तो महारथी युधामन्यु रथके द्वारा ही वहाँसे पलायन कर गया

Sinabi ni Sañjaya: Si Yudhāmanyu, matapos masugatan si Kṛpa, ay agad na pinutol ang kaniyang busog. Pagkaraan, si Kṛpa—pinakamagaling sa mga may tangan ng sandata—ay kumuha ng isa pang busog. Sa sumunod na sagupaan, ibinagsak niya ang watawat, ang tagapagmaneho ng karwahe, at ang maharlikang payong ni Yudhāmanyu; at si Yudhāmanyu, isang dakilang mandirigmang-karwahe, ay tumakas mula roon sakay ng kaniyang karwahe.

Verse 56

युधामन्योर्ध्वजं सूतं छत्रं चापातयत्‌ क्षितौ । ततो<पायाद्‌ रथेनैव युधामन्युर्महारथ:,दूसरी ओर युधामन्युने कृपाचार्यको घायल करके तुरंत ही उनके धनुषको काट दिया। तदनन्तर शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ कृपाचार्यने दूसरा धनुष हाथमें लेकर युधामन्युके ध्वज, सारथि और छत्रको धराशायी कर दिया। फिर तो महारथी युधामन्यु रथके द्वारा ही वहाँसे पलायन कर गया

Sinabi ni Sañjaya: (Si Kṛpa) ay ibinagsak sa lupa ang watawat, ang tagapagmaneho, at ang maharlikang payong ni Yudhāmanyu. Pagkaraan, si Yudhāmanyu—isang dakilang mandirigmang-karwahe—ay umurong mula sa labanan sakay ng kaniyang karwahe.

Verse 57

उत्तमौजाश्न हार्दिक्यं भीम॑ भीमपराक्रमम्‌ | छादयामास सहसा मेघो वृष्ट्येव पर्वतम्‌,दूसरी ओर उत्तमौजाने भयंकर पराक्रमी और भयानक रूपवाले कृतवर्माको अपने बाणोंद्वारा सहसा उसी प्रकार आच्छादित कर दिया, जैसे मेघ जलकी वर्षद्वारा पर्वतको ढक देता है

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, biglang tinakpan ni Uttamaujā ng ulang mga palaso si Hārdikya (Kṛtavarmā)—mandirigmang nakapanghihilakbot ang lakas—gaya ng ulap na puno ng ulan na bumabalot sa bundok. At ang Hārdikya ring iyon, mabangis ang anyo at kakila-kilabot ang tapang, ay siya namang dumurog kay Bhīma sa kaparehong buhos ng mga palaso.

Verse 58

तद्‌ युद्धमासीत्‌ सुमहद्‌ घोररूपं परंतप । यादृशं न मया युद्ध दृष्टपूर्व विशाम्पते

Sinabi ni Sañjaya: “Ang labang iyon ay naging napakalawak at kakila-kilabot ang anyo, O tagasunog ng mga kaaway. Kailanma’y hindi pa, O panginoon ng bayan, ako nakasaksi ng digmaang gaya nito.”

Verse 59

परंतप! उन दोनोंका वह महान्‌ युद्ध बड़ा भयंकर था। प्रजानाथ! वैसा युद्ध मैंने पहले कभी नहीं देखा था ।। कृतवर्मा ततो राजन्नुत्तमौजसमाहवे । हृदि विव्याध सहसा रथोपस्थ उपाविशत्‌,राजन! तदनन्तर कृतवर्माने युद्धस्थलमें सहसा उत्तमौजाकी छातीमें गहरा आघात किया। उत्तमौजा अचेत-सा होकर रथके पिछले भागमें बैठ गया

Sinabi ni Sanjaya: “O tagasunog ng mga kaaway! Ang dakilang labanan ng dalawang iyon ay lubhang nakapanghihilakbot. O panginoon ng bayan! Kailanma’y hindi pa ako nakakita ng gayong sagupaan. Pagkaraan, O Hari, biglang tinamaan ni Kṛtavarmā sa dibdib si Uttamaujā sa gitna ng digmaan. Si Uttamaujā, na wari’y nawalan ng ulirat, ay lumubog at naupo sa hulihang bahagi ng kaniyang karwahe.”

Verse 60

इस प्रकार श्रीमह्ााभारत कर्णपर्वनें श्रीकृष्ण और अर्जुनका संवादविषयक साठवाँ अध्याय पूरा हुआ,सारथिस्तमपोवाह रथेन रथिनां वरम्‌ । कुरुसैन्यं ततः सर्व भीमसेनमुपाद्रवत्‌ तब उसका सारथि रथियोंमें श्रेष्ठ उत्तमौजाको रथके द्वारा वहाँसे दूर हटा ले गया। फिर तो सारी कौरव-सेना भीमसेनपर टूट पड़ी

Sinabi ni Sanjaya: Pagdaka’y mabilis na inilayo ng kutsero, sakay ng karwahe, ang pinakadakilang mandirigmang iyon. Pagkaraan, ang buong hukbo ng Kuru ay sumugod at sinalakay si Bhimasena. Sa siksikang bugso ng digmaan, ang pag-urong na may taktika at ang sabayang paglusob ng marami ang nagiging mapagpasya, habang ang bigat ng karahasan at tungkulin ay nakabitin sa bawat kilos.

Verse 61

दुःशासन: सौबलश्न गजानीकेन पाण्डवम्‌ । महता परिवार्यव क्षुद्रकैरभ्यताडयत्‌,दुःशासन और शकुनिने विशाल गजसेनाके द्वारा पाण्डुपुत्र भीमसेनको चारों ओरसे घेरकर उनपर बाणोंका प्रहार आरम्भ कर दिया इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि संकुलयुद्धे एकषष्टितमो5ध्याय:

Sinabi ni Sanjaya: Si Duḥśāsana, kasama si Śakuni na anak ni Subala, ay pumaligid kay Bhimasena na Pāṇḍava sa pamamagitan ng isang malaking pangkat ng mga elepante, at saka siya paulit-ulit na pinagbubuhusan ng mga salbo ng palaso. Ipinakikita ng tagpong ito kung paanong sa pagkahibang ng digmaan, ang lakas at dami ay ginagamit upang lamunin ang iisang kalaban—larawan ng poot na itinutulak ng adharma, hindi ng makatarungang labanan.

Verse 62

ततो भीम: शरशतैर्दुर्योधनममर्षणम्‌ । विमुखीकृत्य तरसा गजानीकमुपाद्रवत्‌,उस समय भीमसेनने सैकड़ों बाणोंकी मारसे अमर्षशील दुर्योधनको युद्धसे विमुख करके हाथियोंकी उस सेनापर वेगपूर्वक आक्रमण किया

Sinabi ni Sanjaya: Pagkaraan, si Bhīma, matapos tamaan si Duryodhana na mainitin ang ulo ng daan-daang palaso at piliting tumalikod sa labanan, ay sumugod nang ubod-bilis at sinalakay ang pangkat ng mga elepante. Ipinakikita ng pangyayaring ito ang mabagsik na agos ng tungkuling mandirigma (kṣātra-dharma): ang pagpahina sa pangunahing kaaway ay nagiging siwang na taktikal upang basagin ang hanay ng kalaban, kahit ang galit at pagmamataas ay lalo pang nagtutulak sa mga mandirigma sa karahasan.

Verse 63

तमापतन्तं सहसा गजानीकं वृकोदर: । दृष्टवैव सुभशं क्रुद्धों दिव्यमस्त्रमुदैरयत्‌,सहसा अपनी ओर आती हुई उस गजसेनाको देखते ही भीमसेन अत्यन्त कुपित हो उठे और दिव्यास्त्रोंका प्रयोग करने लगे

Sinabi ni Sanjaya: Nang makita ang pangkat ng mga elepante na sabay-sabay na rumaragasa patungo sa kaniya, nag-alab sa matinding poot si Vṛkodara (Bhīma) at pagdaka’y nagpakawala ng isang banal na sandata. Sa siksikang digmaan, ipinakikita ng kaniyang tugon na ang napakalakas na puwersa ay sinasalubong ng kapantay na puwersa—ngunit ibinubunyag din nito ang tensiyong moral ng pag-igting ng karahasan sa pamamagitan ng mga sandatang makalangit.

Verse 64

गजैर्गजानभ्यहनद्‌ वजेणेन्द्र इवासुरान्‌ ततोडन्तरिक्षं बाणौचै: शलभैरिव पादपम्‌

Wika ni Sañjaya: Sa pamamagitan ng mga elepante ay ibinagsak niya ang mga elepante, gaya ni Indra na sa kanyang vajra’y humahampas sa mga Asura; at saka niya pinuno ang himpapawid ng ulang-palaso, na wari’y punongkahoy na nilamon ng nagkakapal na kawan ng balang.

Verse 65

ततः कुञज्जरयूथानि समेतानि सहस्रश:

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan nito, nagtipon ang mga kawan ng elepante—libu-libo ang bilang.

Verse 66

व्यधमत्‌ तरसा भीमो मेघसड्घानिवानिल: । इसके बाद भीमसेनने जैसे वायु मेघोंकी घटाको छिलन्न-भिन्न कर देती है, उसी प्रकार वहाँ एकत्र हुए हाथियोंके सहस्रों समूहोंको वेगपूर्वक नष्ट कर दिया ।। सुवर्णजालापिहिता मणिजालै श्व॒ कुज्जरा:

Wika ni Sañjaya: Sa bilis na di-mapipigil, ikinalat ni Bhīma ang mga iyon, gaya ng hanging pumupunit sa nagkakapal na kumpol ng ulap. Doon mismo’y mabilis niyang dinurog ang nagtipong mga batalyon ng elepante—mga elepanteng nababalutan ng lambat na ginto at pinalalamutian ng sala-salang hiyas—at ang kanilang mapagmataas na hanay ay nauwi sa pagkaguho sa gitna ng bagsik ng digmaan.

Verse 67

ते वध्यमाना भीमेन गजा राजन विदुद्रुवु:

Wika ni Sañjaya: O Hari, ang mga elepanteng pinabagsak ni Bhīma ay nagkawatak-watak ang hanay at tumakas sa matinding sindak.

Verse 68

पतितैर्निपतद्धिश्व गजैहेमविभूषितै:

Wika ni Sañjaya: Ang buong larangan ay wari’y nilamon ng mga elepante—may mga nakabagsak na, may mga bumabagsak pa—na may mga palamuting ginto; ang kanilang maringal na gayak ay naging tanda ng pagkawasak sa gitna ng karahasan ng digmaan.

Verse 69

अशोभत मही तत्र विशीर्णरिव पर्वतै: | गिरे और गिरते हुए सुवर्णभूषित हाथियोंसे ढकी हुई रणभूमि ऐसी शोभा पा रही थी, मानो वहाँ ढेर-के-ढेर पर्वत-खण्ड बिखरे पड़े हों ।। ६८ ह ।। दीप्ताभै रत्नवद्धिश्व पतितैर्गजयोधिभि:

Wika ni Sañjaya: Doon, ang lupa ay kumislap na wari’y binudburan ng mga pira-pirasong masa ng bundok. Ang larangan ng digmaan, natabunan ng mga nabuwal na elepanteng pandigma—may palamuting ginto at kumikislap na parang hiyas—ay mistulang mga bunton ng nabasag na tuktok ng bundok na nagkalat sa paligid.

Verse 70

ततो भिन्नकटा नागा भिन्नकुम्भकरास्तथा

Pagkaraan, may mga elepanteng nabasag ang mga sentido at ang mga plakang panangga sa ulo; gayundin yaong ang mga umbok sa noo ay nadurog.

Verse 71

दुद्रुवु: शतश: संख्ये भीमसेनशराहता: । तदनन्तर भीमसेनके बाणोंसे आहत हो फूटे गण्डस्थल, विदीर्ण कुम्भस्थल और छित्न- भिन्न शुण्डदण्डवाले सैकड़ों हाथी युद्धस्थलमें भागने लगे ।। केचिद्‌ वमन्तो रुधिरं भयार्ता: पर्वतोपमा:

Wika ni Sañjaya: Nang tamaan ng mga palaso ni Bhīmasena, daan-daang elepante ang nagtakbuhang nagkakagulo sa larangan ng digmaan. Nabiyak ang kanilang mga sentido, napunit ang umbok sa noo, at ang mga nguso’y nadurog at naputol; ang ilan, kasinglaki ng bundok, ay sumusuka ng dugo sa matinding takot habang tumatakas.

Verse 72

महाभुजगसंकाशौ चन्दनागुरुरूषितौ

Wika ni Sañjaya: “Mistula silang malalaking ahas, ang kanilang katawan ay pinahiran at pinabanguhan ng sandalwood at agaru.”

Verse 73

तस्य ज्यातलनिर्घोषं श्रुत्वाशनिसमस्वनम्‌

Wika ni Sañjaya: Nang marinig ang dagundong ng kanyang pisi ng busog—na parang ugong ng kidlat—naunawaan ng mga mandirigma na may isang kakila-kilabot na mamamana na nakahila na ng busog.

Verse 74

विमुज्चन्त: शकृन्मूत्रं गजाः प्रादुद्रुवुर्भशम्‌ । बिजलीकी गड़गड़ाहटके समान उनकी प्रत्यंचाकी भयंकर टंकार सुनकर बहुत-से हाथी मल-मूत्र करते हुए बड़े जोरसे भाग रहे थे || ७३ $ ।। भीमसेनस्य तत्‌ कर्म राजन्नेकस्य धीमत: । निधघ्नतः सर्वभूतानि रुद्रस्येव च निर्बभौ,राजन! अकेले बुद्धिमान्‌ भीमसेनका वह कर्म समस्त प्राणियोंका संहार करते हुए रुद्रके समान जान पड़ता था

Sinabi ni Sañjaya: Nang marinig ang nakapangingilabot na lagitik ng tali ng busog—gaya ng ugong ng kidlat—maraming elepante ang nanginig sa takot, naglabas ng dumi at ihi, at tumakas nang ubod-bilis. O Hari, ang mga gawa ni Bhīmasena—nag-iisa man, ngunit matatag at matalino—ay wari’y kay Rudra mismo, habang pinabubuwal niya ang mga nilalang sa bawat panig.

Verse 413

जुगोप चक्र त्वरितो राधेयस्यैव मारिष | आर्य! कर्णके लौट जानेपर नकुल कौरवसैनिकोंकी ओर बढ़ चले और कर्णका पुत्र नकुलको छोड़कर समरभूमिमें शीघ्रतापूर्वक राधापुत्र कर्णके पहियोंकी ही रक्षा करने लगा

Sinabi ni Sañjaya: “O kagalang-galang, mabilis niyang ipinagtanggol ang gulong ng karwahe ni Radheya (Karna). Pagkaraang umurong si Nakula, sumulong siya patungo sa hukbong Kaurava; iniwan si Nakula, at ang anak ni Karna ay agad na tumangan sa tungkuling bantayan ang mga gulong ng karwahe ni Karna sa larangan ng digmaan.”

Verse 483

आरुरोह रथं तूर्णमुलूकस्य महात्मन: । तत्पश्चात्‌ उन्होंने शीघ्रतापूर्वक बाण मारकर शकुनिके घोड़ोंको यमलोक पहुँचा दिया। भरतश्रेष्ठ] तब शकुनि भी सहसा अपने रथसे कूदकर महामनस्वी उलूकके रथपर तुरंत जा चढ़ा

Sinabi ni Sañjaya: Mabilis na sumakay si Shakuni sa karwahe ng marangal na Ulūka. Pagkaraan, sa sunod-sunod na palasong mabilis na pinakawalan, ang mga kabayo ni Shakuni ay ipinadala sa kaharian ni Yama—pinatay sa gitna ng labanan. Kaya si Shakuni, sa biglang kagipitan, ay lumundag mula sa sarili niyang karwahe at agad na umakyat sa karwahe ni Ulūka.

Verse 643

छादयामास समरे गजान्‌ निघ्नन्‌ वृकोदर: । जैसे इन्द्र वज्रके द्वारा असुरोंका संहार करते हैं, उसी प्रकार भीमसेनने हाथियोंसे ही हाथियोंको मार डाला। तत्पश्चात्‌ हाथियोंका संहार करते हुए भीमसेनने समरभूमिमें अपने बाणसमूहोंद्वारा सारे आकाशको उसी प्रकार ढक दिया, जैसे टिडियोंके दलोंसे वृक्ष आच्छादित हो जाता है

Sinabi ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, si Vṛkodara (Bhīma) ay pumatay ng mga elepante, na wari’y tinatakpan ang larangan ng mga ito. Gaya ni Indra na sa vajra’y lumilipol sa mga Asura, gayon din si Bhīmasena—elepante rin ang ginamit upang pumatay ng elepante. Pagkaraan, habang ipinagpapatuloy ang paglipol sa pangkat ng mga elepante, tinakpan ni Bhīma ang buong langit sa ibabaw ng digmaan ng sunod-sunod na ulang-palaso—gaya ng mga punong natatabingan kapag dumapo ang nagkakaisang kawan ng balang.

Verse 663

रेजुरभ्यधिकं संख्ये विद्युत्वन्त इवाम्बुदा: । सोने और मणियोंकी जालियोंसे ढके हुए वे हाथी युद्धस्थलमें बिजलियोंसहित मेघोंके समान अधिक प्रकाशित हो रहे थे

Sinabi ni Sañjaya: Sa kasagsagan ng labanan, sila’y kumislap nang higit sa lahat—gaya ng mga ulap na may kidlat. Ang mga elepanteng pandigma, nababalutan ng mga lambat na palamuti ng ginto at hiyas, ay nagpaalab sa liwanag ng larangan, at lalo pang nagpasidhi sa paghanga at pangamba ng digmaan.

Verse 676

केचिद्‌ विभिन्नहृदया: कुड्जरा न्यपतन्‌ भुवि | राजन! भीमसेनकी मार खाकर सारे हाथी भाग चले। कितने ही गजराज हृदय फट जानेके कारण पृथ्वीपर गिर पड़े

Wika ni Sañjaya: O Hari, may ilang elepante na nabasag ang loob at bumagsak sa lupa. Sa hagupit ni Bhīmasena, ang mga elepante’y tumalikod at nagtakbuhan sa sindak; maraming dambuhalang elepanteng panginoon ang gumuho sa lupa nang manghina ang kanilang tapang at buhay.

Verse 696

रराज भूमि: पतितै: क्षीणपुण्यैरिव ग्रहै: । दीप्तिमती प्रभा तथा रत्नोंक आभूषण धारण करके गिरे हुए हाथीसवारोंसे वह भूमि वैसी ही शोभा पा रही थी, मानो पुण्य क्षीण हो जानेपर स्वर्गलोकके ग्रह वहाँ भूतलपर गिर पड़े हों

Wika ni Sañjaya: Nagningning ang lupa dahil sa mga nakasakay sa elepante na nabuwal, suot ang makinang na palamuting may hiyas—na wari’y ang mga bituin at planeta sa langit, nang maubos ang kanilang kabutihang-loob, ay nahulog mula sa himpapawid tungo sa daigdig.

Verse 713

व्यद्रवञ्छरविद्धाड़ा धातुचित्रा इवाचला: । भयसे पीड़ित हुए कितने ही पर्वताकार हाथी अपने सारे अंगोंमें बाणोंसे विद्ध होकर भयसे पीड़ित हो रक्त वमन करते हुए भागे जा रहे थे। उस समय विभिन्न धातुओंके कारण विचित्र दिखायी देनेवाले पर्वतोंके समान उनकी शोभा हो रही थी

Ang maraming elepanteng kasinlaki ng bundok, na tinamaan ng mga palaso sa buong katawan, ay tumatakbong nagkakandarapa dahil sa sindak, habang sumusuka ng dugo. Noon, ang anyo nila’y waring mga bundok na may sari-saring kulay, gaya ng batong may halong iba’t ibang mineral.

Verse 726

अपश्यं भीमसेनस्य थरनुर्विक्षिपतों भुजी । धनुष खींचते हुए भीमसेनकी चन्दन और अगुरुसे चर्चित भुजाएँ मुझे दो बड़े सर्पोके समान दिखायी देती थीं

Wika ni Sañjaya: Nang makita ko si Bhīmasena na humihila at iwinawasiwas ang kaniyang busog, ang dalawang bisig niya—pinahiran ng sandalwood at agaru—ay nagmistulang dalawang dambuhalang ahas sa aking paningin.