Adhyaya 54

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें च्यवनमुनिका उपाख्यानविषयक पचासवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५० ॥ एकपज्चाशत्तमो< ध्याय: राजा नहुषका एक गौके मोलपर च्यवन मुनिको खरीदना, मुनिके द्वारा गौओंका माहात्म्य-कथन तथा मत्स्यों और मल्लाहोंकी सदगति भीष्म उवाच नहुषस्तु ततः श्र॒त्वा च्यवनं त॑ं तथागतम्‌ । त्वरित: प्रययौ तत्र सहामात्यपुरोहित:,भीष्मजी कहते हैं--भरतनन्दन! च्यवनमुनिको ऐसी अवस्थामें अपने नगरके निकट आया जान राजा नहुष अपने पुरोहित और मन्त्रियोंको साथ ले शीघ्र वहाँ आ पहुँचे

Sinabi ni Bhishma: O pinakamainam sa angkan ng Bharata, nang marinig ni Haring Nahusha na dumating malapit sa kanyang lungsod ang rishing si Cyavana sa gayong kalagayan, dali-dali siyang nagtungo roon, kasama ang kanyang mga ministro at ang saserdoteng panghari. Itinatakda ng tagpong ito ang isang dharmikong pagtatagpo: inaasahan sa isang hari ang maagap at magalang na pagtugon kapag nabalitaan ang paglapit ng isang marupok na asceta, sapagkat ang pagtrato sa mga pantas ay sukatan ng katuwiran ng isang pinuno.

Verse 2

शौचं कृत्वा यथान्यायं प्राज्जलि: प्रयतो नृप: । आत्मानमाचचक्षे च च्यवनाय महात्मने,उन्होंने पवित्रभावसे हाथ जोड़कर मनको एकाग्र रखते हुए न्‍्यायोचित रीतिसे महात्मा च्यवनको अपना परिचय दिया

Matapos isagawa ang itinakdang paglilinis ayon sa wastong paraan, ang hari—nakapagdaupang-palad sa paggalang at disiplinado ang isip—ay nagpakilala sa dakilang si Cyavana. Ipinakikita ng tagpong ito na ang tamang asal ay nagsisimula sa kalinisan sa loob at labas, sa kababaang-loob, at sa magalang na pagpapakilala sa harap ng kagalang-galang na guro.

Verse 3

अर्चयामास तं चापि तस्य राज्ञ: पुरोहित: । सत्यव्रतं महात्मानं देवकल्पं विशाम्पते,प्रजानाथ! राजाके पुरोहितने देवताओंके समान तेजस्वी सत्यव्रती महात्मा च्यवनमुनिका विधिपूर्वक पूजन किया

Sinabi ni Bhishma: Ang saserdoteng pangbahay ng hari ay nagsagawa rin ng wastong pagsamba sa kanya—sa dakilang si Cyavana, matatag sa panatang katotohanan at nagniningning na tila isang diyos, O panginoon ng bayan. Ipinahihiwatig ng talatang ito ang paggalang sa espirituwal na katapatan at ang tungkulin ng hari na parangalan ang mga nakatindig sa katotohanan at dharma.

Verse 4

नहुष उवाच करवाणि प्रियं कि ते तन्‍मे ब्रूहि द्विजोत्तम । सर्व कर्तास्मि भगवन्‌ यद्यपि स्यात्‌ सुदुष्करम्‌

Wika ni Nahuṣa: “Anong paglilingkod ang makapagpapasaya sa iyo? Sabihin mo sa akin, O pinakamainam sa mga dalawang-ulit-na-ipinanganak. Kagalang-galang na ginoo, handa akong gawin ang anumang bagay—kahit ito’y lubhang napakahirap.”

Verse 5

तत्पश्चात्‌ राजा नहुष बोले--द्विजश्रेष्ठ! बताइये, मैं आपका कौन-सा प्रिय कार्य करूँ? भगवन्‌! आपकी आज्ञासे कितना ही कठिन कार्य क्‍यों न हो, मैं सब पूरा करूँगा ।। च्यवन उवाच श्रमेण महता युक्ता: कैवर्ता मत्स्यजीविन: । मम मूल्यं प्रयच्छैभ्यो मत्स्यानां विक्रयैः सह,च्यवनने कहा--राजन्‌! मछलियोंसे जीविका चलानेवाले इन मल्लाहोंने आज बड़े परिश्रमसे मुझे अपने जालमें फँसाकर निकाला है; अत: आप इन्हें इन मछलियोंके साथ- साथ मेरा भी मूल्य चुका दीजिये

Pagkaraan nito, sinabi ni Haring Nahuṣa: “O pinakadakila sa mga brahmana, sabihin mo sa akin kung anong gawa ang makalulugod sa iyo. Kagalang-galang, ayon sa iyong utos, gaano man kahirap, tutuparin ko ang lahat.” Sumagot si Cyavana: “O Hari, ang mga Kaivarta na ito—mga mangingisdang nabubuhay sa pangingisda—ay nagpagal nang labis upang mahila ako palabas sa kanilang lambat. Kaya bayaran mo rin sa kanila ang nararapat na halaga para sa akin, kasama ng kikitain sa pagbebenta ng mga isdang ito.”

Verse 6

नह॒ष उवाच सहस्र॑ं दीयतां मूल्यं निषादेभ्य: पुरोहित | निष्क्रयार्थे भगवतो यथा55ह भृगुनन्दन:,तब नहुषने अपने पुरोहितसे कहा--पुरोहितजी! भृगुनन्दन च्यवनजी जैसी आज्ञा दे रहे हैं, उसके अनुसार इन पूज्यपाद महर्षिके मूल्यके रूपमें मल्‍लाहोंको एक हजार अशर्फियाँ दे दीजिये

Sinabi ni Nahuṣa sa kanyang purohit: “Purohit, ayon sa ipinag-uutos ni Cyavana, ang anak ng angkan ni Bhṛgu, ibigay sa mga Niṣāda na ito ang isang libong gintong barya bilang kabayarang pantubos sa kagalang-galang na rishi.”

Verse 7

च्यवन उवाच सहस्रन॑ नाहमहामि किं वा त्वं मन्‍्यसे नृप । सदृशं दीयतां मूल्यं स्वबुद्ध्या निश्चयं कुरु,च्यवनने कहा--नरेश्वर! मैं एक हजार मुद्राओंपर बेचने योग्य नहीं हूँ। क्या आप मेरा इतना ही मूल्य समझते हैं, मेरे योग्य मूल्य दीजिये और वह मूल्य कितना होना चाहिये--यह अपनी ही बुद्धिसे विचार करके निश्चित कीजिये

Sinabi ni Cyavana: “O hari ng mga tao, hindi ako bagay na mabibili sa isang libong barya lamang. Iyan ba ang tingin mong halaga ko? Ibigay ang kabayarang nararapat sa akin; pag-isipan mo sa sarili mong paghatol at pasiyahan kung magkano ang dapat.”

Verse 8

नहुष उवाच सहस्राणां शतं विप्र निषादेभ्य: प्रदीयताम्‌ । स्यादिदं भगवन्‌ मूल्यं कि वान्यन्मन्यते भवान्‌

Wika ni Nahuṣa: “O vipra, ipagkaloob sa mga Niṣāda ang isang daang libo. Kagalang-galang, nawa’y ito ang maging halaga; o may iba ka bang pasyang inaakala mong higit na nararapat?”

Verse 9

नहुष बोले--विप्रवर! इन निषादोंको एक लाख मुद्रा दीजिये। (यों पुरोहितको आज्ञा देकर वे मुनिसे बोले--) भगवन्‌! क्या यह आपका उचित मूल्य हो सकता है या अभी आप कुछ और देना चाहते हैं? ।। च्यवन उवाच नाहं शतसहस्त्रेण निमेय: पार्थिवर्षभ । दीयतां सदृशं मूल्यममात्यै:ः सह चिन्तय,च्यवनने कहा--नृपश्रेष्ठ! मुझे एक लाख रुपयेके मूल्यमें ही सीमित न कीजिये। उचित मूल्य चुकाइये। इस विषयमें अपने मन्त्रियोंक साथ विचार कीजिये

Wika ni Cyavana: “O toro sa mga hari, huwag mo akong tantiyahin sa isang daang libo lamang. Magbayad ng kabayarang nararapat; pag-isipan mo ang bagay na ito kasama ng iyong mga ministro.”

Verse 10

नहुष उवाच कोटि: प्रदीयतां मूल्यं निषादेभ्य: पुरोहित । यदेतदपि नो मूल्यमतो भूय: प्रदीयताम्‌,नहुषने कहा--पुरोहितजी! आप इन निषादोंको एक करोड़ मुद्रा मूल्यके रूपमें दीजिये और यदि यह भी ठीक मूल्य न हो तो और अधिक दीजिये

Sabi ni Nahuṣa: “O pari ng palasyo, ibigay sa mga Niṣāda ang isang koṭi (sampung milyon) bilang halaga. At kung hindi pa rin ito sapat, magbigay pa ng higit.”

Verse 11

च्यवन उवाच राजन्‌ नाहंम्यहं कोटिं भूयो वापि महाद्युते । सदृशं दीयतां मूल्यं ब्राह्मणैः सह चिन्तय,च्यवनने कहा--महातेजस्वी नरेश। मैं एक करोड़ या उससे भी अधिक मुद्राओंमें बेचने योग्य नहीं हूँ। जो मेरे लिये उचित हो वही मूल्य दीजिये और इस विषयमें ब्राह्मणोंके साथ विचार कीजिये

Wika ni Cyavana: “O Hari, makapangyarihan at maningning, hindi ako maaaring ipagbili sa isang koṭi—ni sa higit pa. Ibigay ang kabayarang nararapat, at pag-usapan ito kasama ng mga Brahmana.”

Verse 12

नहुष उवाच अर्ध राज्यं समग्रं वा निषादेभ्य: प्रदीयताम्‌ | एतन्मूल्यमहं मन्ये कि वान्यन्मन्यसे द्विज,नहुष बोले--ब्रह्मन्‌! यदि ऐसी बात है तो इन मल्लाहोंको मेरा आधा या सारा राज्य दे दिया जाय। इसे ही मैं आपके लिये उचित मूल्य मानता हूँ। आप इसके अतिरिक्त और क्या चाहते हैं?

Sabi ni Nahuṣa: “O dalawang-ulit na isinilang, kung gayon ay ibigay sa mga Niṣāda ang kalahati ng aking kaharian—o maging ang kabuuan nito. Ito ang itinuturing kong wastong halaga para sa iyo. Ano pa ang sa palagay mo’y dapat hingin?”

Verse 13

च्यवन उवाच अर्ध राज्यं समग्र च मूल्यं नाहामि पार्थिव । सदृशं दीयतां मूल्यमृषिभि: सह चिन्त्यताम्‌,च्यवनने कहा--पृथ्वीनाथ! आपका आधा या सारा राज्य भी मेरा उचित मूल्य नहीं है। आप उचित मूल्य दीजिये और वह मूल्य आपके ध्यानमें न आता हो तो ऋषियोंके साथ विचार कीजिये

Wika ni Cyavana: “O panginoon ng lupa, hindi ko tinatanggap na kabayaran ang kalahati ng iyong kaharian, ni ang kabuuan nito. Ibigay ang kabayarang nararapat; at kung hindi sumagi sa iyo ang wastong sukat, pag-usapan ito kasama ng mga ṛṣi.”

Verse 14

भीष्म उवाच महर्षेरवचनं श्रुत्वा नहुषो दुःखकर्शित: । स चिन्तयामास तदा सहामात्यपुरोहित:,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! महर्षिका यह वचन सुनकर राजा नहुष दुःखसे कातर हो उठे और मन्त्री तथा पुरोहितके साथ इस विषयमें विचार करने लगे

Wika ni Bhishma: “O Yudhishthira! Nang marinig ni Haring Nahusha ang mga salita ng dakilang rishi, siya—na pinahihina ng dalamhati—ay labis na nabagabag. Pagkaraan, kasama ang kanyang mga ministro at ang pari ng angkan, nagsimula siyang magpayo at magmuni kung ano ang nararapat gawin.”

Verse 15

तत्र त्वन्यो वनचर: कश्चिन्मूलफलाशन: । नहुषस्य समीपस्थो गविजातो5भवन्मुनि:

Wika ni Bhishma: “Doon ay may isa pang naninirahan sa gubat—isang asetang kumakain lamang ng ugat at bunga—na isinilang bilang isang baka at nanirahan malapit kay Haring Nahusha.”

Verse 16

तोषयिष्याम्यहं क्षिप्रं यथा तुष्टो भविष्यति,“राजन! ये मुनि कैसे संतुष्ट होंगे--इस बातको मैं जानता हूँ। मैं इन्हें शीघ्र संतुष्ट कर दूँगा। मैंने कभी हँसी-परिहासमें भी झूठ नहीं कहा है; फिर ऐसे समयमें असत्य कैसे बोल सकता हूँ? मैं आपसे जो कहूँ, वह आपको नि:शंक होकर करना चाहिये”

Wika ni Bhishma: “Agad ko silang pasasayahin upang sila’y malugod. O Hari, alam ko kung paano mapalulugod ang mga rishi; madali kong dadalhin sila sa pagkakasiya. Kailanma’y hindi ako nagsinungaling kahit sa biro—paano pa kaya sa ganitong sandali ako magsasalita ng di-totoo? Anuman ang sabihin ko sa iyo, isagawa mo nang walang pag-aalinlangan.”

Verse 17

नाहं मिथ्यावचो ब्रूयां स्वैरेष्वपि कुतो5न्यथा । भवतो यदहं ब्रूयां तत्कार्यममविशंकया,“राजन! ये मुनि कैसे संतुष्ट होंगे--इस बातको मैं जानता हूँ। मैं इन्हें शीघ्र संतुष्ट कर दूँगा। मैंने कभी हँसी-परिहासमें भी झूठ नहीं कहा है; फिर ऐसे समयमें असत्य कैसे बोल सकता हूँ? मैं आपसे जो कहूँ, वह आपको नि:शंक होकर करना चाहिये”

Wika ni Bhishma: “Hindi ako magsasalita ng kasinungalingan—kahit sa mga sandaling maluwag o sa pagbibiro; lalo na ngayon. O Hari, anuman ang sabihin ko, gawin mo nang walang pagdududa.”

Verse 18

नहुष उवाच ब्रवीतु भगवान्‌ मूल्यं महर्षे: सदृशं भूगो: । परित्रायस्व मामस्मद्विषयं च कुलं च मे,नहुषने कहा--भगवन्‌! आप मुझे भृगुपुत्र महर्षि च्यवनका मूल्य, जो इनके योग्य हो बता दीजिये और ऐसा करके मेरा, मेरे कुलका तथा समस्त राज्यका संकटसे उद्धार कीजिये

Wika ni Nahusha: “Kagalang-galang na ginoo, ipahayag ninyo ang nararapat na ‘halaga’—ang kabayarang angkop sa dakilang rishi, anak ni Bhrigu. Sa gayon, iligtas ninyo ako, ang aking kaharian, at ang aking angkan mula sa panganib na ito.”

Verse 19

हन्याद्धि भगवान्‌ क्रुद्धस्त्रलोक्यमपि केवलम्‌ | किं पुनर्मा तपोहीनं बाहुवीर्यपरायणम्‌

Sapagkat kung ang Mapagpalang Panginoon, kapag nagngangalit, ay kayang lipulin maging ang tatlong daigdig sa isang iglap, gaano pa kaya kadali Niyang pabagsakin ako—na salat sa kapangyarihan ng pag-aayuno at umaasa lamang sa lakas ng aking mga bisig?

Verse 20

ये भगवान्‌ च्यवन मुनि यदि कुपित हो जायँ तो तीनों लोकोंको जलाकर भस्म कर सकते हैं; फिर मुझ-जैसे तपोबलशून्य केवल बाहुबलका भरोसा रखनेवाले नरेशको नष्ट करना इनके लिये कौन बड़ी बात है? ।। अगाधाम्भसि मग्नस्य सामात्यस्य सऋत्विज: । प्लवो भव महर्षे त्वं कुरु मूल्यविनिश्चयम्‌,महर्षे! मैं अपने मन्त्री और पुरोहितके साथ संकटके अगाध महासागरमें डूब रहा हूँ। आप नौका बनकर मुझे पार लगाइये। इनके योग्य मूल्यका निर्णय कर दीजिये

Sinabi ni Nahuṣa: “Kung magalit ang kagalang-galang na pantas na si Cyavana, kaya niyang sunugin ang tatlong daigdig at gawing abo. Kaya ano pa ang malaking bagay sa kanya ang lipulin ang isang haring tulad ko—salat sa lakas ng pag-aayuno at umaasa lamang sa lakas ng bisig? Ako, kasama ang aking mga ministro at ang paring tagapaghandog, ay lumulubog sa malalim na dagat ng panganib. O dakilang rishi, maging bangka ka at itawid mo ako; at itakda mo ang nararapat na kabayaran.”

Verse 21

भीष्म उवाच नहुषस्य वच: श्रुत्वा गविजात: प्रतापवान्‌ । उवाच हर्षयन्‌ सर्वानमात्यान्‌ पार्थिवं च तम्‌,भीष्मजी कहते हैं--राजन्‌! नहुषकी बात सुनकर गायके पेटसे उत्पन्न हुए वे प्रतापी महर्षि राजा तथा उनके समस्त मन्त्रियोंको आनन्दित करते हुए बोले--

Sabi ni Bhishma: Nang marinig ang mga salita ni Nahuṣa, ang makapangyarihang pantas—na isinilang mula sa sinapupunan ng isang baka—ay nagsalita sa paraang nagpasaya sa haring iyon at sa lahat ng kanyang mga ministro.

Verse 22

(ब्राह्मणानां गवां चैव कुलमेकं द्विधा कृतम्‌ । एकत्र मन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरन्यत्र तिष्ठतति ।।) अनर्घेया महाराज द्विजा वर्णेषु चोत्तमा: । गावश्व पुरुषव्याप्र गौर्मूल्यं परिकल्प्यताम्‌,“महाराज! ब्राह्मणों और गौओंका कुल एक है, पर ये दो रूपोंमें विभक्त हो गये हैं। एक जगह मन्त्र स्थित होते हैं और दूसरी जगह हविष्य। पुरुषसिंह! ब्राह्मण सब वर्णोमें उत्तम हैं। उनका और गौओंका कोई मूल्य नहीं लगाया जा सकता; इसलिये आप इनकी कीमतमें एक गौ प्रदान कीजिये”

Sabi ni Bhishma: “O Hari, iisa ang angkan ng mga Brahmin at ng mga baka, bagaman wari’y nahati sa dalawang anyo: sa isang dako nananahan ang mga banal na mantra, at sa kabila naman nananahan ang havis—ang handog na alay. O tigre sa mga tao, ang mga dwija ang pinakamataas sa lahat ng uri at hindi matutumbasan ng halaga; gayundin ang mga baka, hindi rin masukat ang halaga. Kaya itakda ang isang baka bilang kanilang ‘halaga’—hindi bilang tunay na sukatan ng dangal, kundi bilang nararapat na tanda ng paggalang sa pagbibigay.”

Verse 23

महर्षि च्यवनका मूल्याड्कन नहुषस्तु ततः श्रुत्वा महर्षेवचनं नृप । हर्षेण महता युक्त: सहामात्यपुरोहितः,“नरेश्वर! महर्षिका यह वचन सुनकर मन्त्री और पुरोहितसहित राजा नहुषको बड़ी प्रसन्नता हुई

Sabi ni Bhishma: Pagkarinig ng hari na si Nahuṣa sa mga salita ng dakilang pantas na si Cyavana, napuspos siya ng malaking galak; at kasama ang kanyang mga ministro at ang paring pang-angkan, tumugon siya nang may kagalakan.

Verse 24

अभिगम्य भृगो: पुत्र च्यवनं संशितव्रतम्‌ । इदं प्रोवाच नृपते वाचा संतर्पयज्निव,राजन! वे कठोर व्रतका पालन करनेवाले भृगुपुत्र महर्षि च्यवनके पास जाकर उन्हें अपनी वाणीद्वारा तृप्त करते हुए-से बोले

Wika ni Bhishma: “O hari, pagkalapit niya kay Cyavana, anak ni Bhrigu—isang asetang matatag sa mahihigpit na panata—binigkas niya ang mga salitang ito, na wari’y pinasisiyahan ang pantas sa magalang at kaaya-ayang pananalita.”

Verse 25

नहुष उवाच उत्तिषोत्तिष्ठ विप्रर्षे गवा क्रीतोडसि भार्गव । एतन्मूल्यमहं मनन्‍्ये तव धर्मभूतां वर,नहुषने कहा--धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ ब्रह्मर्ष! भूगुनन्दन! मैंने एक गौ देकर आपको खरीद लिया; अतः उठिये, उठिये, मैं यही आपका उचित मूल्य मानता हूँ

Sinabi ni Nahuṣa: “Bumangon, bumangon, O pinakadakilang rishi sa hanay ng mga brāhmaṇa, O Bhārgava. Binili kita sa pamamagitan ng isang baka. Ito ang itinuturing kong nararapat na halaga mo—O pangunahin sa mga matuwid.”

Verse 26

व्यवन उवाच उत्तिष्ठाम्येष राजेन्द्र सम्यक्‌ क्रीतो5स्मि तेडनघ । गोभिस्तुल्यं न पश्यामि धनं किंचिदिहाच्युत,च्यवनने कहा--निष्पाप राजेन्द्र! अब मैं उठता हूँ। आपने उचित मूल्य देकर मुझे खरीदा है। अपनी मर्यादासे कभी च्युत न होनेवाले नरेश! मैं इस संसारमें गौओंके समान दूसरा कोई धन नहीं देखता हूँ

Sinabi ni Cyavana: “O hari ng mga hari, tatayo na ako ngayon. O walang sala, binili mo ako sa wasto at makatarungang halaga. O pinunong matatag na hindi lumilihis sa nararapat, wala akong nakikitang yaman sa mundong ito na kapantay ng mga baka.”

Verse 27

कीर्तन श्रवर्णं दान॑ दर्शनं चापि पार्थिव | गवां प्रशस्यते वीर सर्वपापहरं शिवम्‌,वीर भूपाल! गौओंके नाम और गुणोंका कीर्तन तथा श्रवण करना, गौओंका दान देना और उनका दर्शन करना--इनकी शाम्त्रोंमें बड़ी प्रशंसा की गयी है। ये सब कार्य सम्पूर्ण पापोंको दूर करके परम कल्याणकी प्राप्ति करानेवाले हैं

O hari, O bayani, lubhang pinupuri ng mga kasulatan ang mga gawaing ito ukol sa mga baka: ang pag-awit ng kanilang mga pangalan at kabutihan, ang pakikinig sa gayong papuri, ang pagbibigay ng baka bilang kawanggawa, at maging ang pagtanaw sa kanila. Ang lahat ng ito’y itinuturing na mapalad, nakapapawi ng bawat kasalanan, at nagdadala sa pinakamataas na kapakanan.

Verse 28

गावो लक्ष्म्या: सदा मूलं गोषु पाप्मा न विद्यते । अन्नमेव सदा गावो देवानां परमं हवि:,गौएँ सदा लक्ष्मीकी जड़ हैं। उनमें पापका लेशमात्र भी नहीं है। गौएँ ही मनुष्योंको सर्वदा अन्न और देवताओंको हविष्य देनेवाली हैं

Sinabi ni Cyavana: “Ang mga baka ang laging ugat ng kasaganaan (Lakṣmī). Sa mga baka’y walang bahid man ng kasalanan. Tunay, ang mga baka ang patuloy na nagbibigay ng pagkain sa buhay ng tao, at para sa mga diyos, sila ang pinakadakilang handog na havis.”

Verse 29

स्वाहाकारवषट्कारीौ गोषु नित्यं प्रतिछ्ठितौ । गावो यज्ञस्य नेत्र्यो वै तथा यज्ञस्य ता मुखम्‌,स्वाहा और वषट्कार सदा गौआओंमें ही प्रतिष्ठित होते हैं। गौएँ ही यज्ञका संचालन करनेवाली तथा उसका मुख हैं

Wika ni Vyavana: “Ang mga sigaw na panghandog na ‘svāhā’ at ‘vaṣaṭ’ ay laging nakatatag sa mga baka. Tunay ngang ang mga baka ang mga gabay na nagtutulak sa yajña pasulong, at sila rin ang ‘bibig’ ng yajña—sa pamamagitan nila natatagpuan ng ritwal ang wastong handog, ang tamang landas, at ang ganap na bunga.”

Verse 30

अमृतं हाृव्ययं दिव्यं क्षरन्ति च वहन्ति च । अमृतायतनं चैता: सर्वलोकनमस्कृता:,वे विकाररहित दिव्य अमृत धारण करती और दुहनेपर अमृत ही देती हैं। वे अमृतकी आधारभूत हैं। सारा संसार उनके सामने नतमस्तक होता है

Sila’y nagbibigay at nagdadala ng banal na nektar na di-nasisira. Sila mismo ang tahanan at sandigan ng nektar; kaya’t ang lahat ng daigdig ay yumuyuko sa kanila sa paggalang.

Verse 31

तेजसा वपुषा चैव गावो वह्लिसमा भुवि | गावो हि सुमहत्‌ तेज: प्राणिनां च सुखप्रदा:,इस पृथ्वीपर गौएँ अपनी काया और कान्तिसे अग्निके समान हैं। वे महान्‌ तेजकी राशि और समस्त प्राणियोंको सुख देनेवाली हैं

Sa ibabaw ng daigdig na ito, ang mga baka—sa kanilang ningning at maging sa anyo—ay tulad ng apoy. Tunay ngang taglay ng mga baka ang napakalaking imbakan ng liwanag na espirituwal at lakas-buhay, at sila’y nagbibigay ng kaginhawahan at kapakanan sa lahat ng nilalang. Sa aral na ito, ang paggalang sa mga baka ay inihaharap bilang tungkuling etikal, na nakaugat sa kanilang presensiyang nagtataguyod ng buhay at nagdadala ng pagpapala.

Verse 32

निविष्टं गोकुलं यत्र श्वासं मुडचति निर्भयम्‌ । विराजयति त॑ देशं पापं चास्यापकर्षति,गौओंका समुदाय जहाँ बैठकर निर्भयतापूर्वक साँस लेता है, उस स्थानकी शोभा बढ़ा देता है और वहाँके सारे पापोंको खींच लेता है

Saanman manirahan ang isang kawan ng baka at huminga nang malaya nang walang takot, gumaganda ang pook na iyon; at hinahatak din nito palayo at inaalis ang kasalanang kaugnay ng lugar na yaon. Ipinakikita ng taludtod ang pamayanang-baka bilang presensiyang nagpapabanal: ang kanilang ligtas at di-napipinsalang paninirahan ay tanda ng pag-iingat, kadalisayan, at kaayusang dharmiko sa lupain.

Verse 33

गाव: स्वर्गस्य सोपानं गाव: स्वर्गेडपि पूजिता: । गाव: कामदुहो देव्यो नान्यत्‌ किंचित्‌ परं स्मृतम्‌,गौएँ स्वर्गकी सीढ़ी हैं। गौएँ स्वर्गमें भी पूजी जाती हैं। गौएँ समस्त कामनाओं को पूर्ण करनेवाली देवियाँ हैं। उनसे बढ़कर दूसरा कोई नहीं है

Wika ni Vyavana: “Ang mga baka ang mismong mga hakbang patungo sa langit; maging sa langit ay pinararangalan sila. Ang mga baka ay mga banal na tagatupad ng hiling, nagkakaloob ng ninanais. Wala nang ibang naaalala na higit pa sa kanila.”

Verse 34

इत्येतद्‌ गोषु मे प्रोक्त माहात्म्यं भरतर्षभ । गुणैकदेशवचनं शक्‍यं पारायणं न तु

Kaya nga, O toro sa mga Bharata, nasabi ko na sa iyo ang kadakilaan ng mga baka. Ngunit ang aking sinabi ay bahagi lamang ng kanilang mga kagandahang-loob; maaaring banggitin ang isang bahagi, ngunit hindi maisasalaysay o mauubos ang kabuuan nang ganap.

Verse 35

भरतश्रेष्ठ! यह मैंने गौओंका माहात्म्य बताया है। इसमें उनके गुणोंका दिग्दर्शन मात्र कराया गया है। गौओंके सम्पूर्ण गुणोंका वर्णन तो कोई कर ही नहीं सकता ।। निषादा ऊचु. दर्शन॑ं कथनं चैव सहास्माभि: कृतं मुने । सतां साप्तपदं मैत्र॑ प्रसादं नः कुरु प्रभो,इसके बाद निषादोंने कहा--मुने! सज्जनोंके साथ सात पग चलनेमात्रसे मित्रता हो जाती है। हमने तो आपका दर्शन किया और हमारे साथ आपकी इतनी देरतक बातचीत भी हुई; अतः प्रभो! आप हमलोगोंपर कृपा कीजिये

Wika ng mga Niṣāda: “Muni, nakita ka na namin at nakausap ka rin naming magkakasama. Sa mga banal, sinasabing kahit pitong hakbang na magkasabay ay nagtatatag na ng pagkakaibigan. Kaya, O Panginoon, ipagkaloob mo sa amin ang iyong kalinga at biyaya.”

Verse 36

हवींषि सर्वाणि यथा हुपभुड्धक्ते हुताशन: । एवं त्वमपि धर्मात्मन्‌ पुरुषाग्नि: प्रतापवान्‌,धर्मात्मन्‌! जैसे अग्निदेव सम्पूर्ण हविष्योंको आत्मसात्‌ कर लेते हैं, उसी प्रकार आप भी हमारे दोष-दुर्गुणोंको दग्ध करनेवाले प्रतापी अग्निरूप हैं

Sabi ni Vyāsa: “Kung paanong ang diyos ng apoy, ang tumatanggap ng handog, ay nilalamon ang bawat alay na ibinubuhos dito, gayon din ikaw, O may matuwid na diwa—makapangyarihan at nagliliyab na parang ‘apoy sa gitna ng mga tao’—ay may lakas na sunugin at pawiin ang aming mga kasalanan at bisyo.”

Verse 37

प्रसादयामहे विद्वन्‌ भवन्तं प्रणता वयम्‌ । अनुग्रहार्थमस्माकमियं गौ: प्रतिगृह्यताम्‌,विद्वान! हम आपके चरणोंमें मस्तक झुकाकर आपको प्रसन्न करना चाहते हैं। आप हमलोगोंपर अनुग्रह करनेके लिये हमारी दी हुई यह गौ स्वीकार कीजिये

“O marunong, yumuyuko kami sa iyong paanan upang ikaw ay aming mapasaya. Upang ipakita ang iyong pagpapala sa amin, tanggapin mo nawa ang bakang iniaalay namin.”

Verse 38

(अत्यन्तापदि मग्नानां परित्राणं हि कुर्वताम्‌ । या गतिर्विदिता त्वद्य नरके शरणं भवान्‌ ।।) अत्यन्त आपत्तिमें डूबे हुए जीवोंका उद्धार करनेवाले पुरुषोंको जो उत्तम गति प्राप्त होती है, वह आपको विदित है। हमलोग नरकमें डूबे हुए हैं। आज आप ही हमें शरण देनेवाले हैं ।। च्यवन उवाच कृपणस्य च यच्चक्षुर्मुनेशशीविषस्य च । नरं समूलं दहति कक्षमग्निरिव ज्वलन्‌,च्यवन बोले--निषादगण! किसी दीन-दुखियाकी, ऋषिकी तथा विषधर सर्पकी रोषपूर्ण दृष्टि मनुष्यको उसी प्रकार जड़मूलसहित जलाकर भस्म कर देती है, जैसे प्रज्वलित अग्नि सूखे घास-फ़ूसके ढेरको

Sabi ni Cayavana: “Kayong mga Niṣāda, ang galit na titig ng isang abang nagdurusa, ng isang pantas na rishi, at ng isang makamandag na ahas ay nakapagsusunog sa tao hanggang sa pinakaugat—gaya ng naglalagablab na apoy na lumalamon sa kumpol ng tuyong damo.”

Verse 39

प्रतिगृह्नामि वो धेनुं कैवर्ता मुक्तकिल्बिषा: | दिवं गच्छत वै क्षिप्रं मत्स्यै: सह जलोद्धवै:,मल्लाहो! मैं तुम्हारी दी हुई गौ स्वीकार करता हूँ। इस गोदानके प्रभावसे तुम्हारे सारे पाप दूर हो गये। अब तुमलोग जलमें पैदा हुई इन मछलियोंके साथ ही शीघ्र स्वर्गको जाओ

“Tinatanggap ko ang bakang ibinigay ninyo. Sa bisa ng handog na ito, napawi na ang lahat ng inyong kasalanan. Ngayon, magtungo kayo agad sa langit, kasama ng mga isdang ito na isinilang sa tubig—o mga bangkero!”

Verse 40

भीष्म उवाच ततस्तस्य प्रभावात्‌ ते महर्षेर्भावितात्मन: । निषादास्तेन वाक्येन सह मत्स्यैर्दिवं ययु:,भीष्मजी कहते हैं--भारत! तदनन्तर विशुद्ध अन्तःकरणवाले उन महर्षि च्यवनके पूर्वोक्त बात कहते ही उनके प्रभावसे वे मल्‍लाह उन मछलियोंके साथ ही स्वर्गलोकको चले गये

Wika ni Bhīṣma: “O Bhārata! Pagkaraan nito, sa bisa ng dakilang rishi na si Cyavana na may dalisay na loob, nang mabigkas niya ang mga salitang iyon, ang mga Niṣāda (mga mangingisda/bangkero) ay nagtungo sa langit kasama ng mga isda.”

Verse 41

ततः स राजा नहुषो विस्मित: प्रेक्ष्य धीवरान्‌ । आरोहमाणांस्त्रिदिवं मत्स्यांक्ष भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ] उस समय उन मल्लाहों और मत्स्योंको भी स्वर्गलोककी ओर जाते देख राजा नहुषको बड़ा आश्चर्य हुआ

Pagkaraan, namangha si Haring Nahuṣa nang makita ang mga mangingisda—at maging ang mga isda—na umaakyat sa Tridiva (kalangitan), o pinakadakila sa angkan ng Bhārata.

Verse 42

ततस्तौ गविजश्नैव च्यवनश्न भूगूद्वह: । वराभ्यामनुरूपाभ्यां छन्दयामासतुर्न॒ुपम्‌

Pagkaraan, ang dalawa—si Gavija at si Cyavana, ang pinakadakila sa angkan ng Bhṛgu—ay lumapit sa hari at hinangad ang kanyang pagsang-ayon sa pamamagitan ng pag-aalay ng dalawang biyaya (vara) na angkop sa kanyang katayuan.

Verse 43

तत्पश्चात्‌ गौसे उत्पन्न महर्षि और भृगुनन्दन च्यवन दोनोंने राजा नहुषसे इच्छानुसार वर माँगनेके लिये कहा ।। ततो राजा महावीर्यों नहुष: पृथिवीपति: । परमित्यब्रवीत्‌ प्रीतस्तदा भरतसत्तम

Pagkaraan, ang dakilang rishi na isinilang mula sa baka at si Cyavana, anak ni Bhṛgu, kapwa nagsabi kay Haring Nahuṣa na humiling ng biyaya ayon sa kanyang nais. At si Nahuṣa, ang makapangyarihang hari at panginoon ng lupa, ay nagalak sa puso at sumagot, “Pinakamataas nga!” o pinakamainam sa mga Bhārata.

Verse 44

भरतभूषण! तब वे महापराक्रमी भूपाल राजा नहुष प्रसन्न होकर बोले--“बस, आपलोगोंकी कृपा ही बहुत है' ।। ततो जग्राह धर्मे स स्थितिमिन्द्रनिभो नृपः । तथेति चोदित: प्रीतस्तावृषी प्रत्यपूजयत्‌,फिर दोनोंके आग्रहसे उन इन्द्रके समान तेजस्वी नरेशने धर्ममें स्थित रहनेका वरदान माँगा और उनके तथास्तु कहनेपर राजाने उन दोनों ऋषियोंका विधिवत्‌ पूजन किया

Pagkaraan, ang hari na nagniningning na tila si Indra ay pinili bilang biyaya ang matatag na pananatili sa dharma. Nang ang dalawang pantas, na nalugod, ay sumang-ayon sa “Gayon nga,” ang hari—punô ng galak—ay nagbigay-galang at sumamba sa kanilang dalawa ayon sa wastong ritwal.

Verse 45

समाप्तदीक्षश्ष्यवनस्ततोडगच्छत्‌ स्वमाश्रमम्‌ | गविजश्न महातेजा: स्वमाश्रमपर्द ययौ,उसी दिन महर्षि च्यवनकी दीक्षा समाप्त हुई और वे अपने आश्रमपर चले गये। इसके बाद महातेजस्वी गोजात मुनि भी अपने आश्रमको पधारे

Wika ni Bhīṣma: “Nang matapos ang banal na panata ng pagtatalaga (dīkṣā) ni Rishi Cyavana, siya’y umalis patungo sa sarili niyang ashram. Pagkaraan, ang pantas na maningning, si Gaviṣṭha (Gojāta), ay nagbalik din sa sarili niyang ashram.”

Verse 46

निषादाश्च दिवं जग्मुस्ते च मत्स्या जनाधिप । नहुषो5पि वरं लब्ध्वा प्रविवेश स्वकं पुरम्‌,नरेश्वर! वे मलल्‍लाह और मत्स्य तो स्वर्गलोकमें चले गये और राजा नहुष भी वर पाकर अपनी राजधानीको लौट आये

Wika ni Bhīṣma: “O panginoon ng mga tao, ang mga Niṣāda at ang mga Matsya ay nagtungo sa langit; at si Haring Nahuṣa naman, matapos makamtan ang biyaya, ay nagbalik sa sarili niyang kabisera.”

Verse 47

एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि । दर्शने यादृश: स्नेह: संवासे वा युधिछ्िर,तात युधिष्ठिर! तुम्हारे प्रश्नके अनुसार मैंने यह सारा प्रसंग सुनाया है। दर्शन और सहवाससे कैसा स्नेह होता है? गौओंका माहात्म्य क्या है? तथा इस विषयमें धर्मका निश्चय क्या है? ये सारी बातें इस प्रसंगसे स्पष्ट हो जाती हैं। अब मैं तुम्हें कौन-सी बात बताऊँ? वीर! तुम्हारे मनमें क्या सुननेकी इच्छा है?

Wika ni Bhīṣma: “Anak ko, isinalaysay ko sa iyo ang mismong itinatanong mo. O Yudhishthira, kung anong uri ng pag-ibig ang sumisibol sa pagtanaw lamang, at kung anong uri ang mula sa pagsasama—nilinaw na ito ng salaysay na aking inilahad. Ngayon, ano pa ang ipaliliwanag ko sa iyo? Bayani, ano ang nais mong marinig sa susunod?”

Verse 48

महाभाग्यं गवां चैव तथा धर्मविनिश्चयम्‌ । कि भूय: कथ्यतां वीर कि ते हृदि विवक्षितम्‌,तात युधिष्ठिर! तुम्हारे प्रश्नके अनुसार मैंने यह सारा प्रसंग सुनाया है। दर्शन और सहवाससे कैसा स्नेह होता है? गौओंका माहात्म्य क्या है? तथा इस विषयमें धर्मका निश्चय क्या है? ये सारी बातें इस प्रसंगसे स्पष्ट हो जाती हैं। अब मैं तुम्हें कौन-सी बात बताऊँ? वीर! तुम्हारे मनमें क्या सुननेकी इच्छा है?

Wika ni Bhīṣma: “Naipaliwanag ko na ang dakilang pagpapala ng mga baka, at ang tiyak na pasya ng dharma hinggil dito. Ano pa ang aking isasalaysay, O bayani? O Yudhishthira, ano pa ang nais ng iyong puso na maipahayag?”

Verse 51

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि च्यवनोपाख्याने एकपज्चाशत्तमो5ध्याय:

Kaya nga, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Anuśāsana Parva—lalo na sa bahagi tungkol sa dharma ng pagbibigay (dāna-dharma)—sa salaysay hinggil kay Cyavana, nagtatapos ang ikalimampu’t isang kabanata.

Verse 156

स तमाभाष्य राजानमब्रवीद्‌ द्विजसत्तम: । इतनेहीमें फल-मूलका भोजन करनेवाले एक दूसरे वनवासी मुनि, जिनका जन्म गायके पेटसे हुआ था, राजा नहुषके समीप आये और वे द्विजश्रेष्ठ उन्हें सम्बोधित करके कहने लगे--

Wika ni Bhishma: Pagkasabi niya nang gayon sa hari, nagsalita ang pinakadakila sa mga Brahmin. Noon din, dumating malapit kay Haring Nahusha ang iba pang mga muning naninirahan sa gubat—nabubuhay sa prutas at ugat, at sinasabing isinilang mula sa tiyan ng isang baka. Sila’y tinawag ng pinakamahusay sa mga dalawang-ulit na isinilang, at nagsimula siyang magsalita.