Home›Upanishads›Jaabaal›Verse 2
←Previous Verse
Next Verse→

Jaabaal Upanishad: Verse 2

अथ हैनमत्रिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्यं—य एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा तं कथमहं विजानीयामिति॥ स होवाच याज्ञवल्क्यः—सोऽविमुक्त उपास्यो य एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा सोऽविमुक्ते प्रतिष्ठित इति॥ सोऽविमुक्तः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति। वरणायां नाश्यां च मध्ये प्रतिष्ठित इति॥ का वै वरणा का च नाशीति। सर्वानिन्द्रियकृतान्दोषान्वारयतीति तेन वरणा भवति। सर्वानिन्द्रियकृतान्पापान्नाशयतीति तेन नाशी भवतीति॥ कतमं चास्य स्थानं भवतीति। भ्रुवोर्घ्राणस्य च यः सन्धिः स एष द्यौर्लोकस्य परस्य च सन्धिर्भवतीति। एतद्वै सन्धिं सन्ध्यां ब्रह्मविद उपासत इति। सोऽविमुक्त उपास्य इति। सोऽविमुक्तं ज्ञानमाचष्टे—यो वैतदेवं वेदेति॥२॥

अथ । ह । एनम् । अत्रिः । पप्रच्छ । याज्ञवल्क्यम् । यः । एषः । अनन्तः । अव्यक्तः । आत्मा । तम् । कथम् । अहम् । विजानीयाम् । इति । सः । ह । उवाच । याज्ञवल्क्यः । सः । अविमुक्तः । उपास्यः । यः । एषः । अनन्तः । अव्यक्तः । आत्मा । सः । अविमुक्ते । प्रतिष्ठितः । इति । सः । अविमुक्तः । कस्मिन् । प्रतिष्ठितः । इति । वरणायाम् । नाश्याम् । च । मध्ये । प्रतिष्ठितः । इति । का । वै । वरणा । का । च । नाशी । इति । सर्वान् । इन्द्रिय-कृतान् । दोषान् । वारयति । इति । तेन । वरणा । भवति । सर्वान् । इन्द्रिय-कृतान् । पापान् । नाशयति । इति । तेन । नाशी । भवति । इति । कतमम् । च । अस्य । स्थानम् । भवति । इति । भ्रुवोः । घ्राणस्य । च । यः । सन्धिः । सः । एषः । द्यौः-लोकस्य । परस्य । च । सन्धिः । भवति । इति । एतत् । वै । सन्धिम् । सन्ध्याम् । ब्रह्म-विदः । उपासते । इति । सः । अविमुक्तः । उपास्यः । इति । सः । अविमुक्तम् । ज्ञानम् । आचष्टे । यः । वै । तत् । एवम् । वेद । इति ॥ २ ॥

Recitation with translationJaabaal Upanishad 2

atha hainam atriḥ papraccha yājñavalkyaṃ—ya eṣo'nanto'vyakta ātmā taṃ katham ahaṃ vijānīyām iti || sa hovāca yājñavalkyaḥ—so'vimukta upāsyo ya eṣo'nanto'vyakta ātmā so'vimukte pratiṣṭhita iti || so'vimuktaḥ kasmin pratiṣṭhita iti | varaṇāyāṃ nāśyāṃ ca madhye pratiṣṭhita iti || kā vai varaṇā kā ca nāśī iti | sarvān indriyakṛtān doṣān vārayatīti tena varaṇā bhavati | sarvān indriyakṛtān pāpān nāśayatīti tena nāśī bhavatīti || katamaṃ cāsya sthānaṃ bhavatīti | bhruvor ghrāṇasya ca yaḥ sandhiḥ sa eṣa dyaurlokasya parasya ca sandhir bhavatīti | etad vai sandhiṃ sandhyāṃ brahmavida upāsata iti | so'vimukta upāsya iti | so'vimuktaṃ jñānam ācāṣṭe—yo vai tad evaṃ vedeti ||2||

แล้วอัตริได้ทูลถามยาชญวลกยะว่า “อาตมันอันอนันต์และไม่ปรากฏนี้ ข้าพเจ้าจะรู้ได้อย่างไร?” ยาชญวลกยะตอบว่า “อวิมุกตะพึงเป็นที่ภาวนา; อาตมันอันอนันต์และไม่ปรากฏนี้ตั้งมั่นอยู่ในอวิมุกตะ” (อัตริถาม:) “อวิมุกตะตั้งมั่นอยู่บนสิ่งใด?” (ตอบ:) “ตั้งมั่นอยู่ระหว่างวรณาและนาศี” (อัตริถาม:) “วรณาคืออะไร และนาศีคืออะไร?” (ตอบ:) “เพราะกั้นกางโทษทั้งปวงที่เกิดจากอินทรีย์ จึงชื่อว่าวรณา; เพราะทำลายบาปทั้งปวงที่เกิดจากอินทรีย์ จึงชื่อว่านาศี” (อัตริถาม:) “แล้วสถานที่ของมันอยู่ที่ใด?” (ตอบ:) “รอยต่อระหว่างคิ้วกับจมูก—นั่นคือรอยต่อระหว่างโลกสวรรค์กับโลกอันยิ่งไป” นี่แลคือ ‘สันธิ’ คือ ‘สันธยา’ ที่ผู้รู้พรหมันภาวนาอยู่ อวิมุกตะพึงเป็นที่ภาวนา เขาจึงสอนญาณแห่งอวิมุกตะ—ผู้ใดรู้ดังนี้ (ย่อมรู้).

Then Atri asked Yājñavalkya: ‘This infinite, unmanifest Self—how may I know it?’ Yājñavalkya said: ‘That Avimukta is to be meditated upon—this infinite, unmanifest Self is established in Avimukta.’ (Atri asked:) ‘On what is Avimukta established?’ (He replied:) ‘It is established between Varaṇā and Nāśī.’ (Atri asked:) ‘What indeed is Varaṇā and what is Nāśī?’ (He replied:) ‘Because it wards off all faults produced by the senses, therefore it is Varaṇā; because it destroys all sins produced by the senses, therefore it is Nāśī.’ (Atri asked:) ‘And what is its location?’ (He replied:) ‘The junction of the eyebrows and the nose—this is the junction of the heavenly world and the world beyond.’ This, indeed, is the “junction” (sandhi), the “twilight-meditation” (sandhyā), which knowers of Brahman meditate upon. That Avimukta is to be meditated upon. He thus teaches the knowledge of Avimukta—whoever knows it thus (knows).

athathen
atha:
TypeIndeclinable
Rootatha (avyaya)
Formmaṅgala/krama-nipāta
haindeed
ha:
TypeIndeclinable
Rootha (avyaya)
Formsmṛti-nipāta
enamhim
enam:
TypePronoun
Rootidam (sarvanāma-prātipadika)
Formpuṃliṅga; dvitīyā ekavacana
atriḥAtri
atriḥ:
TypeNoun
Rootatri (prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
papracchaasked
papraccha:
TypeVerb
Rootpra-√prach (dhātu)
Formliṭ; prathamaḥ puruṣaḥ; ekavacana; parasmaipada
yājñavalkyamYājñavalkya
yājñavalkyam:
TypeNoun
Rootyājñavalkya (prātipadika)
Formpuṃliṅga; dvitīyā ekavacana
yaḥwho
yaḥ:
TypePronoun
Rootyad (sarvanāma-prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
eṣaḥthis
eṣaḥ:
TypePronoun
Rootetad (sarvanāma-prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
anantaḥinfinite
anantaḥ:
TypeAdjective
Rootananta (prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
avyaktaḥunmanifest
avyaktaḥ:
TypeAdjective
Rootavyakta (prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
ātmāSelf
ātmā:
TypeNoun
Rootātman (prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
tamhim/that
tam:
TypePronoun
Roottad (sarvanāma-prātipadika)
Formpuṃliṅga; dvitīyā ekavacana
kathamhow
katham:
TypeIndeclinable
Rootkatham (avyaya)
Formpraśna-avyaya
ahamI
aham:
TypePronoun
Rootasmad (sarvanāma-prātipadika)
Formprathamā ekavacana
vijānīyāmmay I know
vijānīyām:
TypeVerb
Rootvi-√jñā (dhātu)
Formvidhiliṅ; uttamaḥ puruṣaḥ; ekavacana; parasmaipada
itithus
iti:
TypeIndeclinable
Rootiti (avyaya)
Formquotative
saḥhe
saḥ:
TypePronoun
Roottad (sarvanāma-prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
haindeed
ha:
TypeIndeclinable
Rootha (avyaya)
Formnipāta
uvācasaid
uvāca:
TypeVerb
Rootvac (dhātu)
Formliṭ; prathamaḥ puruṣaḥ; ekavacana; parasmaipada
yājñavalkyaḥYājñavalkya
yājñavalkyaḥ:
TypeNoun
Rootyājñavalkya (prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
saḥhe/that
saḥ:
TypePronoun
Roottad (sarvanāma-prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
avimuktaḥAvimukta
avimuktaḥ:
TypeNoun
Rootavimukta (prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
upāsyaḥto be worshipped/meditated upon
upāsyaḥ:
TypeAdjective
Rootupāsya (prātipadika; from upa-√ās)
Formya-pratyaya (gerundive); puṃliṅga; prathamā ekavacana
yaḥwho
yaḥ:
TypePronoun
Rootyad (sarvanāma-prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
eṣaḥthis
eṣaḥ:
TypePronoun
Rootetad (sarvanāma-prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
anantaḥinfinite
anantaḥ:
TypeAdjective
Rootananta (prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
avyaktaḥunmanifest
avyaktaḥ:
TypeAdjective
Rootavyakta (prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
ātmāSelf
ātmā:
TypeNoun
Rootātman (prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
saḥhe/that
saḥ:
TypePronoun
Roottad (sarvanāma-prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
avimuktein Avimukta
avimukte:
TypeNoun
Rootavimukta (prātipadika)
Formnapuṃsaka; saptamī ekavacana
pratiṣṭhitaḥestablished
pratiṣṭhitaḥ:
TypeAdjective
Rootprati-√sthā (dhātu)
Formkta (past passive participle); puṃliṅga; prathamā ekavacana
itithus
iti:
TypeIndeclinable
Rootiti (avyaya)
Formquotative
saḥthat
saḥ:
TypePronoun
Roottad (sarvanāma-prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
avimuktaḥAvimukta
avimuktaḥ:
TypeNoun
Rootavimukta (prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
kasminin what
kasmin:
TypePronoun
Rootkim (sarvanāma-prātipadika)
Formnapuṃsaka; saptamī ekavacana
pratiṣṭhitaḥestablished
pratiṣṭhitaḥ:
TypeAdjective
Rootprati-√sthā (dhātu)
Formkta; puṃliṅga; prathamā ekavacana
itithus
iti:
TypeIndeclinable
Rootiti (avyaya)
Formquotative
varaṇāyāmin Varaṇā
varaṇāyām:
TypeNoun
Rootvaraṇā (prātipadika)
Formstrīliṅga; saptamī ekavacana
nāśyāmin Nāśī
nāśyām:
TypeNoun
Rootnāśī (prātipadika)
Formstrīliṅga; saptamī ekavacana
caand
ca:
TypeIndeclinable
Rootca (avyaya)
Formsamuccaya
madhyein the middle
madhye:
TypeNoun
Rootmadhya (prātipadika)
Formnapuṃsaka; saptamī ekavacana (locative of place)
pratiṣṭhitaḥis established
pratiṣṭhitaḥ:
TypeAdjective
Rootprati-√sthā (dhātu)
Formkta; puṃliṅga; prathamā ekavacana
itithus
iti:
TypeIndeclinable
Rootiti (avyaya)
Formquotative
kāwhat
kā:
TypePronoun
Rootkim (sarvanāma-prātipadika)
Formstrīliṅga; prathamā ekavacana
vaiindeed
vai:
TypeIndeclinable
Rootvai (avyaya)
Formnipāta
varaṇāVaraṇā
varaṇā:
TypeNoun
Rootvaraṇā (prātipadika)
Formstrīliṅga; prathamā ekavacana
kāwhat
kā:
TypePronoun
Rootkim (sarvanāma-prātipadika)
Formstrīliṅga; prathamā ekavacana
caand
ca:
TypeIndeclinable
Rootca (avyaya)
Formsamuccaya
nāśīNāśī
nāśī:
TypeNoun
Rootnāśī (prātipadika)
Formstrīliṅga; prathamā ekavacana
itithus
iti:
TypeIndeclinable
Rootiti (avyaya)
Formquotative
sarvānall
sarvān:
TypeAdjective
Rootsarva (prātipadika)
Formpuṃliṅga; dvitīyā bahuvacana
indriyakṛtānsense-caused
indriyakṛtān:
TypeAdjective
Rootindriyakṛta (prātipadika)
Formpuṃliṅga; dvitīyā bahuvacana
doṣānfaults
doṣān:
TypeNoun
Rootdoṣa (prātipadika)
Formpuṃliṅga; dvitīyā bahuvacana
vārayatiwards off
vārayati:
TypeVerb
Root√vṛ (dhātu)
Formlaṭ; prathamaḥ puruṣaḥ; ekavacana; parasmaipada; causative sense ‘to ward off’
itithus
iti:
TypeIndeclinable
Rootiti (avyaya)
Formquotative
tenatherefore/by that
tena:
TypePronoun
Roottad (sarvanāma-prātipadika)
Formnapuṃsaka/puṃ; tṛtīyā ekavacana
varaṇāVaraṇā
varaṇā:
TypeNoun
Rootvaraṇā (prātipadika)
Formstrīliṅga; prathamā ekavacana
bhavatibecomes/is called
bhavati:
TypeVerb
Rootbhū (dhātu)
Formlaṭ; prathamaḥ puruṣaḥ; ekavacana; parasmaipada
sarvānall
sarvān:
TypeAdjective
Rootsarva (prātipadika)
Formpuṃliṅga; dvitīyā bahuvacana
indriyakṛtānsense-caused
indriyakṛtān:
TypeAdjective
Rootindriyakṛta (prātipadika)
Formpuṃliṅga; dvitīyā bahuvacana
pāpānsins
pāpān:
TypeNoun
Rootpāpa (prātipadika)
Formpuṃliṅga; dvitīyā bahuvacana
nāśayatidestroys
nāśayati:
TypeVerb
Root√naś (dhātu)
Formlaṭ; prathamaḥ puruṣaḥ; ekavacana; parasmaipada; causative sense ‘to destroy’
itithus
iti:
TypeIndeclinable
Rootiti (avyaya)
Formquotative
tenatherefore/by that
tena:
TypePronoun
Roottad (sarvanāma-prātipadika)
Formnapuṃsaka/puṃ; tṛtīyā ekavacana
nāśīNāśī
nāśī:
TypeNoun
Rootnāśī (prātipadika)
Formstrīliṅga; prathamā ekavacana
bhavatibecomes/is called
bhavati:
TypeVerb
Rootbhū (dhātu)
Formlaṭ; prathamaḥ puruṣaḥ; ekavacana; parasmaipada
itithus
iti:
TypeIndeclinable
Rootiti (avyaya)
Formquotative
katamamwhich (of the alternatives)
katamam:
TypePronoun
Rootkatama (prātipadika)
Formnapuṃsaka; prathamā/dvitīyā ekavacana
caand
ca:
TypeIndeclinable
Rootca (avyaya)
Formsamuccaya
asyaof this
asya:
TypePronoun
Rootidam (sarvanāma-prātipadika)
Formpuṃ/napuṃ; ṣaṣṭhī ekavacana
sthānamplace; locus
sthānam:
TypeNoun
Rootsthāna (prātipadika)
Formnapuṃsaka; prathamā ekavacana
bhavatiis
bhavati:
TypeVerb
Rootbhū (dhātu)
Formlaṭ; prathamaḥ puruṣaḥ; ekavacana; parasmaipada
itithus
iti:
TypeIndeclinable
Rootiti (avyaya)
Formquotative
bhruvoḥof the two eyebrows
bhruvoḥ:
TypeNoun
Rootbhru (prātipadika)
Formstrīliṅga; ṣaṣṭhī/dvitīyā dvivacana (genitive dual intended)
ghrāṇasyaof the nose
ghrāṇasya:
TypeNoun
Rootghrāṇa (prātipadika)
Formnapuṃsaka; ṣaṣṭhī ekavacana
caand
ca:
TypeIndeclinable
Rootca (avyaya)
Formsamuccaya
yaḥwhich
yaḥ:
TypePronoun
Rootyad (sarvanāma-prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
sandhiḥjunction
sandhiḥ:
TypeNoun
Rootsandhi (prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
saḥthat
saḥ:
TypePronoun
Roottad (sarvanāma-prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
eṣaḥthis
eṣaḥ:
TypePronoun
Rootetad (sarvanāma-prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
dyauḥheaven
dyauḥ:
TypeNoun
Rootdiv (prātipadika)
Formstrīliṅga; prathamā ekavacana
lokasyaof the world
lokasya:
TypeNoun
Rootloka (prātipadika)
Formpuṃliṅga; ṣaṣṭhī ekavacana
parasyaof the higher
parasya:
TypeAdjective
Rootpara (prātipadika)
Formpuṃliṅga; ṣaṣṭhī ekavacana (agreeing with lokasya)
caand
ca:
TypeIndeclinable
Rootca (avyaya)
Formsamuccaya
sandhiḥjunction
sandhiḥ:
TypeNoun
Rootsandhi (prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
bhavatiis
bhavati:
TypeVerb
Rootbhū (dhātu)
Formlaṭ; prathamaḥ puruṣaḥ; ekavacana; parasmaipada
itithus
iti:
TypeIndeclinable
Rootiti (avyaya)
Formquotative
etatthis
etat:
TypePronoun
Rootetad (sarvanāma-prātipadika)
Formnapuṃsaka; dvitīyā ekavacana
vaiindeed
vai:
TypeIndeclinable
Rootvai (avyaya)
Formnipāta
sandhimjunction
sandhim:
TypeNoun
Rootsandhi (prātipadika)
Formpuṃliṅga; dvitīyā ekavacana
sandhyāmsandhyā (junction)
sandhyām:
TypeNoun
Rootsandhyā (prātipadika)
Formstrīliṅga; dvitīyā ekavacana
brahmavidaḥknowers of Brahman
brahmavidaḥ:
TypeNoun
Rootbrahmavid (prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā bahuvacana
upāsateworship/meditate
upāsate:
TypeVerb
Rootupa-√ās (dhātu)
Formlaṭ; prathamaḥ puruṣaḥ; bahuvacana; ātmanepada
itithus
iti:
TypeIndeclinable
Rootiti (avyaya)
Formquotative
saḥhe/that
saḥ:
TypePronoun
Roottad (sarvanāma-prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
avimuktaḥAvimukta
avimuktaḥ:
TypeNoun
Rootavimukta (prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
upāsyaḥto be meditated upon
upāsyaḥ:
TypeAdjective
Rootupāsya (prātipadika; from upa-√ās)
Formya-gerundive; puṃliṅga; prathamā ekavacana
itithus
iti:
TypeIndeclinable
Rootiti (avyaya)
Formquotative
saḥhe
saḥ:
TypePronoun
Roottad (sarvanāma-prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
avimuktamAvimukta
avimuktam:
TypeNoun
Rootavimukta (prātipadika)
Formnapuṃsaka; dvitīyā ekavacana
jñānamknowledge
jñānam:
TypeNoun
Rootjñāna (prātipadika)
Formnapuṃsaka; dvitīyā ekavacana
ācāṣṭedeclares
ācāṣṭe:
TypeVerb
Rootā-√cakṣ (dhātu)
Formlaṭ; prathamaḥ puruṣaḥ; ekavacana; ātmanepada
yaḥwho
yaḥ:
TypePronoun
Rootyad (sarvanāma-prātipadika)
Formpuṃliṅga; prathamā ekavacana
vaiindeed
vai:
TypeIndeclinable
Rootvai (avyaya)
Formnipāta
tatthat
tat:
TypePronoun
Roottad (sarvanāma-prātipadika)
Formnapuṃsaka; dvitīyā ekavacana
evamthus
evam:
TypeIndeclinable
Rootevam (avyaya)
Formprakāra-avyaya
vedaknows
veda:
TypeVerb
Rootvid (dhātu)
Formlaṭ; prathamaḥ puruṣaḥ; ekavacana; parasmaipada
itithus
iti:
TypeIndeclinable
Rootiti (avyaya)
Formquotative
  • hainam = ha + enam
  • eṣo'nanto'vyakta = eṣaḥ + anantaḥ + avyaktaḥ (visarga elision before vowel)
  • hovāca = ha + uvāca
  • so'vimukta = saḥ + avimuktaḥ
  • avimukte pratiṣṭhita = avimukte + pratiṣṭhitaḥ
  • kasminpratiṣṭhita = kasmin + pratiṣṭhitaḥ
  • varaṇāyāṃ nāśyāṃ = varaṇāyām + nāśyām
  • sarvānindriyakṛtān = sarvān + indriyakṛtān
  • pāpān nāśayati = pāpān + nāśayati
  • bhruvor ghrāṇasya = bhruvoḥ + ghrāṇasya
  • dyaurlokasya = dyauḥ + lokasya
  • etadvai = etat + vai
  • so'vimuktaṃ = saḥ + avimuktam
  • yo vai tad evaṃ = yaḥ + vai + tat + evam
Ātman as ananta/avyakta; inner Avimukta as sandhi (liminal point) and upāsanā leading to jñānaMahavakya: Indirect: reinforces ‘ayam ātmā brahma’ (Self as Brahman) by identifying the infinite unmanifest Self as the object of realization; also supports ‘prajñānaṃ brahma’ insofar as realization is through inner contemplative knowing rather than external rite.YajurŚukla (Vājasaneyī) Yajurveda ShakhaChandas: Prose

Ask anything about this verse

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Upanishads in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play