Prakarana 8
समापन-सोपान: लीला-दर्शन से सिद्धान्त-दर्शन तक। यहाँ साधक ‘चरित’ के रस में रमा हुआ रहते हुए ‘माया-भ्रम’ की जड़ पहचानता है और निष्कर्ष पर पहुँचता है कि मुक्ति का द्वार केवल राम-कृपा/भजन है। यह चरण ‘लोक-व्यवहार’ बनाम ‘परमार्थ’ के द्वैत को साधकर, भक्त को निर्गुण-सगुण की एकता में स्थिर करता है—अर्थात् लीला को मिथ्या नहीं, उपास्य-सत्य का करुणा-रूप मानकर सीढ़ी की अंतिम पायदान पर चढ़ाता है।
บทอุตตรกาณฑ์บทนี้เป็นช่วงที่มีอารมณ์หนักแน่น กล่าวถึงการเปลี่ยนจากลีลารสไปสู่การวินิจฉัยความจริง รสหลักคือรสสันติ แต่ภายในประกอบด้วยรสอัศจรรย์ วาตสัลยะ และกรุณา กากภุสุณฑิตอธิบายว่ามายาเป็นนาฏกรผู้เกิดจากการละเล่นของพระวิษณุ ส่วนพระองค์ยังทรงเป็นสัจจิทานันทะอย่างแท้จริง โมหะเป็นความบกพร่องในการมองเห็นของชีวาตมัน มิใช่ของพระหริ แม้ความงุนงงของภุสุณฑิต่อหน้าลีลาของพระรามในวัยเด็กก็เป็นพระประสงค์ของพระเจ้า เพื่อคุ้มครองภักตะผู้รับใช้ บทสรุปคือการปรารถนานิพพานนั้นไร้ผลหากปราศจากการบูชาพระราม ดังนั้นภักติจึงเป็นมงกุฎแห่งญาณ
Verses
เจาปาอี 70.1-4
बोलेउ काकभसुंड बहोरी।नभग नाथ पर प्रीति न थोरी।।
सब बिधि नाथ पूज्य तुम्ह मेरे।कृपापात्र रघुनायक केरे।।
तुम्हहि न संसय मोह न माया।मो पर नाथ कीन्ह तुम्ह दाया।।
पठइ मोह मिस खगपति तोही।रघुपति दीन्हि बड़ाई मोही।।
तुम्ह निज मोह कही खग साईं।सो नहिं कछु आचरज गोसाईं।।
नारद भव बिरंचि सनकादी।जे मुनिनायक आतमबादी।।
मोह न अंध कीन्ह केहि केही।को जग काम नचाव न जेही।।
तृस्नाँ केहि न कीन्ह बौराहा।केहि कर हृदय क्रोध नहिं दाहा।।
boleu kākabhasuṇḍa bahorī |nabhaga nātha para prīti na thorī ||
saba bidhi nātha pūjya tumha mere |kṛpā-pātra raghunāyaka kere ||
tumhahi na saṃsaya moha na māyā |mo para nātha kīnha tumha dāyā ||
paṭhai moha misa khagapati tohī |raghupati dīnhi baṛāī mohī ||
tumha nija moha kahī khaga-sāīṃ |so nahiṃ kachu ācaraja gosāīṃ ||
nārada bhava birañci sanakādī |je muni-nāyaka ātamabādī ||
moha na aṃdha kīnha kehi kehī |ko jaga kāma nacāva na jehī ||
tṛsnā̃ kehi na kīnha baurāhā |kehi kara hṛdaya krodha nahiṃ dāhā ||
กากภูษุณฑิได้กล่าวอีกครั้งว่า โอ้จ้าวแห่งนกทั้งหลาย ความรักของท่านต่อองค์พระผู้เป็นเจ้ามิใช่เรื่องเล็กน้อย ในทุกประการ โอ้นายของข้าพเจ้า ท่านสมควรได้รับการบูชาจากข้าพเจ้า ท่านเป็นผู้ได้รับพระกรุณาจากจ้าวแห่งราฆุ ในตัวท่านไม่มีความสงสัย ไม่มีความหลง ไม่มีมายา ต่อข้าพเจ้า โอ้นายของข้าพเจ้า ท่านได้แสดงความเมตตา ราฆุปติทรงส่งท่านมาในข้ออ้างแห่งความหลง และโดยเช่นนั้นได้ประทานเกียรติแก่ข้าพเจ้า ที่ท่านจะกล่าวถึงความหลงของท่านเอง โอ้จ้าวแห่งนกทั้งหลาย ไม่มีสิ่งใดน่าประหลาดใจเลย โอ้ท่านผู้เคารพ นารทะ ศิวะ พรหมา สนกะและคณะ ผู้นำแห่งฤาษีเหล่านั้นผู้ประกาศแสวงหาตนเอง ความหลงได้ทำให้ใครบ้างไม่ตาบอด ใครในโลกนี้ไม่ถูกทำให้เต้นระบำโดยกามฉันท์ ความปรารถนาได้ทำให้ใครบ้างไม่คลั่งไคล้ ในหัวใจของใครบ้างที่ความโกรธไม่เผาไหม้
โทหา 70(क)-(ख)
ग्यानी तापस सूर कबि कोबिद गुन आगार।केहि कै लौभ बिडंबना कीन्हि न एहिं संसार।।70(क)।।
श्री मद बक्र न कीन्ह केहि प्रभुता बधिर न काहि।मृगलोचनि के नैन सर को अस लाग न जाहि।।70(ख)।।
gyānī tāpasa sūra kabi kobida guna āgāra |kehi kai laubha biḍambanā kīnhi na ehiṃ saṃsāra ||70(ka)||
śrī mada bakra na kīnha kehi prabhutā badhira na kāhi |mṛgalocani ke naina sara ko asa lāga na jāhi ||70(kha)||
ผู้มีปัญญา ผู้บำเพ็ญตบะ ผู้กล้าหาญ ผู้เป็นกวี ผู้รู้แจ้ง แม้กระทั่งผู้เป็นภัณฑาคารแห่งคุณธรรม ความโลภได้เยาะเย้ยผู้ใดในโลกนี้บ้างหรือ ความทะนงแห่งความมั่งคั่งมิได้บิดเบือนผู้ใดหรือ อำนาจมิได้ทำให้ผู้ใดหูหนวกหรือ และสายตาดังศรของนางผู้มีดวงตาดังกวางจะพลาดพลัดผู้ใดบ้างหรือ
เจาปาอี 71.1-4
गुन कृत सन्यपात नहिं केही।कोउ न मान मद तजेउ निबेही।।
जोबन ज्वर केहि नहिं बलकावा।ममता केहि कर जस न नसावा।।
मच्छर काहि कलंक न लावा।काहि न सोक समीर डोलावा।।
चिंता साँपिनि को नहिं खाया।को जग जाहि न ब्यापी माया।।
कीट मनोरथ दारु सरीरा।जेहि न लाग घुन को अस धीरा।।
सुत बित लोक ईषना तीनी।केहि के मति इन्ह कृत न मलीनी।।
यह सब माया कर परिवारा।प्रबल अमिति को बरनै पारा।।
सिव चतुरानन जाहि डेराहीं।अपर जीव केहि लेखे माहीं।।
guna kṛta sannyapāta nahiṃ kehī |kou na māna mada tajeu nibehī ||
jobana jvara kehi nahiṃ balakāvā |mamatā kehi kara jasa na nasāvā ||
macchara kāhi kalaṅka na lāvā |kāhi na soka samīra ḍolāvā ||
ciṃtā sā̃pini ko nahiṃ khāyā |ko jaga jāhi na byāpī māyā ||
kīṭa manoratha dāru sarīrā |jehi na lāga ghuna ko asa dhīrā ||
suta bita loka īṣanā tīnī |kehi ke mati inha kṛta na malīnī ||
yaha saba māyā kara parivārā |prabala amiti ko baranai pārā ||
siva caturānana jāhi ḍerāhīṃ |apara jīva kehi lekhe māhīṃ ||
การกำเนิดแห่งคุณธรรมที่กลายเป็นการอวดอ้างนั้น ได้ครอบงำผู้ใดบ้างหรือ ผู้ใดได้ละความมึนเมาแห่งเกียรติยศอย่างมั่นคงบ้าง ไข้แห่งความเยาว์วัยมิได้ทำให้ผู้ใดคลั่งไคล้บ้างหรือ ความผูกพันได้ทำลายความรุ่งโรจน์ของผู้ใดบ้าง ผู้ใดมิได้ถูกเปรอะเปื้อนด้วยรอยด่างแห่งความอิจฉา ลมแห่งความโศกได้สั่นไหวผู้ใดบ้างหรือ งูแห่งความกังวลมิได้กลืนกินผู้ใดหรือ ผู้ใดในโลกมิได้ถูกยึดครองด้วยมายา ร่างกายนี้ดั่งไม้ ความปรารถนาเล็กน้อยคือหนอน ผู้ใดมั่นคงเพียงใดที่หนอนจะไม่กัดกิน ความปรารถนาสามประการ คือบุตร ทรัพย์ และชื่อเสียงทางโลก ได้ทำให้จิตใจของผู้ใดมัวหมองบ้างหรือ ทั้งหมดนี้คือบริวารของมายา ทรงพลังและหาที่สุดมิได้ ผู้ใดจะพรรณนาขอบเขตของนางได้ เมื่อแม้แต่พระศิวะและพระพรหมผู้มีสี่พระพักตร์ยังต้องหวาดกลัว สรรพสัตว์อื่นจะพ้นพ้นจากนางได้อย่างไร
โทหา 71(क)-(ख)
ब्यापि रहेउ संसार महुँ माया कटक प्रचंड।सेनापति कामादि भट दंभ कपट पाषंड।।71(क)।।
सो दासी रघुबीर कै समुझें मिथ्या सोपि।छूट न राम कृपा बिनु नाथ कहउँ पद रोपि।।71(ख)।।
byāpi raheu saṃsāra mahũ māyā kaṭaka pracaṇḍa |senāpati kāmādi bhaṭ daṃbha kapaṭa pāṣaṇḍa ||71(ka)||
so dāsī raghubīra kai samujheṃ mithyā sopi |chūṭa na rāma kṛpā binu nātha kahaũ pada ropi ||71(kha)||
มายากองทัพอันดุร้ายได้แผ่คลุมไปทั่วโลก แม่ทัพคือกามและกิเลสอื่นๆ ทหารเสียคือความหยิ่งผยอง การหลอกลวง และลัทธินอกศาสนา นางเป็นบริวารของพระราม วีรบุรุษแห่งราชวงศ์ราฆู แม้ทราบว่านางเป็นเพียงภาพลวง ก็ไม่อาจหลุดพ้นได้หากปราศจากพระกรุณาของพระราม ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ข้าพเจ้าขอประกาศด้วยการตั้งเท้ามั่นคง
เจาปาอี 72.1-4
जो माया सब जगहि नचावा।जासु चरित लखि काहुँ न पावा।।
सोइ प्रभु भ्रू बिलास खगराजा।नाच नटी इव सहित समाजा।।
सोइ सच्चिदानंद घन रामा।अज बिग्यान रूपो बल धामा।।
ब्यापक ब्याप्य अखंड अनंता।अखिल अमोघसक्ति भगवंता।।
अगुन अदभ्र गिरा गोतीता।सबदरसी अनवद्य अजीता।।
निर्मम निराकार निरमोहा।नित्य निरंजन सुख संदोहा।।
प्रकृति पार प्रभु सब उर बासी।ब्रह्म निरीह बिरज अबिनासी।।
इहाँ मोह कर कारन नाहीं।रबि सन्मुख तम कबहुँ कि जाहीं।।
jo māyā saba jagahi nacāvā |jāsu carita lakhi kāhũ na pāvā ||
soi prabhu bhrū bilāsa khaga-rājā |nāca naṭī iva sahita samājā ||
soi saccidānanda ghana rāmā |aja bigyāna rūpo bala dhāmā ||
byāpaka byāpya akhaṇḍa anaṃtā |akhila amogha-sakti bhagavaṃtā ||
aguna adabhra girā gotītā |sabadarasī anavadya ajītā ||
nirmama nirākāra niramohā |nitya nirañjana sukha saṃdohā ||
prakṛti pāra prabhu saba ura bāsī |brahma nirīha biraja abināsī ||
ihā̃ moha kara kārana nāhīṃ |rabi sanmukha tama kabahũ ki jāhīṃ ||
มายานั้นเองที่ทำให้ทั้งโลกเต้นรำ ซึ่งการกระทำของนางไม่มีผู้ใดเข้าใจได้อย่างสมบูรณ์ อำนาจนั้นเอง โอ้ราชาแห่งนก ที่เต้นรำดั่งนักแสดงพร้อมด้วยคณะของนาง เมื่อพระภมูเพียงขมับเล่น พระเจ้าองค์นั้นคือพระราม ความเต็มบริบูรณ์อันแน่นแฟ้นแห่งสัจจะ-จิต-อานันท์ ผู้มิได้เกิด รูปแห่งความรู้บริสุทธิ์ ที่ประทับแห่งศักติ ทรงแพร่หลายทั่วถึงและสถิตในสรรพสิ่ง มิได้แบ่งแยกและไร้ที่สิ้นสุด ผู้ทรงพระคุณอันมีพลังอันไม่ล้มเหลว ทรงเหนือคุณะ เหนือวาจาและจิต ทรงเห็นทุกสิ่ง ไร้มลทิน ทรงชนะมิได้ ไร้ความเป็นของเรา ไร้รูป หลุดพ้นจากความหลง บริสุทธิ์นิรันดร์ คลังแห่งความสุข เหนือประกฤติ สถิตในหทัยทุกดวง คือพรหม ไร้ความปรารถนา ไร้กิเลส อมตะ ณ ที่นี้ไม่มีเหตุแห่งความสับสน ความมืดจะยังคงอยู่ต่อหน้าดวงอาทิตย์ได้อย่างไร
โทหา 72(क)-(ख)
भगत हेतु भगवान प्रभु राम धरेउ तनु भूप।किए चरित पावन परम प्राकृत नर अनुरूप।।72(क)।।
जथा अनेक बेष धरि नृत्य करइ नट कोइ।सोइ सोइ भाव देखावइ आपुन होइ न सोइ।।72(ख)।।
bhagata hetu bhagavāna prabhu rāma dhareu tanu bhūpa |kiye carita pāvana parama prākṛta nara anurūpa ||72(ka)||
jathā aneka beṣa dhari nṛtya karai naṭa koi |soi soi bhāva dekhāvai āpuna hoi na soi ||72(kha)||
เพื่อเห็นแก่ภักติผู้อุทิศ พระเจ้าผู้ทรงพระคุณ ศรีราม ทรงรับกายมนุษย์เป็นกษัตริย์ และทรงปฏิบัติพระกรณียกิจอันบริสุทธิ์ยิ่ง ทั้งเป็นธรรมชาติโดยสิ้นเชิงและสมควรแก่มนุษย์ ดังนั้นนักแสดงสวมเครื่องแต่งกายหลายอย่างและแสดงระบำ แสดงอารมณ์ทุกอย่าง แต่ไม่เคยกลายเป็นสิ่งที่แสดง ฉันใดก็ฉันนั้น
เจาปาอี 73.1-5
असि रघुपति लीला उरगारी।दनुज बिमोहनि जन सुखकारी।।
जे मति मलिन बिषयबस कामी।प्रभु मोह धरहिं इमि स्वामी।।
नयन दोष जा कहँ जब होई।पीत बरन ससि कहुँ कह सोई।।
जब जेहि दिसि भ्रम होइ खगेसा।सो कह पच्छिम उयउ दिनेसा।।
नौकारूढ़ चलत जग देखा।अचल मोह बस आपुहि लेखा।।
बालक भ्रमहिं न भ्रमहिं गृहादीं।कहहिं परस्पर मिथ्याबादी।।
हरि बिषइक अस मोह बिहंगा।सपनेहुँ नहिं अग्यान प्रसंगा।।
मायाबस मतिमंद अभागी।हृदयँ जमनिका बहुबिधि लागी।।
ते सठ हठ बस संसय करहीं।निज अग्यान राम पर धरहीं।।
asi raghupati līlā uragārī |danuja bimohani jana sukhakārī ||
je mati malina biṣaya-basa kāmī |prabhu moha dharahim imi svāmī ||
nayana doṣa jā kahaṁ jaba hoī |pīta barana sasi kahuṁ kaha soī ||
jaba jehi disi bhrama hoi khagesā |so kaha pacchima uyau dinesā ||
naukārūṛha calata jaga dekhā |acala moha basa āpuhī lekhā ||
bālaka bhramahim na bhramahim gṛha-ādīṁ |kahahim paraspara mithyābādīṁ ||
hari biṣaika asa moha bihaṅgā |sapanehuṁ nahiṁ ajñāna prasaṅgā ||
māyābasa matimanda abhāgī |hṛdayaṁ jamanikā bahubidhi lāgī ||
te saṭha haṭha basa saṁsaya karahīṁ |nija ajñāna rāma para dharahīṁ ||
ดังนี้คือพระลีลาขององค์พระผู้เป็นนายแห่งราคุ ผู้ปราบศัตรูแห่งพญานาค เป็นการลวงพวกอสูรและนำความสุขมาสู่ผู้ที่ภักดี ผู้ใดที่จิตใจมืดมน ถูกประสาทสัมผัสและกามคุณเป็นใหญ่ ย่อมกล่าวโทษว่าพระผู้เป็นเจ้ามีความหลงเช่นนี้ พ่อตู้ เมื่อใดที่ผู้ใดมีตำหนิที่ตา ผู้นั้นย่อมกล่าวว่าพระจันทร์มีสีเหลือง เมื่อใดที่ผู้ใดสับสนเรื่องทิศทาง องค์พญานก ผู้นั้นย่อมกล่าวว่าพระอาทิตย์ขึ้นทางทิศตะวันตก ผู้ที่นั่งอยู่ในเรือเห็นโลกเคลื่อนไหว แต่ด้วยความหลงเข้าใจผิดย่อมนับว่าตนเองยืนนิ่งอยู่ เด็กน้อยหมุนตัวไป แต่บ้านและสิ่งอื่นไม่ได้หมุน ทว่าพวกเขายังกล่าวคำเท็จแก่กันและกัน ความหลงเช่นนี้เกี่ยวกับพระหริ พญานกเอ๋ย แม้ในความฝันก็ไม่มีความไม่รู้ใดๆ ในพระองค์ ผู้ที่จิตใจทึบและโชคร้าย อยู่ภายใต้อำนาจของมายา ย่อมมีม่านปิดบังหัวใจไว้หลายประการ คนพาลเหล่านั้นด้วยความดื้อดึงย่อมเกิดความสงสัย และกล่าวโทษความไม่รู้ของตนแก่พระราม
โทหา 73(क)-(ख)
काम क्रोध मद लोभ रत गृहासक्त दुखरूप।ते किमि जानहिं रघुपतिहि मूढ़ परे तम कूप।।73(क)।।
निर्गुन रूप सुलभ अति सगुन जान नहिं कोइ।सुगम अगम नाना चरित सुनि मुनि मन भ्रम होइ।।73(ख)।।
kāma krodha mada lobha rata gṛhāsakta dukharūpa |te kimi jānahim raghupatihi mūṛha pare tama kūpa ||73(ka)||
nirguna rūpa sulabha ati saguna jāna nahiṁ koi |sugama agama nānā carita suni muni mana bhrama hoi ||73(kha)||
ผู้ที่หมกมุ่นในกาม โทส มานะ และโลภ ผู้ยึดติดในชีวิตครอบครัวและเป็นรูปแบบแห่งความทุกข์ คนพาลที่ตกลงไปในก้นบ่อแห่งความมืด จะรู้จักราฆุปติได้อย่างไร สภาวะไร้คุณลักษณะขององค์พระเป็นเจ้านั้นเข้าใจได้ง่ายยิ่ง แต่ไม่มีผู้ใดสามารถเข้าใจสภาวะที่มีคุณลักษณะของพระองค์ได้อย่างแท้จริง เมื่อได้ยินถึงพระกรรมมากมายของพระองค์ บ้างเข้าใจได้ง่ายบ้างเกินกว่าจะเข้าใจ แม้จิตใจของพวกฤาษีก็ยังสับสน
เจาปาอี 74.1-4
सुनु खगेस रघुपति प्रभुताई।कहउँ जथामति कथा सुहाई।।
जेहि बिधि मोह भयउ प्रभु मोही।सोउ सब कथा सुनावउँ तोही।।
राम कृपा भाजन तुम्ह ताता।हरि गुन प्रीति मोहि सुखदाता।।
ताते नहिं कछु तुम्हहिं दुरावउँ।परम रहस्य मनोहर गावउँ।।
सुनहु राम कर सहज सुभाऊ।जन अभिमान न राखहिं काऊ।।
संसृत मूल सूलप्रद नाना।सकल सोक दायक अभिमाना।।
ताते करहिं कृपानिधि दूरी।सेवक पर ममता अति भूरी।।
जिमि सिसु तन ब्रन होइ गोसाई।मातु चिराव कठिन की नाईं।।
sunu khagesa raghupati prabhutāī |kahaũ jathāmati kathā suhāī ||
jehi bidhi moha bhayau prabhu mohī |sou saba kathā sunāvaũ tohī ||
rāma kṛpā bhājana tumha tātā |hari guna prīti mohi sukhadātā ||
tāte nahiṁ kachu tumhahiṁ durāvaũ |parama rahasya manohara gāvaũ ||
sunahu rāma kara sahaja subhāū |jana abhimāna na rākhahiṁ kāū ||
saṁsṛta mūla sūlaprada nānā |sakala soka dāyaka abhimānā ||
tāte karahiṁ kṛpānidhi dūrī |sevaka para mamatā ati bhūrī ||
jimi sisu tana brana hoi gosāī |mātu cirāva kaṭhina kī nāīṁ ||
จงฟัง โอ้ราชาแห่งนก เรื่องราวแห่งความยิ่งใหญ่ของรฆุปติ ข้าจะเล่าเรื่องราวอันงดงามตามสติปัญญาของข้า ในแบบที่พระเจ้าทรงหลง ข้าจะเล่าเรื่องราวทั้งหมดให้ท่านฟัง ท่านเป็นภาชนะแห่งพระคุณของพระราม โอ้ท่านพ่อ ความรักในคุณธรรมของพระหริเป็นผู้ประทานความสุขแก่ข้า ดังนั้นข้าจึงไม่ปิดบังสิ่งใดจากท่าน ข้าจะร้องเพลงความลับอันยิ่งใหญ่อันน่าหลงใหล จงฟังนิสัยธรรมชาติอันง่ายดายของพระราม ผู้อุทิศไม่ถือตนใดๆ รากแห่งสังสารวัฏนำความทุกข์ทรมานมากมาย ความทะนงนำความโศกทุกอย่างมาสู่ ดังนั้นพวกเขาจึงทำให้มหาสมุทรแห่งพระกรุณาห่างไกล ความรักในผู้รับใช้นั้นล้นเหลือยิ่ง ดังบาดแผลบนร่างกายของทารก โอ้นายของข้า มารดาทนทุกข์ทรมานมานานดังความยากลำบาก
โทหา 74(क)-(ख)
जदपि प्रथम दुख पावइ रोवइ बाल अधीर।ब्याधि नास हित जननी गनति न सो सिसु पीर।।74(क)।।
तिमि रघुपति निज दासकर हरहिं मान हित लागि।तुलसिदास ऐसे प्रभुहि कस न भजहु भ्रम त्यागि।।74(ख)।।
jadapi prathama dukha pāvai rovai bāla adhīra |byādhi nāsa hita jananī ganati na so sisu pīra ||74(ka)||
timi raghupati nija dāsakara harahiṁ māna hita lāgi |tulasidāsa aise prabhuhi kasa na bhajahu bhrama tyāgi ||74(kha)||
แม้ในตอนแรกทารกจะได้รับความทุกข์และร้องไห้อย่างกระวนกระวาย แต่มารดานับว่าความทุกข์ของทารกไม่ใช่สิ่งใดเมื่อเทียบกับการทำลายโรคภัยและประโยชน์ของบุตร เช่นนั้นรฆุปติทรงขจัดความทะนงของผู้รับใช้ของพระองค์เพื่อประโยชน์ของพวกเขา ตุลสีทาส จะไม่บูชาพระเจ้าผู้เช่นนี้โดยละความหลงได้อย่างไร
เจาปาอี 75.1-4
राम कृपा आपनि जड़ताई।कहउँ खगेस सुनहु मन लाई।।
जब जब राम मनुज तनु धरहीं।भक्त हेतु लीला बहु करहीं।।
तब तब अवधपुरी मैं ज़ाऊँ।बालचरित बिलोकि हरषाऊँ।।
जन्म महोत्सव देखउँ जाई।बरष पाँच तहँ रहउँ लोभाई।।
इष्टदेव मम बालक रामा।सोभा बपुष कोटि सत कामा।।
निज प्रभु बदन निहारि निहारी।लोचन सुफल करउँ उरगारी।।
लघु बायस बपु धरि हरि संगा।देखउँ बालचरित बहुरंगा।।
rāma kṛpā āpani jaṛatāī |kahuṁ khageśa sunahu mana lāī ||
jaba jaba rāma manuja tanu dharahīṁ |bhakta hetu līlā bahu karahīṁ ||
taba taba avadhapurī maiṁ jāūṁ |bālacarita biloki haraṣāūṁ ||
janma mahotsava dekhauṁ jāī |baraṣa pāṁca tahaṁ rahauṁ lobhāī ||
iṣṭadeva mama bālaka rāmā |sobhā bapuṣ koṭi sata kāmā ||
nija prabhu badana nihāri-nihārī |locana suphala karauṁ uragārī ||
laghu bāyasa bapu dhari hari saṅgā |dekhauṁ bālacarita bahuraṅgā ||
ด้วยพระคุณของพระราม แม้ความเข้าใจของข้าจะทื่อ ข้าก็ยังกล่าว โอ้ราชาแห่งนก จงฟังด้วยใจจดจ่อ เมื่อใดก็ตามที่พระรามทรงรับกายมนุษย์ พระองค์ทรงปฏิบัติลีลามากมายเพื่อเห็นแก่ภักติผู้อุทิศของพระองค์ ในเวลานั้นข้าไปยังอโยธยาซ้ำแล้วซ้ำเล่า และด้วยความปีติ ข้าได้ชมการเล่นในวัยเยาว์ของพระองค์ ข้าไปชมมหางานแห่งประสูติของพระองค์ และด้วยความหลงใหล ข้ายังคงอยู่ที่นั่นเป็นเวลาห้าปี พระเจ้าที่ข้าเลือกคือพระรามในวัยเยาว์ ความงามแห่งพระวรกายของพระองค์ล้ำเลิศกว่าพระกามทองนับล้านนับสิบล้าน ด้วยการจ้องมองและจ้องมองพระพักตร์ของนายของข้า ข้าทำให้ดวงตาของข้าเป็นผลบริบูรณ์ โอ้ศัตรูของงู ด้วยการรับร่างกายของกาน้อยและอยู่ใกล้พระหริ ข้าได้ชมลีลาในวัยเยาว์อันหลากหลายสีสันของพระองค์
โทหา 75(क)-(ख)
लरिकाईं जहँ जहँ फिरहिं तहँ तहँ संग उड़ाउँ।जूठनि परइ अजिर महँ सो उठाइ करि खाउँ।।75(क)।।
एक बार अतिसय सब चरित किए रघुबीर।सुमिरत प्रभु लीला सोइ पुलकित भयउ सरीर।।75(ख)।।
larikāīṁ jahaṁ jahaṁ phirahīṁ tahaṁ tahaṁ saṅga uṛāūṁ |jūṭhani parai ajira maṁha so uṭhāi kari khāūṁ ||75(ka)||
eka bāra atisaya saba carita kiye raghubīra |sumirata prabhu līlā soi pulakita bhayau sarīra ||75(kha)||
ในวัยเยาว์ของพระองค์ ไม่ว่าจะทรงเสด็จไปที่ใด ข้าพเจ้าก็จะบินตามไปที่นั่น หากมีเศษอาหารตกอยู่ในลาน ข้าพเจ้าจะหยิบขึ้นมารับประทาน ครั้งหนึ่งเมื่อรฆุวีรทรงกระทำกิจการทั้งปวงอย่างอัศจรรย์ยิ่ง เมื่อระลึกถึงลีลานั้นขององค์พระผู้เป็นเจ้า กายของข้าพเจ้าก็เปี่ยมด้วยความปลาบปลื้มปิติ
เจาปาอี 76.1-4
कहइ भसुंड सुनहु खगनायक।रामचरित सेवक सुखदायक।।
नृपमंदिर सुंदर सब भाँती।खचित कनक मनि नाना जाती।।
बरनि न जाइ रुचिर अँगनाई।जहँ खेलहिं नित चारिउ भाई।।
बालबिनोद करत रघुराई।बिचरत अजिर जननि सुखदाई।।
मरकत मृदुल कलेवर स्यामा।अंग अंग प्रति छबि बहु कामा।।
नव राजीव अरुन मृदु चरना।पदज रुचिर नख ससि दुति हरना।।
ललित अंक कुलिसादिक चारी।नूपुर चारू मधुर रवकारी।।
चारु पुरट मनि रचित बनाई।कटि किंकिन कल मुखर सुहाई।।
kahai bhasuṇḍa sunahu khaganāyaka |rāmacarita sevaka sukhadāyaka ||
nṛpamandira sundara saba bhāṁtī |khacita kanaka mani nānā jātī ||
barani na jāi rucira aṅganāī |jahaṁ khelahiṁ nita cāriu bhāī ||
bālabinoda karata raghurāī |bicarata ajira janani sukhadāī ||
marakata mṛdula kalevara syāmā |aṅga aṅga prati chabi bahu kāmā ||
nava rājīva aruna mṛdu caranā |padaja rucira nakha sasi duti haranā ||
lalita aṅka kulisādika cārī |nūpura cāru madhura ravakārī ||
cāru puraṭa mani racita banāī |kaṭi kiṅkina kala mukhara suhāī ||
ภสุนฺทิ กล่าวว่า "ข้าแต่พระราชาแห่งนก จงฟังเถิด พระรามจริตย่อมประทานความสุขแด่ผู้รับใช้พระองค์" พระราชวังของพระราชางดงามทุกประการ ประดับประดาด้วยทองคำและอัญมณีนานาชนิด ลานอันรื่นรมย์ อันเป็นที่ซึ่งพี่น้องทั้งสี่พระองค์ทรงพระเล่นทุกวัน ไม่อาจพรรณนาได้ องค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งราควงศ์ ทรงประทานความยินดีแด่พระมารดา ทรงพระเล่นตามเด็กและเสด็จเตร็จเตร่อยู่ในลาน พระวรกายอันนุ่มนิ่มมีสีดั่งมรกต และในพระอวัยวะทุกส่วนมีความงดงามดั่งพระกามเทพนานาประการ พระบาทอันนุ่มนิ่มมีสีแดงดั่งดอกบัวบานใหม่ และพระนาขางอันงดงามของพระบาทย่อมแย่งความรุ่งโรจน์ของพระจันทร์ไป พระบาทมีเครื่องหมายอันงดงาม คือ วชิราวุธและอีกสามประการ และมีพระประคำเท้าอันงดงามมีเสียงไพเราะ ที่พระองค์มีเข็มขัดกระดิ่งอันงดงาม ทำด้วยทองคำประดับอัญมณี มีเสียงดังกังวานไพเราะและเย้ายวนใจ
โทหา 76
रेखा त्रय सुन्दर उदर नाभी रुचिर गँभीर।उर आयत भ्राजत बिबिध बाल बिभूषन चीर।।76।।
rekhā traya sundara udara nābhī rucira gaṁbhīra |ura āyata bhrājata bibidha bāla bibhūṣana cīra ||76||
เส้นรอยพระนาภีทั้งสามงดงามประดับพระอุทร พระนาภีทรงงามและลึก พระอุระกว้างใหญ่ทรงเปล่งประกาย ประดับด้วยเครื่องประดับและเครื่องทรงสำหรับเด็กนานาชนิด
เจาปาอี 77.1-5
अरुन पानि नख करज मनोहर।बाहु बिसाल बिभूषन सुंदर।।
कंध बाल केहरि दर ग्रीवा।चारु चिबुक आनन छबि सींवा।।
कलबल बचन अधर अरुनारे।दुइ दुइ दसन बिसद बर बारे।।
ललित कपोल मनोहर नासा।सकल सुखद ससि कर सम हासा।।
नील कंज लोचन भव मोचन।भ्राजत भाल तिलक गोरोचन।।
बिकट भृकुटि सम श्रवन सुहाए।कुंचित कच मेचक छबि छाए।।
पीत झीनि झगुली तन सोही।किलकनि चितवनि भावति मोही।।
रूप रासि नृप अजिर बिहारी।नाचहिं निज प्रतिबिंब निहारी।।
मोहि सन करहीं बिबिध बिधि क्रीड़ा।बरनत मोहि होति अति ब्रीड़ा।।
किलकत मोहि धरन जब धावहिं।चलउँ भागि तब पूप देखावहिं।।
aruna pāni nakha karaja manohara |bāhu bisāla bibhūṣana sundara ||
kaṅdha bāla kehari-dara grīvā |cāru cibuka ānana chabi sīṁvā ||
kalabala bacana adhara arunāre |dui dui dasana bisada bara bāre ||
lalita kapola manohara nāsā |sakala sukhada sasi kara sama hāsā ||
nīla kañja locana bhava mocana |bhrājata bhāla tilaka gorocana ||
bikaṭa bhṛkuṭi sama śravan suhāe |kuñcita kaca mecaka chabi chāe ||
pīta jhīni jhagulī tana sohī |kilakani citavani bhāvati mohī ||
rūpa rāsi nṛpa ajira bihārī |nācahiṁ nija pratibiṁba nihārī ||
mohi sana karahīṁ bibidha bidhi krīḍā |baranata mohi hoti ati brīḍā ||
kilakata mohi dharana jaba dhāvahīṁ |calauṁ bhāgi taba pūpa dekhāvahīṁ ||
พระหัตถ์สีแดง พระนขาและพระองคุลีงดงาม พระกรณยาวใหญ่ ทรงประดับด้วยเครื่องประดับอันสวยงาม พระอังสาดังสิงห์หนุ่ม พระคอประดับดังสังข์ พระคางงดงาม พระพักตร์คือขีดจำกัดแห่งความงาม พระวาจาอุจุนหวาน พระโอษฐ์แดง มีพระทนต์ขาวบริสุทธิ์ขนาดเล็กบนล่างอย่างละสองซี่ พระโหนกแก้มเร้าใจ พระนาสิกางดงาม พระสรวลอันประสิทธิ์ความสุขแก่สรรพชน เหมือนรัศมีพระจันทร์ พระเนตรดังดอกปทุมนีล ปลดปล่อยโลกจากพันธนาการแห่งภพ พระวรเครื่องรุ่งโรจน์ด้วยติลกะโคโรจน์ พระภูมิคิ้วโค้ง พระกรรณงดงามคู่กัน พระเกศามวงดำหยิบงอนแผ่รัศมีอันสวยงาม เสื้อคลุมสีเหลืองบางเบาทรงเปล่งประกายบนพระกาย เสียงหัวเราะร่าและพระเนตรคมช่างทรงเย้าโยมข้าพเจ้า รัตนะแห่งความงามทรงเล่นในลานวังของกษัตริย์ ทรงร่ายรำเมื่อเห็นเงาของพระองค์เอง ทรงเล่นเกมมากหลายกับข้าพเจ้า ซึ่งข้าพเจ้าอายยิ่งที่จะพรรณนา เมื่อทรงวิ่งมาทำเสียงอุจุนเพื่อจับข้าพเจ้า ข้าพเจ้าก็วิ่งหนี แล้วพระองค์ก็ทรงแสดงขนมหวานแก่ข้าพเจ้า
โทหา 77(क)-(ख)
आवत निकट हँसहिं प्रभु भाजत रुदन कराहिं।जाउँ समीप गहन पद फिरि फिरि चितइ पराहिं।।77(क)।।
प्राकृत सिसु इव लीला देखि भयउ मोहि मोह।कवन चरित्र करत प्रभु चिदानंद संदोह।।77(ख)।।
āvata nikaṭa haṁsahiṁ prabhu bhājata rudana karāhiṁ |jāuṁ samīpa gahana pada phiri-phiri citai parāhiṁ ||77(ka)||
prākṛta sisu iva līlā dekhi bhayau mohi moha |kavana caritra karata prabhu cidānanda saṁdoha ||77(kha)||
เมื่อข้าพเจ้าเข้าใกล้ พระเจ้าก็ทรงหัวเราะ เมื่อข้าพเจ้าหนีไป พระองค์ก็ทรงร้องไห้ด้วยความเศร้าโศก เมื่อข้าพเจ้าเข้าไปใกล้เพื่อจับพระบาท พระองค์ก็ทรงวิ่งหนี หันกลับมาทอดพระเนตรข้าพเจ้าครั้งแล้วครั้งเล่า ทอดพระเนตรการทรงลิลาของพระองค์ซึ่งเหมือนเด็กทารกสามัญ ข้าพเจ้าก็หลงใหลในความอัศจรรย์ว่า พระเจ้าผู้ทรงเป็นแหล่งแห่งจิตสำนึกบริสุทธิ์และความเบิกบานทั้งปวง ทรงกระทำการใดเช่นนี้
เจาปาอี 78.1-4
एतना मन आनत खगराया।रघुपति प्रेरित ब्यापी माया।।
सो माया न दुखद मोहि काहीं।आन जीव इव संसृत नाहीं।।
नाथ इहाँ कछु कारन आना।सुनहु सो सावधान हरिजाना।।
ग्यान अखंड एक सीताबर।माया बस्य जीव सचराचर।।
जौं सब कें रह ग्यान एकरस।ईस्वर जीवहि भेद कहहु कस।।
माया बस्य जीव अभिमानी।ईस बस्य माया गुनखानी।।
परबस जीव स्वबस भगवंता।जीव अनेक एक श्रीकंता।।
मुधा भेद जद्यपि कृत माया।बिनु हरि जाइ न कोटि उपाया।।
etanā mana ānata khagarāyā |raghupati prērīta byāpī māyā ||
so māyā na dukhada mohi kāhīṁ |āna jīva iva saṁsṛta nāhīṁ ||
nātha ihāṁ kachu kārana ānā |sunahu so sāvadhāna harijānā ||
gyāna akhaṇḍa eka sītābara |māyā basya jīva sacarācara ||
jauṁ saba keṁ raha gyāna eka-rasa |īswara jīvahi bhēda kahahu kasa ||
māyā basya jīva abhimānī |īsa basya māyā guṇakhānī ||
parabasa jīva svabasa bhagavaṁtā |jīva anēka eka śrīkaṁtā ||
mudhā bhēda jadyapi kṛta māyā |binu hari jāi na kōṭi upāyā ||
ข้าแต่ราชาแห่งนก เมื่อข้าพเจ้ากำลังคิดเช่นนี้อยู่ในใจ มายาซึ่งพระเจ้าแห่งราคูทรงส่งมา ก็แผ่คลุมเหนือข้าพเจ้า แต่มายานั้นมิได้นำความทุกข์มาแก่ข้าพเจ้า และข้าพเจ้าก็มิได้ตกอยู่ในวัฏสงสารเหมือนสรรพสัตว์อื่น ข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้า ณ ที่นี้มีเหตุผลอีกประการหนึ่ง โปรดฟังด้วยความตั้งใจ ข้าแต่ผู้ขี่พระหริ ญาณอันมิ่งขาดย่อมเป็นขององค์แห่งสีตาแต่ผู้เดียว สรรพสัตว์ทั้งเคลื่อนไหวและมิเคลื่อนไหวย่อมอยู่ใต้มายา หากสรรพสัตว์ทั้งปวงมีญาณอันเสมอกันไม่แปรเปลี่ยน จงบอกข้าพเจ้าเถิดว่า พระเจ้าจะต่างจากสรรพสัตว์ได้อย่างไร สรรพสัตว์ผู้เต็มไปด้วยความยึดตัวย่อมอยู่ใต้มายา มายาอันเป็นเหมืองแห่งคุณย่อมอยู่ใต้พระเจ้า สรรพสัตว์ย่อมพึ่งพาผู้อื่น ส่วนพระผู้เป็นเจ้าย่อมพึ่งพาตนเอง สรรพสัตว์มีมากมาย แต่องค์แห่งลักษมีมีเพียงผู้เดียว แม้ความแตกต่างซึ่งมายาสร้างขึ้นนั้นเป็นเท็จ ก็มิอาจกำจัดได้โดยปราศจากพระหริ แม้จะพยายามด้วยอุบายนับโกฏิ
โทหา 78(क)-(ख)
रामचंद्र के भजन बिनु जो चह पद निर्बान।ग्यानवंत अपि सो नर पसु बिनु पूँछ बिषान।।78(क)।।
राकापति षोड़स उअहिं तारागन समुदाइ।सकल गिरिन्ह दव लाइअ बिनु रबि राति न जाइ।।78(ख)।।
rāmacandra ke bhajana binu jo caha pada nirbāna |gyānavanta api so nara pasu binu pūṁcha biṣāna ||78(ka)||
rākāpati ṣōṛasa uahiṁ tārāgana samudāi |sakala girinha dava lāia binu rabi rāti na jāi ||78(kha)||
หากปราศจากภักติต่อพระรามจันทร์ ผู้ใดปรารถนาสถานะแห่งการหลุดพ้น แม้จะทรงเป็นผู้มีปัญญา ก็ทรงเป็นเพียงสัตว์ร้ายในรูปมนุษย์ ทรงขาดเพียงหางและเขา แม้พระจันทร์เต็มดวงจะทรงขึ้นสมบูรณ์ด้วยทุกสิบหกประการท่ามกลางหมู่ดาวดวงต่างๆ แต่ราตรีก็มิได้ทรงจางหายไปหากปราศจากพระอาทิตย์ แม้จะทรงจุดไฟทุกภูเขาก็ตาม
เจาปาอี 79.1-4
ऐसेहिं हरि बिनु भजन खगेसा।मिटइ न जीवन्ह केर कलेसा।।
हरि सेवकहि न ब्याप अबिद्या।प्रभु प्रेरित ब्यापइ तेहि बिद्या।।
ताते नास न होइ दास कर।भेद भगति भाढ़इ बिहंगबर।।
भ्रम ते चकित राम मोहि देखा।बिहँसे सो सुनु चरित बिसेषा।।
तेहि कौतुक कर मरमु न काहूँ।जाना अनुज न मातु पिताहूँ।।
जानु पानि धाए मोहि धरना।स्यामल गात अरुन कर चरना।।
तब मैं भागि चलेउँ उरगामी।राम गहन कहँ भुजा पसारी।।
जिमि जिमि दूरि उड़ाउँ अकासा।तहँ भुज हरि देखउँ निज पासा।।
aiseehiṁ hari binu bhajana khagēsā |miṭai na jīvanha kera kalēsā ||
hari sēvakahi na byāpa abidyā |prabhu prērīta byāpai tehi bidyā ||
tātē nāsa na hōi dāsa kara |bhēda bhagati bhāṛhai bihaṁgabara ||
bhrama tē cakita rāma mohi dēkhā |bihaṁsē so sunu carita bisēṣā ||
tehi kautuka kara maramu na kāhūṁ |jānā anuj na mātu pitāhūṁ ||
jānu pāni dhāē mohi dharanā |syāmala gāta aruna kara caranā ||
taba maiṁ bhāgi calēuṁ uragāmī |rāma gahana kahaṁ bhujā pasārī ||
jimi-jimi dūri uṛāuṁ akāsā |tahiṁ bhuj hari dēkhauṁ nija pāsā ||
ด้วยประการฉะนี้แล ท่านองค์เจ้าแห่งนก หากปราศจากการภาวนาต่อพระหริแล้ว ความทุกข์ทรมานของสรรพสัตว์ย่อมไม่สิ้นสุด อวิชชาย่อมไม่ครอบงำผู้รับใช้พระหริ ความรู้ที่บังเกิดแก่ผู้นั้น ย่อมเป็นพระประสงค์ขององค์พระผู้เป็นเจ้าที่ดลบันดาลให้ เพราะเหตุนั้น ท่านผู้ประเสริฐแห่งนก ผู้รับใช้ขององค์พระผู้เป็นเจ้าย่อมไม่พินาศ เพราะความแตกต่างระหว่างนายกับบริวาร และความภักดี ย่อมเพิ่มพูนขึ้นทุกที พระรามทอดพระเนตรข้าพเจ้าผู้สับสนและหลงใหลในอวิชชา แล้วทรงพระสรรล บัดนี้จงฟังการกระทำอันวิเศษนั้น ไม่มีผู้ใดรู้ความลับแห่งการพระเล่นนั้น ทั้งพระอนุชาและพระมารดาบิดาก็มิได้ทรงทราบ พระองค์ทรงวิ่งด้วยพระหัตถ์และพระชานุเพื่อจับข้าพเจ้า พระวรกายสีเขียวคร้ำ พระหัตถ์และพระบาทสีแดงสด ครั้นนั้นข้าพเจ้าจึงหนีไป ท่านครุฑ และพระรามเหยียดพระภาคุทั้งสองเพื่อจับข้าพเจ้า ยิ่งข้าพเจ้าบินไกลขึ้นสู่ท้องฟ้าเพียงใด ก็ยิ่งเห็นพระภาคุของพระหริอยู่เคียงข้างข้าพเจ้าเพียงนั้น
โทหา 79(क)-(ख)
ब्रह्मलोक लगि गयउँ मैं चितयउँ पाछ उड़ात।जुग अंगुल कर बीच सब राम भुजहि मोहि तात।।79(क)।।
सप्ताबरन भेद करि जहाँ लगें गति मोरि।गयउँ तहाँ प्रभु भुज निरखि ब्याकुल भयउँ बहोरि।।79(ख)।।
brahmaloka lagi gayauṁ maiṁ citayauṁ pācha uṛāta |juga aṅgula kara bīca saba rāma bhujahi mohi tāta ||79(ka)||
saptābaraṇa bhēda kari jahāṁ lagēṁ gati mōri |gayauṁ tahāṁ prabhu bhuja nirakhi byākula bhayauṁ bahōri ||79(kha)||
ข้าพเจ้าบินไปไกลจนถึงพรหมโลก และเมื่อทอดมองกลับขณะที่ข้าพเจ้าทรงบินไป ข้าพเจ้าเห็นพระกรของพระรามยังคงอยู่ห่างออกไปเพียงสองนิ้ว ทะลุผ่านกำแพงจักรวาลทั้งเจ็ดชั้นไปจนถึงขีดจำกัดแห่งการบินของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าไปถึงที่นั่นด้วย แต่เมื่อทอดเห็นพระกรขององค์พระผู้เป็นเจ้า ข้าพเจ้าก็ทรงถูกครอบงำด้วยความวิตกกังวลอีกครั้ง
Frequently Asked Questions
परम्परागत मान्यता अनुसार यह खंड ‘माया-भ्रम’ की निवृत्ति और ‘राम-भजन की अनिवार्यता’ का बोध कराता है। इसके पाठ/श्रवण से साधक में शान्ति, विवेक, और दास्य-भाव दृढ़ होता है—विशेषतः ‘अभिमान-नाश’ और ‘भक्ति-निष्ठा’ की सिद्धि के लिए इसे फलदायक माना जाता है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-संकीर्तन) या ‘राम राम’ का जप-सम्पुट प्रचलित है। कई परम्पराओं में सिद्धान्त-पंक्तियों पर ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-स्मरण (अर्थ-सम्पुट) भी जोड़ा जाता है।
Ask anything about Prakarana 8 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
