Prakarana 5
This sopāna is the ‘beauty of bhakti in motion’: devotion becomes effective action (sevā + śaraṇāgati). In the presented unit, the staircase-step is crossed through Vibhīṣaṇa’s renunciation of adharma, his leap from fear to refuge, and Rāma’s public vow of protection—turning ethics (nīti) into liberation-logic (mokṣa via surrender).
ในที่นี้รสประกอบด้วยเกลียวเชือกของราวทระ กรุณา และศานตะ สิ้นสุดที่อัทภูตะ ราวทระปรากฏในการดูหมิ่นและความรุนแรงของราวณะต่อวิภีษณะ กรุณาในการเนรเทศของวิญญาณธรรมะออกจากเครือญาติของตน ศานตะในการสลัดตัวออกภายในของวิภีษณะขณะเลือกที่พักพิงแทนอำนาจ และอัทภูตะในการโอบกอดทันทีของราม ซึ่งเปลี่ยนการลี้ภัยทางการเมืองเป็นการเริ่มต้นทางจิตวิญญาณ ในทางเทววิทยา ตุลสีทาสวางนีติไว้ใต้ภักติ: จริยธรรมโดยปราศจากการยอมจำนนจะพังทลายเป็นความกลัว ในขณะที่การยอมจำนนเปลี่ยนแม้แต่กายรากษสให้เป็นผู้มีสิทธิ์รับพระคุณ โดฮาทั้งหลายยืนหยัดเป็นศิลาฤกษ์ทางหลักคำสอน เหนือสิ้นสิ่งคือคำปฏิญาณของรามที่ว่าแม้บาปอัปรีย์ก็ไม่อาจขัดขวางการคุ้มครองเมื่อผู้หนึ่งหันหน้าเข้าหาพระองค์ (สันมุข) ดังนั้นสุนทรกาณฑ์จึงมิได้เป็นเพียงสะพานสู่ลงกา แต่เป็นสะพานจากอหังการสู่การเป็นส่วนหนึ่งในนิวาสขององค์พระผู้เป็นเจ้า ในฐานะนิชชนะ คือผู้เป็นของพระองค์เอง
Verses
เจาปาอี 41.1-5
बुध पुरान श्रुति संमत बानी।कही बिभीषन नीति बखानी।।
सुनत दसानन उठा रिसाई।खल तोहि निकट मुत्यु अब आई।।
जिअसि सदा सठ मोर जिआवा।रिपु कर पच्छ मूढ़ तोहि भावा।।
कहसि न खल अस को जग माहीं।भुज बल जाहि जिता मैं नाही।।
मम पुर बसि तपसिन्ह पर प्रीती।सठ मिलु जाइ तिन्हहि कहु नीती।।
अस कहि कीन्हेसि चरन प्रहारा।अनुज गहे पद बारहिं बारा।।
उमा संत कइ इहइ बड़ाई।मंद करत जो करइ भलाई।।
तुम्ह पितु सरिस भलेहिं मोहि मारा।रामु भजें हित नाथ तुम्हारा।।
सचिव संग लै नभ पथ गयऊ।सबहि सुनाइ कहत अस भयऊ।।
budha purāna śruti saṁmata bānī |kahī bibhīṣana nīti bakhānī ||
sunata dasānana uṭhā risāī |khala tohi nikaṭa mutyu aba āī ||
jiasi sadā saṭha mora jiāvā |ripu kara paccha mūṛha tohi bhāvā ||
kahasi na khala asa ko jaga māhīṁ |bhuja bala jāhi jitā maiṁ nāhī ||
mama pura basi tapasinha para prītī |saṭha milu jāi tinhahi kahu nītī ||
asa kahi kīnhesi carana prahārā |anuja gahe pada bārahiṁ bārā ||
umā saṁta kai ihai baṛāī |maṁda karata jo karai bhalāī ||
tumha pitu sarisa bhalehiṁ mohi mārā |rāmu bhajeṁ hita nātha tumhārā ||
saciva saṁga lai nabha patha gayaū |sabahi sunāi kahata asa bhayaū ||
พระวิภีษณะตรัสถ้อยคำแห่งคำแนะนำและอธิบายหลักปฏิบัติอันชอบธรรม เป็นถ้อยคำที่บัณฑิต พระเปาราณะและพระเวทยอมรับ ทราบดังนั้น ทศานน์จึงลุกขึ้นด้วยความโกรธ ว่า ไอ้เลว มัจจุราชของเจ้าบัดนี้มาใกล้แล้ว เจ้ายังมีชีวิตอยู่ตลอดมา ไอ้โง่ ก็เพราะเราปล่อยให้เจ้าอยู่ ทว่าไอ้เขลอ ยังพอใจเข้าข้างศัตรูของเรา บอกเรามา ไอ้เลว ในโลกนี้มีใครที่เรามิได้พิชิตด้วยกำลังแขนของเรา เจ้าอาศัยอยู่ในนครของเรา ทว่าใจเจ้านั้นผูกพันกับนักบำเพ็ญ ไอ้โง่ จงไปร่วมกับพวกเขา แล้วสั่งสอนพวกเขาซะให้รู้จักความประพฤติชอบของเจ้า กล่าวดังนี้แล้ว ทรงเตะด้วยพระบาท น้องชายจึงกอดพระบาทซ้ำแล้วซ้ำเล่า อุมาเทวี นี่คือความยิ่งใหญ่ของพระสันตะ คือย่อมทำความดีแก่ผู้ที่ทำร้ายตน พระวิภีษณะกล่าวว่า ท่านเสมือนบิดาของข้าพเจ้า การที่ท่านตีข้าพเจ้านั้นชอบแล้ว ทว่าข้าแผ่นดิน ความเจริญของท่านอยู่ที่การบูชาพระราม นำข้าราชการไปด้วย จึงเสด็จไปทางอากาศ และขณะที่เสด็จไปก็ตรัสดังนี้ ให้ทุกท่านได้ยิน
โทหา 41
रामु सत्यसंकल्प प्रभु सभा कालबस तोरि।मै रघुबीर सरन अब जाउँ देहु जनि खोरि।।41।।
rāmu satyasaṁkalpa prabhu sabhā kālabasa tori |mai raghubīra sarana aba jāũ dehu jani khori ||41||
พระรามเป็นพระผู้เป็นนายผู้ทรงมีพระประสงค์เป็นจริงเสมอ ส่วนสภาของท่านนั้นอยู่ในอำนาจแห่งความตาย บัดนี้ข้าพเจ้าจักไปเข้าพึ่งพระวีรบุรุษแห่งราชวงศ์รคุ ขออย่าตำหนิข้าพเจ้าเลย
เจาปาอี 42.1-4
अस कहि चला बिभीषनु जबहीं।आयूहीन भए सब तबहीं।।
साधु अवग्या तुरत भवानी।कर कल्यान अखिल कै हानी।।
रावन जबहिं बिभीषन त्यागा।भयउ बिभव बिनु तबहिं अभागा।।
चलेउ हरषि रघुनायक पाहीं।करत मनोरथ बहु मन माहीं।।
देखिहउँ जाइ चरन जलजाता।अरुन मृदुल सेवक सुखदाता।।
जे पद परसि तरी रिषिनारी।दंडक कानन पावनकारी।।
जे पद जनकसुताँ उर लाए।कपट कुरंग संग धर धाए।।
हर उर सर सरोज पद जेई।अहोभाग्य मै देखिहउँ तेई।।
asa kahi calā bibhīṣanu jabahīṁ |āyūhīna bhae saba tabahīṁ ||
sādhu avagyā turata bhavānī |kara kalyāna akhila kai hānī ||
rāvana jabahiṁ bibhīṣana tyāgā |bhayau bibhava binu tabahiṁ abhāgā ||
caleu haraṣi raghunāyaka pāhīṁ |karata manoratha bahu mana māhīṁ ||
dekhihaũ jāi carana jalajātā |aruna mṛdula sevaka sukhadātā ||
je pada parasi tarī riṣinārī |daṁḍaka kānana pāvanakārī ||
je pada janakasutā̃ ura lāe |kapaṭa kuraṁga saṁga dhara dhāe ||
hara ura sara saroja pada jeī |ahobhāgya mai dekhihaũ teī ||
กล่าวดังนี้แล้ว วิภีษณะจึงเดินทางออกไป และในขณะนั้นนั่นเอง ทั้งหมดก็หมดอายุขัยลง การดูหมิ่นผู้ทรงศีล ข้าแต่ภวานี ย่อมนำความพินาศแห่งกุศลทั้งปวงมาให้ในทันที เมื่อราวณะทอดทิ้งวิภีษณะ ในขณะนั้นนั่นเอง กษัตริย์ผู้โชคร้ายก็สูญเสียศักดิ์ศรีและอำนาจทั้งมวล วิภีษณะเดินทางไปยังองค์พระผู้เป็นใหญ่แห่งราคูตรวงศ์ด้วยความยินดี โดยมีความปรารถนามากมายในใจ "ข้าจักไปยังพระบาทประดุจดอกบัว อันแดงอ่อนนุ่ม ผู้ประทานความสุขแก่ผู้รับใช้ พระบาทซึ่งแตะต้องแล้ว ภรรยาแห่งพระฤาษีก็รอดพ้น และทำให้ป่าทัณฑกะเป็นที่ศักดิ์สิทธิ์ พระบาทซึ่งธิดาแห่งชนกะกอดไว้ที่อก พระบาทซึ่งวิ่งไล่ตามกวางผู้หลอกลวง พระบาทซึ่งเป็นดังดอกบัวในสระแห่งพระหฤทัยของพระศิวะ โอ้โชคดีจักโชค ข้าจักได้เห็นพระบาทนั้นแล้ว!"
โทหา 42
जिन्ह पायन्ह के पादुकन्हि भरतु रहे मन लाइ।ते पद आजु बिलोकिहउँ इन्ह नयनन्हि अब जाइ।।42।।
jinha pāyanha ke pādukanhi bharatu rahe mana lāi |te pada āju bilokihaũ inha nayananhi aba jāi ||42||
พระบาทนั้นแหละ ที่พระภรตทรงจดจ่อพระที่อยู่ในพระหฤทัยเสมอ พระบาทนั้นหนูจะชมวันนี้ด้วยนัยน์ตาคู่นี้ บัดนี้หนูได้มาถึงที่นี่แล้ว
เจาปาอี 43.1-5
एहि बिधि करत सप्रेम बिचारा।आयउ सपदि सिंधु एहिं पारा।।
कपिन्ह बिभीषनु आवत देखा।जाना कोउ रिपु दूत बिसेषा।।
ताहि राखि कपीस पहिं आए।समाचार सब ताहि सुनाए।।
कह सुग्रीव सुनहु रघुराई।आवा मिलन दसानन भाई।।
कह प्रभु सखा बूझिऐ काहा।कहइ कपीस सुनहु नरनाहा।।
जानि न जाइ निसाचर माया।कामरूप केहि कारन आया।।
भेद हमार लेन सठ आवा।राखिअ बाँधि मोहि अस भावा।।
सखा नीति तुम्ह नीकि बिचारी।मम पन सरनागत भयहारी।।
सुनि प्रभु बचन हरष हनुमाना।सरनागत बच्छल भगवाना।।
ehi bidhi karata saprema bicārā |āyau sapadi siṁdhu ehiṁ pārā ||
kapinha bibhīṣanu āvata dekhā |jānā kou ripu dūta biseṣā ||
tāhi rākhi kapīsa pahiṁ āe |samācāra saba tāhi sunāe ||
kaha sugrīva sunahu raghurāī |āvā milana dasānana bhāī ||
kaha prabhu sakhā būjhiai kāhā |kahai kapīsa sunahu naranāhā ||
jāni na jāi nisācara māyā |kāmarūpa kehi kārana āyā ||
bheda hamāra lena saṭha āvā |rākhia bā̃dhi mohi asa bhāvā ||
sakhā nīti tumha nīki bicārī |mama pana saranāgata bhayahārī ||
suni prabhu bacana haraṣa hanumānā |saranāgata bacchala bhagavānā ||
ขณะทรงพระดำริด้วยความรักเช่นนั้น ก็เสด็จมาถึงริมฝั่งสมุทรนี้ทันที ลิงทั้งหลายเห็นพระวิภีษณะเสด็จมา ก็คิดว่าเป็นทูตศัตรูพิเศษคนหนึ่ง พวกเขาคุมพระองค์ไปเฝ้าพระราชาลิง และกรายบังคมทูลเรื่องราวทั้งหมด พระสุครีพตรัสว่า ทรงฟังพระนายแห่งราคุวงศ์ น้องชายของทศกัณฐ์มาพบแล้ว พระเจ้าตรัสกับสหายว่า ต้องเข้าใจความประสงค์ของเขา พระราชาลิงทูลว่า ทรงฟังพระนายแห่งมนุษย์ อุบายของพวกอสูรไม่อาจรู้ได้ เขาเปลี่ยนรูปได้ ใครจะรู้ว่ามาด้วยเหตุใด เขามาสืบความลับของเรา ไอ้ชั่วนั้น ควรจับมัดไว้ ดูก่อนสหาย ท่านรู้นีติดี แต่เราถือปฏิญาณปกป้องผู้มาพึ่งพระบารมี เมื่อได้ยินพระดำรัส พระหนุมานทรงปีติยินดี เพราะพระเจ้าทรงเป็นผู้คุ้มครองผู้มาพึ่งพระบารมี ทรงปัดเป่าความกลัว
โทหา 43
सरनागत कहुँ जे तजहिं निज अनहित अनुमानि।ते नर पावँर पापमय तिन्हहि बिलोकत हानि।।43।।
saranāgata kahũ je tajahiṁ nija anahita anumāni |te nara pāvãra pāpamaya tinhahi bilokata hāni ||43||
ผู้ใดที่ทอดทิ้งผู้ที่มาเข้าหาเพื่อขอความคุ้มครอง โดยคาดคะเนว่าผู้นั้นจะนำภัยมาสู่ตน ชนเหล่านั้นย่อมเป็นคนต่ำช้าเต็มไปด้วยบาป แม้แต่จะมองดูพวกเขาก็ยังเป็นการสูญเสีย
เจาปาอี 44.1-4
कोटि बिप्र बध लागहिं जाहू।आएँ सरन तजउँ नहिं ताहू।।
सनमुख होइ जीव मोहि जबहीं।जन्म कोटि अघ नासहिं तबहीं।।
पापवंत कर सहज सुभाऊ।भजनु मोर तेहि भाव न काऊ।।
जौं पै दुष्टहदय सोइ होई।मोरें सनमुख आव कि सोई।।
निर्मल मन जन सो मोहि पावा।मोहि कपट छल छिद्र न भावा।।
भेद लेन पठवा दससीसा।तबहुँ न कछु भय हानि कपीसा।।
जग महुँ सखा निसाचर जेते।लछिमनु हनइ निमिष महुँ तेते।।
जौं सभीत आवा सरनाई।रखिहउँ ताहि प्रान की नाई।।
koṭi bipra badha lāgahiṁ jāhū |āẽ sarana tajaũ nahiṁ tāhū ||
sanamukha hoi jīva mohi jabahīṁ |janma koṭi agha nāsahiṁ tabahīṁ ||
pāpavaṁta kara sahaja subhāū |bhajanu mora tehi bhāva na kāū ||
jauṁ pai duṣṭahadaya soi hoī |moreṁ sanamukha āva ki soī ||
nirmala mana jana so mohi pāvā |mohi kapaṭa chala chidra na bhāvā ||
bheda lena paṭhavā dasasīsā |tabahũ na kachu bhaya hāni kapīsā ||
jaga mahũ sakhā nisācara jete |lachimanu hanai nimiṣa mahũ tete ||
jauṁ sabhīta āvā saranāī |rakhihaũ tāhi prāna kī nāī ||
แม้ผู้ใดที่ฆ่าพราหมณ์นับล้าน หากเข้ามาขอความคุ้มครองกับข้า ข้าจะไม่ทอดทิ้งเขา เมื่อใดที่สรรพสัตว์หันหน้าเข้าหาข้า บาปกรรมนับล้านชาติก็ถูกทำลายในขณะนั้น นิสัยตามธรรมชาติของผู้มีบาปคือ การบูชาข้าไม่เป็นที่พอใจของเขาเลย หากเขาเป็นผู้มีใจชั่วโดยแท้จริง เขาจะมาเข้าเฝ้าข้าหรือ ผู้มีใจบริสุทธิ์เท่านั้นที่จะหาข้าได้ ข้าไม่ชอบการหลอกลวง อุบายลวง และการแคะค้นหาที่ติ แม้ทศกัณฐ์จะส่งเขามาสืบความลับ ข้าแห่งวานรเอ๋ย ก็ไม่มีอันตรายหรือความเสียหายใดๆ แก่เรา มิตรเอ๋ย อสูรในโลกมีจำนวนเท่าใด ลักษมณ์สามารถประหารได้ทั้งหมดในพริบตา หากเขามาขอความคุ้มครองด้วยความหวาดกลัว ข้าจะปกป้องเขาดังชีวิตของข้าเอง
โทหา 44
उभय भाँति तेहि आनहु हँसि कह कृपानिकेत।जय कृपाल कहि चले अंगद हनू समेत।।44।।
ubhaya bhā̃ti tehi ānahu hãsi kaha kṛpāniketa |jaya kṛpāla kahi cale aṁgada hanū sameta ||44||
"ทั้งสองกรณี จงนำเขามาหาเรา" พระผู้เป็นที่พักแห่งความเมตตาตรัสด้วยรอยยิ้ม ร้องว่า "ชัยชนะแด่ผู้เมตตา!" สุครีพจึงเสด็จออกไปพร้อมด้วยองคระและหนุมาน
เจาปาอี 45.1-4
सादर तेहि आगें करि बानर।चले जहाँ रघुपति करुनाकर।।
दूरिहि ते देखे द्वौ भ्राता।नयनानंद दान के दाता।।
बहुरि राम छबिधाम बिलोकी।रहेउ ठटुकि एकटक पल रोकी।।
भुज प्रलंब कंजारुन लोचन।स्यामल गात प्रनत भय मोचन।।
सिंघ कंध आयत उर सोहा।आनन अमित मदन मन मोहा।।
नयन नीर पुलकित अति गाता।मन धरि धीर कही मृदु बाता।।
नाथ दसानन कर मैं भ्राता।निसिचर बंस जनम सुरत्राता।।
सहज पापप्रिय तामस देहा।जथा उलूकहि तम पर नेहा।।
sādara tehi āgeṁ kari bānara |cale jahā̃ raghupati karunākara ||
dūrihi te dekhe dvau bhrātā |nayanānaṁda dāna ke dātā ||
bahuri rāma chabidhāma bilokī |raheu ṭhaṭuki ekaṭaka pala rokī ||
bhuja pralaṁba kaṁjāruna locana |syāmala gāta pranata bhaya mocana ||
siṁgha kaṁdha āyata ura sohā |ānana amita madana mana mohā ||
nayana nīra pulakita ati gātā |mana dhari dhīra kahī mṛdu bātā ||
nātha dasānana kara maiṁ bhrātā |nisicara baṁsa janama suratrātā ||
sahaja pāpapriya tāmasa dehā |jathā ulūkahi tama para nehā ||
พวกวานรได้นำท่านไว้ข้างหน้าด้วยความเคารพแล้วเดินทางไปยังที่ซึ่งพระราม องค์พระผู้เป็นใหญ่แห่งราชวงศ์รคุและทรงเป็นแหล่งแห่งความเมตตาประทับอยู่ จากไกลท่านได้เห็นพี่น้องทั้งสองพระองค์ผู้ทรงประทานความปลาบปลื้มแก่ดวงตา แล้วท่านได้ทอดพระเนตรพระรามผู้ทรงเป็นแหล่งแห่งความงดงามแล้วยืนนิ่งสนิทสายตาจับจ้องไม่กะพริบสะกดแม้การกะพริบของเปลือกตาไว้ ท่านเห็นพระกรรณอันยาวพระเนตรแดงดั่งดอกบัวและพระวรกายสีเข้มของพระองค์ผู้ทรงปลดปล่อยผู้นอบน้อมให้พ้นจากความหวาดกลัว พระไหล่ดังสิงห์และพระอุระอันกว้างเปล่งประกายพระพักตร์ทรงย้อมใจของพระกามเทพนับไม่ถ้วน พระเนตรเปี่ยมน้ำตาและพระวรกายขนพองไปทั่วทรงสำรวมความกล้าแล้วตรัสด้วยน้ำเสียงอ่อนโยน ข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้าข้าพระองค์เป็นน้องของทศกัณฐ์ข้าแต่ผู้ทรงคุ้มครองเทพทั้งหลายข้าพระองค์เกิดในวงศ์รากษส กายนี้มีสภาพแห่งความมืดและรักบาปแต่กำเนิดดังที่นกเค้าแมวมีความรักต่อความมืดโดยธรรมชาติ
โทหา 45
श्रवन सुजसु सुनि आयउँ प्रभु भंजन भव भीर।त्राहि त्राहि आरति हरन सरन सुखद रघुबीर।।45।।
śravana sujasu suni āyaũ prabhu bhaṁjana bhava bhīra |trāhi trāhi ārati harana sarana sukhada raghubīra ||45||
ข้าพระองค์ได้ยินชื่อเสียงอันดีงามด้วยหูของข้าพระองค์เองจึงได้มา ข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้าผู้ทำลายความหวาดกลัวในวัฏสงสาร โปรดช่วยข้าพระองค์ให้รอด โปรดช่วยข้าพระองค์ให้รอด ข้าแต่ผู้ขจัดความทุกข์ ผู้ประทานความสุขแด่ผู้ที่เข้ามาพึ่ง ข้าแต้วีรบุรุษแห่งราชวงศ์รคุ
เจาปาอี 46.1-4
अस कहि करत दंडवत देखा।तुरत उठे प्रभु हरष बिसेषा।।
दीन बचन सुनि प्रभु मन भावा।भुज बिसाल गहि हृदयँ लगावा।।
अनुज सहित मिलि ढिग बैठारी।बोले बचन भगत भयहारी।।
कहु लंकेस सहित परिवारा।कुसल कुठाहर बास तुम्हारा।।
खल मंडलीं बसहु दिनु राती।सखा धरम निबहइ केहि भाँती।।
मैं जानउँ तुम्हारि सब रीती।अति नय निपुन न भाव अनीती।।
बरु भल बास नरक कर ताता।दुष्ट संग जनि देइ बिधाता।।
अब पद देखि कुसल रघुराया।जौं तुम्ह कीन्ह जानि जन दाया।।
asa kahi karata daṁḍavata dekhā |turata uṭhe prabhu haraṣa biseṣā ||
dīna bacana suni prabhu mana bhāvā |bhuja bisāla gahi hṛdayã lagāvā ||
anuja sahita mili ḍhiga baiṭhārī |bole bacana bhagata bhayahārī ||
kahu laṁkesa sahita parivārā |kusala kuṭhāhara bāsa tumhārā ||
khala maṁḍalīṁ basahu dinu rātī |sakhā dharama nibahai kehi bhā̃tī ||
maiṁ jānaũ tumhāri saba rītī |ati naya nipuna na bhāva anītī ||
baru bhala bāsa naraka kara tātā |duṣṭa saṁga jani dei bidhātā ||
aba pada dekhi kusala raghurāyā |jauṁ tumha kīnha jāni jana dāyā ||
กล่าวดังนี้แล้ว ทรงเห็นวิภีษณะกราบไหว้ถวายบังคม พระผู้เป็นนายก็ทรงลุกขึ้นทันทีด้วยความปิติยินดีอย่างยิ่ง ทรงสดับพระวาจาอันนอบน้อมแล้ว พระหฤทัยทรงพอพระทัย ทรงโอบด้วยพระกรรณอันยาว และทรงกอดแนบพระอุระ ทรงโอบกอดพร้อมด้วยพระอนุชา แล้วทรงนั่งถัดข้างกันใกล้ชิด องค์พระภูตผู้ขจัดภัยแห่งภักตา ทรงตรัสวาจาว่า จงบอกเรา ท่านเจ้าเมืองลงกาพร้อมด้วยครอบครัว เป็นอยู่เรียบร้อยดีหรือไม่ ที่อยู่ของท่านอยู่ในที่ชั่วร้าย ท่านอยู่ท่ามกลางหมู่คนชั่วทั้งวันทั้งคืน มิตรเอ๋ย ท่านจะรักษาธรรมะได้อย่างไร เราทราบนิสัยของท่านทั้งปวง ท่านชำนาญในความประพฤติชอบเป็นอย่างยิ่ง ความอยุติธรรมย่อมไม่เป็นที่พอใจของท่าน มิตรเอ๋ย แม้จะอยู่ในนรกก็ยังดีกว่า ขอพระผู้สร้างอย่าได้ประทานการคบหากับคนชั่วเลย วิภีษณะทูลตอบว่า บัดนี้ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าแห่งราคู ได้เห็นพระบาทแล้ว ข้าพระองค์ก็สุขสบาย เพราะพระองค์ทรงเห็นข้าพระองค์เป็นผู้รับใช้และทรงกรุณา
โทหา 46
तब लगि कुसल न जीव कहुँ सपनेहुँ मन बिश्राम।जब लगि भजत न राम कहुँ सोक धाम तजि काम।।46।।
taba lagi kusala na jīva kahũ sapanehũ mana biśrāma |jaba lagi bhajata na rāma kahũ soka dhāma taji kāma ||46||
ตราบใดที่ชีวาตนยังไม่ภาวนาพระราม โดยสละกามตัณหาอันเป็นที่อยู่แห่งความเศร้าโศก ตราบนั้นย่อมไม่มีความสุขสงบ แม้ในความฝันก็ไม่อาจให้จิตใจพักผ่อนได้เลย
เจาปาอี 47.1-4
तब लगि हृदयँ बसत खल नाना।लोभ मोह मच्छर मद माना।।
जब लगि उर न बसत रघुनाथा।धरें चाप सायक कटि भाथा।।
ममता तरुन तमी अँधिआरी।राग द्वेष उलूक सुखकारी।।
तब लगि बसति जीव मन माहीं।जब लगि प्रभु प्रताप रबि नाहीं।।
अब मैं कुसल मिटे भय भारे।देखि राम पद कमल तुम्हारे।।
तुम्ह कृपाल जा पर अनुकूला।ताहि न ब्याप त्रिबिध भव सूला।।
मैं निसिचर अति अधम सुभाऊ।सुभ आचरनु कीन्ह नहिं काऊ।।
जासु रूप मुनि ध्यान न आवा।तेहिं प्रभु हरषि हृदयँ मोहि लावा।।
taba lagi hṛdayã basata khala nānā |lobha moha macchara mada mānā ||
jaba lagi ura na basata raghunāthā |dhareṁ cāpa sāyaka kaṭi bhāthā ||
mamatā taruna tamī ãdhiārī |rāga dveṣa ulūka sukhakārī ||
taba lagi basati jīva mana māhīṁ |jaba lagi prabhu pratāpa rabi nāhīṁ ||
aba maiṁ kusala miṭe bhaya bhāre |dekhi rāma pada kamala tumhāre ||
tumha kṛpāla jā para anukūlā |tāhi na byāpa tribidha bhava sūlā ||
maiṁ nisicara ati adhama subhāū |subha ācaranu kīnha nahiṁ kāū ||
jāsu rūpa muni dhyāna na āvā |tehiṁ prabhu haraṣi hṛdayã mohi lāvā ||
ตราบใดที่คนชั่วนานาประการยังสถิตในหัวใจ คือ ความโลภ ความหลง ความอิจฉา ความทะนงตน และความหยิ่งยโส ก็ตราบใดที่พระรฆุนาถ ผู้ทรงถือธนูและลูกศร ทรงมีกระบอกธนูเคียงพระกันหาร ยังไม่ประทับในหัวใจ ความยึดติดเป็นราตรีอันมืดมิดและเยาว์วัย ความรักและความเกลียดเป็นนกเค้าที่ชื่นชมยินดีในความมืดนั้น สิ่งเหล่านี้ยังอาศัยอยู่ในจิตใจของสรรพสัตว์ ตราบใดที่ดวงอาทิตย์แห่งพระบารมีขององค์พระภูมิเจ้ายังไม่ขึ้น บัดนี้ข้าพเจ้าสวัสดีแล้ว ความหวาดกลัวอันหนักอ้วนได้มลายสิ้น เพราะได้เห็นดอกบัวแห่งพระบาทของพระองค์ ข้าแต่พระราม ข้าแต่องค์ผู้ทรงพระกรุณา ผู้ใดที่พระองค์ทรงเมตตา ผู้นั้นย่อมไม่ถูกรบกวนด้วยทุกข์สามประการแห่งวัฏสงสาร ข้าพเจ้าเป็นรากษส มีนิสัยต่ำช้ายิ่ง และไม่เคยทำกุศลกรรมใดๆ เลย ทว่าพระภูมิเจ้า ผู้ซึ่งพระวรกายไม่เคยปรากฏในฌานของพระฤาษีทั้งหลาย ได้ทรงรับข้าพเจ้าเข้าสู่พระหฤทัยด้วยพระปีติยินดี
โทหา 47
अहोभाग्य मम अमित अति राम कृपा सुख पुंज।देखेउँ नयन बिरंचि सिब सेब्य जुगल पद कंज।।47।।
ahobhāgya mama amita ati rāma kṛpā sukha puṁja |dekheũ nayana biraṁci siba sebya jugala pada kaṁja ||47||
โอ้ โชคชะตาของข้านั้นยิ่งใหญ่และไร้ขีดจำกัดเพียงใด! ด้วยพระหริยุคของพระราม ผู้เป็นแหล่งกำเนิดแห่งความสุขทั้งปวง ข้าได้เห็นด้วยตาของข้าเองถึงพระบาทปทุมทั้งสองข้าง ซึ่งพระพรหมและพระศิวะเองก็ทำการรับใช้
เจาปาอี 48.1-4
सुनहु सखा निज कहउँ सुभाऊ।जान भुसुंडि संभु गिरिजाऊ।।
जौं नर होइ चराचर द्रोही।आवे सभय सरन तकि मोही।।
तजि मद मोह कपट छल नाना।करउँ सद्य तेहि साधु समाना।।
जननी जनक बंधु सुत दारा।तनु धनु भवन सुहृद परिवारा।।
सब कै ममता ताग बटोरी।मम पद मनहि बाँध बरि डोरी।।
समदरसी इच्छा कछु नाहीं।हरष सोक भय नहिं मन माहीं।।
अस सज्जन मम उर बस कैसें।लोभी हृदयँ बसइ धनु जैसें।।
तुम्ह सारिखे संत प्रिय मोरें।धरउँ देह नहिं आन निहोरें।।
sunahu sakhā nija kahaũ subhāū |jāna bhusuṁḍi saṁbhu girijāū ||
jauṁ nara hoi carācara drohī |āve sabhaya sarana taki mohī ||
taji mada moha kapaṭa chala nānā |karaũ sadya tehi sādhu samānā ||
jananī janaka baṁdhu suta dārā |tanu dhanu bhavana suhṛda parivārā ||
saba kai mamatā tāga baṭorī |mama pada manahi bā̃dha bari ḍorī ||
samadarasī icchā kachu nāhīṁ |haraṣa soka bhaya nahiṁ mana māhīṁ ||
asa sajjana mama ura basa kaiseṁ |lobhī hṛdayã basai dhanu jaiseṁ ||
tumha sārikhe saṁta priya moreṁ |dharaũ deha nahiṁ āna nihoreṁ ||
จงฟังเถิดมิตรี ข้าจักเล่านิสัยของตนให้ทราบ ซึ่งภูสุณฺฑิ ศมฺภุ และคิริชา ย่อมรู้แล้ว แม้บุรุษจะเป็นศัตรูของสรรพสัตว์ทั้งเคลื่อนไหวและไม่เคลื่อนไหว หากผู้นั้นมาหาข้าด้วยความหวาดเกรง แสวงหาที่พึ่งแห่งข้า แล้วสละความเย่อหยิ่ง ความหลง และการหลอกลวงอุบายนานาประการ ข้าย่อมทำให้ผู้นั้นเป็นดังสาธุในทันที มารดา บิดา พี่น้อง บุตร ภรรยา ร่างกาย ทรัพย์ นิเวศ มิตรสหาย และวงศ์ตระกูล รวมเอาเชื้อสายแห่งความผูกพันต่อสิ่งเหล่านี้ทั้งปวง แล้วฟั่นเป็นเชือก ผูกมัดจิตใจไว้แก่พระบาทแห่งข้า เห็นสรรพสิ่งเสมอภาค ไม่มีความปรารถนาใดๆ ในจิตใจไม่มีความยินดี ความเศร้าโศก หรือความหวาดกลัว สาธุชนเช่นนี้ย่อมสถิตในหทัยของข้า ดังทรัพย์สมบัติย่อมสถิตในหทัยของคนตระหนี่ สาธุเช่นท่านเป็นที่รักยิ่งแก่ข้า ข้ารับกายไม่เพื่อประโยชน์อื่นใดนอกจากเพื่อเขาทั้งหลาย
โทหา 48
सगुन उपासक परहित निरत नीति दृढ़ नेम।ते नर प्रान समान मम जिन्ह कें द्विज पद प्रेम।।48।।
saguna upāsaka parahita nirata nīti dṛṛha nema |te nara prāna samāna mama jinha keṁ dvija pada prema ||48||
ผู้ที่เคารพบูชาพระเจ้าผู้มีรูป ผู้มีความยินดีในประโยชน์ของผู้อื่น ผู้มั่นคงในความประพฤติชอบและในการถือศีล และผู้ที่มีความรักต่อพระบาทของพราหมณ์ บุรุษเหล่านั้นเป็นที่รักของข้าพเจ้าดังชีวิตของข้าพเจ้าเอง
เจาปาอี 49.1-5
सुनु लंकेस सकल गुन तोरें।तातें तुम्ह अतिसय प्रिय मोरें।।
राम बचन सुनि बानर जूथा।सकल कहहिं जय कृपा बरूथा।।
सुनत बिभीषनु प्रभु कै बानी।नहिं अघात श्रवनामृत जानी।।
पद अंबुज गहि बारहिं बारा।हृदयँ समात न प्रेमु अपारा।।
सुनहु देव सचराचर स्वामी।प्रनतपाल उर अंतरजामी।।
उर कछु प्रथम बासना रही।प्रभु पद प्रीति सरित सो बही।।
अब कृपाल निज भगति पावनी।देहु सदा सिव मन भावनी।।
एवमस्तु कहि प्रभु रनधीरा।मागा तुरत सिंधु कर नीरा।।
जदपि सखा तव इच्छा नाहीं।मोर दरसु अमोघ जग माहीं।।
अस कहि राम तिलक तेहि सारा।सुमन बृष्टि नभ भई अपारा।।
sunu laṁkesa sakala guna toreṁ |tāteṁ tumha atisaya priya moreṁ ||
rāma bacana suni bānara jūthā |sakala kahahiṁ jaya kṛpā barūthā ||
sunata bibhīṣanu prabhu kai bānī |nahiṁ aghāta śravanāmṛta jānī ||
pada aṁbuja gahi bārahiṁ bārā |hṛdayã samāta na premu apārā ||
sunahu deva sacarācara svāmī |pranatapāla ura aṁtarajāmī ||
ura kachu prathama bāsanā rahī |prabhu pada prīti sarita so bahī ||
aba kṛpāla nija bhagati pāvanī |dehu sadā siva mana bhāvanī ||
evamastu kahi prabhu ranadhīrā |māgā turata siṁdhu kara nīrā ||
jadapi sakhā tava icchā nāhīṁ |mora darasu amogha jaga māhīṁ ||
asa kahi rāma tilaka tehi sārā |sumana bṛṣṭi nabha bhaī apārā ||
จงฟัง ท่านเจ้าแห่งลงกา ท่านมีคุณธรรมครบทุกประการ เพราะฉะนั้นท่านจึงเป็นที่รักยิ่งของข้าพเจ้า เมื่อได้ยินพระดำรัสของพระราม ฝูงวานรทั้งหมดต่างร้องว่า ชัยชนะจงมีแด่องค์ผู้เป็นที่พำนักแห่งความกรุณา วิภีษณะขณะฟังพระดำรัสของพระองค์ ไม่เคยอิ่มเอิบ เพราะทราบว่าเป็นอมฤตแก่หู ท่านกอดพระบาทปัทม์ซ้ำแล้วซ้ำเล่า ความรักอันไร้ขอบเขตนั้นไม่อาจจุบรรถอยู่ในหทัยได้ จงฟัง ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า องค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งสรรพสัตว์ที่เคลื่อนไหวและไม่เคลื่อนไหว ผู้ทรงคุ้มครองผู้ที่เข้ามาพึ่ง ผู้สถิตในหทัยทุกดวงและทรงรู้ความในใจ มีความปรารถนาบางประการเคยอาศัยอยู่ในหทัยของข้าพเจ้า แต่ได้ถูกกระแสแห่งความรักต่อพระบาทของพระองค์พัดพัดพาไป บัดนี้ ข้าแต่ผู้ทรงพระกรุณา ขอพระองค์ประทานภักติบริสุทธิ์ของพระองค์ให้ตลอดไป ซึ่งเป็นที่ทรงโปรดปรานในหทัยของพระศิวะ ตรัสว่า ขอให้เป็นดังนั้น แล้วพระองค์ผู้ทรงมั่นคงในสมรภูมิ ทรงขอน้ำจากทะเลในทันที แม้ว่าเจ้ามิตรของข้าพเจ้าไม่มีความประสงค์ แต่การได้เห็นพระพักตร์ของข้าพเจ้าย่อมไม่สูญเปล่าในโลกนี้ ตรัสดังนี้แล้ว พระรามทรงประพรมเครื่องหมายแห่งราชาภิเษกแด่ท่าน และอากาศก็มีฝนดอกไม้ตกลงมาอย่างไพศาล
โทหา 49(क)-(ख)
रावन क्रोध अनल निज स्वास समीर प्रचंड।जरत बिभीषनु राखेउ दीन्हेहु राजु अखंड।।49(क)।।
जो संपति सिव रावनहि दीन्हि दिएँ दस माथ।सोइ संपदा बिभीषनहि सकुचि दीन्ह रघुनाथ।।49(ख)।।
rāvana krodha anala nija svāsa samīra pracaṁḍa |jarata bibhīṣanu rākheu dīnhehu rāju akhaṁḍa ||49(ka)||
jo saṁpati siva rāvanahi dīnhi diẽ dasa mātha |soi saṁpadā bibhīṣanahi sakuci dīnha raghunātha ||49(kha)||
ความโกรธของราวณะเป็นดังไฟ ลมหายใจของพระองค์เองเป็นลมแรงที่พัดเป็นไฟ วิภีษณะกำลังถูกเผาไหม้ในไฟนั้น แต่พระรามะทรงช่วยท่านไว้และทรงประทานอาณาจักรอันไม่แบ่งแยกให้แก่ท่าน ทรัพย์สมบัติที่พระศิวะประทานแก่ราวณะเมื่อราวณะถวายศีรษะสิบศีรษะของตน ทรัพย์สมบัตินั้นเองที่พระรามะทรงประทานแก่วิภีษณะ ทรงประทานด้วยความเกรงใจราวกับมันน้อยนัก
เจาปาอี 50.1-4
अस प्रभु छाड़ि भजहिं जे आना।ते नर पसु बिनु पूँछ बिषाना।।
निज जन जानि ताहि अपनावा।प्रभु सुभाव कपि कुल मन भावा।।
पुनि सर्बग्य सर्ब उर बासी।सर्बरूप सब रहित उदासी।।
बोले बचन नीति प्रतिपालक।कारन मनुज दनुज कुल घालक।।
सुनु कपीस लंकापति बीरा।केहि बिधि तरिअ जलधि गंभीरा।।
संकुल मकर उरग झष जाती।अति अगाध दुस्तर सब भाँती।।
कह लंकेस सुनहु रघुनायक।कोटि सिंधु सोषक तव सायक।।
जद्यपि तदपि नीति असि गाई।बिनय करिअ सागर सन जाई।।
asa prabhu chāṛi bhajahiṁ je ānā |te nara pasu binu pū̃cha biṣānā ||
nija jana jāni tāhi apanāvā |prabhu subhāva kapi kula mana bhāvā ||
puni sarbagya sarba ura bāsī |sarbarūpa saba rahita udāsī ||
bole bacana nīti pratipālaka |kārana manuja danuja kula ghālaka ||
sunu kapīsa laṁkāpati bīrā |kehi bidhi taria jaladhi gaṁbhīrā ||
saṁkula makara uraga jhaṣa jātī |ati agādha dustara saba bhā̃tī ||
kaha laṁkesa sunahu raghunāyaka |koṭi siṁdhu soṣaka tava sāyaka ||
jadyapi tadapi nīti asi gāī |binaya karia sāgara sana jāī ||
ผู้ใดละทิ้งองค์พระผู้เป็นเจ้าเช่นนี้แล้วไปบูชาผู้อื่น ผู้นั้นย่อมเป็นเพียงสัตว์เดรัจฉาน คือมนุษย์ที่ไร้หางและเขา ทรงทราบว่าวิภีษณะเป็นผู้รับใช้ของตน พระผู้เป็นเจ้าจึงทรงรับเขาไว้ และสันถวตามธรรมชาติของพระผู้เป็นเจ้านี้เป็นที่พอพระทัยของวานรทั้งปวง แล้วผู้ทรงรอบรู้ทั้งปวง ผู้สถิตในหทัยของสรรพสัตว์ ผู้ทรงเป็นรูปแห่งสรรพสิ่งแต่ทรงปลีกตัวจากสรรพสิ่งและทรงวิเวชน ผู้ทรงปกป้องหลักธรรมอันชอบ ผู้ทรงรับสภาพมนุษย์เพื่อเหตุจำเพาะเพื่อทำลายวงศ์อสูร ได้ตรัสวาจาเหล่านี้ จงฟัง สุครีพ และจงฟัง วิภีษณะ จ้าวแห่งลงกาและวีรบุรุษ จะด้วยวิธีใดเราจะข้ามมหาสมุทรอันลึกนี้ได้ มหาสมุทรนั้นเต็มไปด้วยจระเข้ งู และปลานานาชนิด อันเป็นที่ลึกล้นและข้ามได้ยากยิ่งทุกประการ จ้าวแห่งลงกาทูลว่า ขอจงฟัง พระผู้เป็นเจ้าแห่งราฆุ ศรของพระองค์สามารถทำให้มหาสมุทรนับสิบล้านแห่งแห้งกรอบได้ ถึงกระนั้น หลักนิติธรรมได้ระบุไว้ดังนี้ จงไปทำการวิงวอนต่อมหาสมุทรด้วยความน้อมถ่อม
โทหา 50
प्रभु तुम्हार कुलगुर जलधि कहिहि उपाय बिचारि।बिनु प्रयास सागर तरिहि सकल भालु कपि धारि।।50।।
prabhu tumhāra kulagura jaladhi kahihi upāya bicāri |binu prayāsa sāgara tarihi sakala bhālu kapi dhāri ||50||
พระผู้เป็นเจ้า มหาสมุทรเป็นคุรูแห่งวงศ์ตระกูลของพระองค์ ท่านจะทรงตรึกตรองและบอกวิธีการแก้ปัญหา แล้วฝูงหมีและลิงทั้งหมดจะข้ามมหาสมุทรได้โดยไม่ต้องเหนื่อยยาก
Inside Prakarana 5
Compositional abstract
The rasa here is a braided strand of Raudra, Karuṇā, and Śānta culminating in Adbhuta. Raudra appears in Rāvaṇa’s insult and violence toward Vibhīṣaṇa; Karuṇā in the exile of a righteous soul from his own kin; Śānta in Vibhīṣaṇa’s inward detachment as he chooses refuge over power; and Adbhuta in Rāma’s immediate embrace, which converts political asylum into spiritual initiation. Theologically, Tulasidas places ‘nīti’ under ‘bhakti’: ethics without surrender collapses into fear, while surrender transforms even a rākṣasa body into eligibility for grace. The dohas act as doctrinal keystones—especially Rāma’s vow that even catastrophic sin cannot block protection once one turns face-to-face (sanmukh) toward Him. Thus Sundar Kāṇḍ becomes not merely a bridge-to-Laṅkā but a bridge-from-ego to belonging in the Lord’s household (nija jana).
The dialogue
- Tulasidas (primary narrator within the Manas frame)Satsaṅg audience / the devotee’s mind (mana) as implied adhikārī · This passage sits within the Bhūṣuṇḍi–Garuḍa ‘Uttara-ghāṭ’ narration-stream that supplies the Manas’ theological commentary even while the surface narrative is in Laṅkā; the ghat-function here is ‘śaraṇāgati-siddhānta’ (doctrine of refuge) illustrated by līlā.
Frequently Asked Questions
Traditional Manas-kathā teaching holds that reciting Vibhīṣaṇa-śaraṇāgati (Doha 43–44 and the surrounding Chaupais) strengthens refuge (śaraṇāgati), dissolves fear of enemies and inner vices, and grants ‘anugraha-buddhi’—the conviction that the Lord protects the surrendered regardless of past faults.
A common kathā/paṭha practice is to add the refuge-samput such as: “श्रीराम जय राम जय जय राम” or the name-samput “राम राम” at the close of each doha in this unit, aligning with the passage’s core vow ‘सरनागत-वत्सल’.
Ask anything about Prakarana 5 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
