Prakarana 4
यह सोपान 'भक्ति की सिद्धि' का द्वार है—जहाँ साधक की साधना (हनुमान-चरित) से कृपा का प्रत्यक्ष फल निकलता है: दर्शन, चिन्ह (चूड़ामणि), और राम-कार्य की सिद्धि। सुंदरकाण्ड में भक्ति कर्म-रूप से प्रकट होती है: दूत-धर्म, पराक्रम, विनय, और नाम-स्मरण; और इसी से मुक्ति-मार्ग का 'विश्वास-स्थापन' होता है कि प्रभु की अनुकम्पा से असम्भव भी सम्भव है।
ในบทนี้มีการผสมผสานอย่างมหัศจรรย์ระหว่างกรุณารสและวีรรส ในตอนต้น ความทุกข์จากการพลัดพรากของนางสีดาไหลหลั่งเข้าสู่หัวใจของพระราม การกดจอมณีจูฑามณีไว้ที่พระอุระไม่เพียงเป็นเครื่องหมายแห่งความทรงจำ แต่สำหรับผู้แสวงหาเป็นอาลัมพนะสำหรับสคุณจินตนา หลังจากนั้น ผ่านวาจาแห่งวินัยของหนุมานและพระเนตรกรุณาของพระราม ภักติในฐานะทาสบรรลุถึงจุดสูงสุด ด้วยการตรัสว่า "เราไม่พ้นจากหนี้" พระผู้เป็นเจ้าทรงประกาศว่าหนี้แห่งการบำเพ็ญคุณนั้นไม่รู้จบ จากนั้นการเคลื่อนทัพและการอ่านลางนิมิตอันมงคลปลุกวีรรส และเปลี่ยนสงครามธรรมให้เป็นยัญญายาตรา ในอีกฟากหนึ่ง ณ กรุงลงกา วาจานีติของนางมณโฑทรีและวิภีษณะยืนหยัดเป็นวิเวกที่สนับสนุนโดยศาสตร์ต่อคำปรึกษาอันบิดเบือนของทศกัณฐ์ ดังนั้นในลำดับโสปาน สุนทรกาณฑ์กลายเป็นขั้นเปลี่ยนผ่านจาก "ภักติสิทธิ" ไปสู่ "ธรรมสถาปนา" ซึ่งงานของภักตกนั้นกลายเป็นงานของพระเจ้า
Verses
เจาปาอี 31.1-5
चलत मोहि चूड़ामनि दीन्ही।रघुपति हृदयँ लाइ सोइ लीन्ही।।
नाथ जुगल लोचन भरि बारी।बचन कहे कछु जनककुमारी।।
अनुज समेत गहेहु प्रभु चरना।दीन बंधु प्रनतारति हरना।।
मन क्रम बचन चरन अनुरागी।केहि अपराध नाथ हौं त्यागी।।
अवगुन एक मोर मैं माना।बिछुरत प्रान न कीन्ह पयाना।।
नाथ सो नयनन्हि को अपराधा।निसरत प्रान करिहिं हठि बाधा।।
बिरह अगिनि तनु तूल समीरा।स्वास जरइ छन माहिं सरीरा।।
नयन स्रवहिं जलु निज हित लागी।जरैं न पाव देह बिरहागी।।
सीता के अति बिपति बिसाला।बिनहिं कहें भलि दीनदयाला।।
calata mohi cūṛāmani dīnhī |raghupati hṛdayã lāi soi līnhī ||
nātha jugala locana bhari bārī |bacana kahe kachu janakakumārī ||
anuja sameta gahehu prabhu caranā |dīna baṁdhu pranatārati haranā ||
mana krama bacana carana anurāgī |kehi aparādha nātha hauṁ tyāgī ||
avaguna eka mora maiṁ mānā |bichurata prāna na kīnha payānā ||
nātha so nayananhi ko aparādhā |nisarata prāna karihiṁ haṭhi bādhā ||
biraha agini tanu tūla samīrā |svāsa jarai chana māhiṁ sarīrā ||
nayana sravahiṁ jalu nija hita lāgī |jaraiṁ na pāva deha birahāgī ||
sītā ke ati bipati bisālā |binahiṁ kaheṁ bhali dīnadayālā ||
ขณะที่ข้าพเจ้าจะจากไป นางได้มอบมงกุฎอัญมณีให้แก่ข้าพเจ้า และองค์พระผู้เป็นนายแห่งราคุวงศ์ทรงรับไว้แล้วทรงแนบไว้กับพระหฤทัย ข้าแต่พระองค์ ด้วยดวงตาทั้งสองเปี่ยมน้ำตา ธิดาแห่งชนกะได้ตรัสวาจาบางประการ "จงโอบกอดพระบาทแห่งองค์พระผู้เป็นนายของข้า พร้อมด้วยพระอนุชา ผู้เป็นมิตรแห่งคนต่ำต้อย ผู้ขจัดทุกข์แห่งผู้หวังพึ่ง" "ด้วยใจ กาย และวาจา ข้าหวังพึงพระบาท ด้วยความผิดประการใด ข้าแต่พระองค์ จึงได้ทรงทอดทิ้งข้า" "ความบกพร่องอย่างหนึ่งของข้าเองนั้นข้ายอมรับ ว่าเมื่อพรากจากกัน ชีวิตของข้ามิได้จากไป" "แต่นั่น ข้าแต่พระองค์ เป็นความผิดของดวงตาของข้า ซึ่งดื้อดึงขัดขวางลมหายใจเมื่อจะจากไป" "การพรากคือไฟ กายของข้าคือฝ้าย และลมหายใจของข้าคือลม ในพริบตาเดียวกายก็จะไหม้" "แต่ดวงตาของข้ารินน้ำเพื่อตัวมันเอง เพราะฉะนั้นกายจึงมิอาจไหม้ในไฟแห่งการพราก" ความวิบัติของนางสีดานั้นยิ่งใหญ่เหลือประมาณ ข้าแต่องค์ผู้ทรงกรุณาต่อผู้ทุกข์ยาก ย่อมสมควรมิกล่าวไว้
โทหา 31
निमिष निमिष करुनानिधि जाहिं कलप सम बीति।बेगि चलिय प्रभु आनिअ भुज बल खल दल जीति।।31।।
nimiṣa nimiṣa karunānidhi jāhiṁ kalapa sama bīti |begi caliya prabhu ānia bhuja bala khala dala jīti ||31||
ท่านผู้เป็นมหาสมุทรแห่งความเมตตา ทุกพริบตาที่ผ่านไปสำหรับนางนั้นช่างยาวนานดั่งกัปป์ ขอองค์พระผู้เป็นเจ้าจงเสด็จไปโดยเร็ว และด้วยพละกำลังแห่งพระกร จงพิชิตหมู่คนชั่วร้ายแล้วนำนางกลับมาเถิด
เจาปาอี 32.1-4
सुनि सीता दुख प्रभु सुख अयना।भरि आए जल राजिव नयना।।
बचन काँय मन मम गति जाही।सपनेहुँ बूझिअ बिपति कि ताही।।
कह हनुमंत बिपति प्रभु सोई।जब तव सुमिरन भजन न होई।।
केतिक बात प्रभु जातुधान की।रिपुहि जीति आनिबी जानकी।।
सुनु कपि तोहि समान उपकारी।नहिं कोउ सुर नर मुनि तनुधारी।।
प्रति उपकार करौं का तोरा।सनमुख होइ न सकत मन मोरा।।
सुनु सुत उरिन मैं नाहीं।देखेउँ करि बिचार मन माहीं।।
पुनि पुनि कपिहि चितव सुरत्राता।लोचन नीर पुलक अति गाता।।
suni sītā dukha prabhu sukha ayanā |bhari āe jala rājiva nayanā ||
bacana kā̃ya mana mama gati jāhī |sapanehũ būjhia bipati ki tāhī ||
kaha hanumaṁta bipati prabhu soī |jaba tava sumirana bhajana na hoī ||
ketika bāta prabhu jātudhāna kī |ripuhi jīti ānibī jānakī ||
sunu kapi tohi samāna upakārī |nahiṁ kou sura nara muni tanudhārī ||
prati upakāra karauṁ kā torā |sanamukha hoi na sakata mana morā ||
sunu suta urina maiṁ nāhīṁ |dekheũ kari bicāra mana māhīṁ ||
puni puni kapihi citava suratrātā |locana nīra pulaka ati gātā ||
ทรงสดับความทุกข์ของนางสีดา องค์พระผู้เป็นที่พักพิงแห่งความสุข ทรงให้น้ำตาเต็มเปี่ยมดวงตาดังดอกบัว จะมีผู้ใดถามได้หรือ แม้ในความฝัน ว่าความวิบัติจะกระทบผู้ซึ่งข้าพเจ้าเป็นที่พึ่งทั้งในวาจา กาย และใจได้หรือ หนุมานกล่าวว่า ความวิบัติ ข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้า มีเพียงสิ่งนี้ คือเมื่อไม่มีการระลึกถึงพระองค์และไม่มีการบูชาพระองค์ ฝูงอสูรจะเป็นอะไร ข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้า พระองค์จะทรงพิชิตศัตรูและนำนางชานกีกลับมา จงฟัง หนุมาน ท่ามกลางเทพ มนุษย์ และฤาษี ไม่มีผู้มีกายคนใดที่เป็นผู้มีพระคุณเสมอดั่งท่าน ข้าจะตอบแทนพระคุณของท่านได้อย่างไร ใจของข้าไม่อาจหันมาเผชิญท่านได้ในความพยายามนั้น จงฟัง บุตรข้า ข้ายังไม่พ้นจากหนี้คุณของท่าน ข้าได้พิจารณาดูแล้ว ใคร่ครวญในใจ ผู้คุ้มครองเทพทรงจ้องมองหนุมานซ้ำแล้วซ้ำเล่า ดวงตาเต็มไปด้วยน้ำตา และพระวรกายสั่นสะท้านด้วยความปิติยินดี
โทหา 32
सुनि प्रभु बचन बिलोकि मुख गात हरषि हनुमंत।चरन परेउ प्रेमाकुल त्राहि त्राहि भगवंत।।32।।
suni prabhu bacana biloki mukha gāta haraṣi hanumaṁta |carana pareu premākula trāhi trāhi bhagavaṁta ||32||
ทราบพระดำรัสของพระเจ้า แล้วทอดพระเนตรพระพักตร์และพระวรกาย หนุมานจึงเปี่ยมด้วยความปรีดา ด้วยจิตคลั่งไคล้ด้วยความเลื่อมใสจึงกราบลงณ้ำพระบาท ร้องว่า ขอพระองค์ทรงคุ้มครอง ขอพระองค์ทรงคุ้มครอง ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้ทรงพระภาค
เจาปาอี 33.1-5
बार बार प्रभु चहइ उठावा।प्रेम मगन तेहि उठब न भावा।।
प्रभु कर पंकज कपि कें सीसा।सुमिरि सो दसा मगन गौरीसा।।
सावधान मन करि पुनि संकर।लागे कहन कथा अति सुंदर।।
कपि उठाइ प्रभु हृदयँ लगावा।कर गहि परम निकट बैठावा।।
कहु कपि रावन पालित लंका।केहि बिधि दहेउ दुर्ग अति बंका।।
प्रभु प्रसन्न जाना हनुमाना।बोला बचन बिगत अभिमाना।।
साखामृग के बड़ि मनुसाई।साखा तें साखा पर जाई।।
नाघि सिंधु हाटकपुर जारा।निसिचर गन बिधि बिपिन उजारा।।
सो सब तव प्रताप रघुराई।नाथ न कछू मोरि प्रभुताई।।
bāra bāra prabhu cahai uṭhāvā |prema magana tehi uṭhaba na bhāvā ||
prabhu kara paṁkaja kapi keṁ sīsā |sumiri so dasā magana gaurīsā ||
sāvadhāna mana kari puni saṁkara |lāge kahana kathā ati suṁdara ||
kapi uṭhāi prabhu hṛdayã lagāvā |kara gahi parama nikaṭa baiṭhāvā ||
kahu kapi rāvana pālita laṁkā |kehi bidhi daheu durga ati baṁkā ||
prabhu prasanna jānā hanumānā |bolā bacana bigata abhimānā ||
sākhāmṛga ke baṛi manusāī |sākhā teṁ sākhā para jāī ||
nāghi siṁdhu hāṭakapura jārā |nisicara gana bidhi bipina ujārā ||
so saba tava pratāpa raghurāī |nātha na kachū mori prabhutāī ||
ครั้งแล้วครั้งเล่า องค์พระเจ้าทรงประสงค์จะทรงให้ลุกขึ้น แต่หนุมานจมดิ่งอยู่ในความรัก จึงไม่ประสงค์จะลุกขึ้น พระหัตถ์ดังดอกบัวขององค์พระเจ้าทรงวางบนศีรษะของวานร เมื่อระลึกถึงสภาพนั้น พระศิวะ ผู้เป็นใหญ่แห่งเคารี ก็จมดิ่งในความปิติยินดี แล้วพระศังกระทรงสงบจิตใจให้มีสติสำรวม จึงทรงเริ่มเล่าเรื่องราวอันงดงามยิ่ง องค์พระเจ้าทรงให้วานรลุกขึ้นและทรงกอดแนบพระหฤทัย ทรงจับมือแล้วทรงให้นั่งอยู่ใกล้ชิดมาก จงเล่ามา วานรเอ๋ย เจ้าเผาลงกาที่ราวณะปกป้องรักษาไว้ ป้อมปราการอันแข็งแกร่งยิ่งนั้น เจ้าเผาด้วยวิธีใด หนุมานทราบว่าองค์พระเจ้าทรงพอพระทัย จึงกล่าววาจาปราศจากความหยิ่งยโสทั้งปวง ความเป็นชายผู้กล้าหาญอันยิ่งใหญ่จะมีอยู่ในวานรเช่นใด สิ่งที่ทำได้ก็เพียงกระโดดจากกิ่งหนึ่งไปสู่อีกกิ่งหนึ่ง ที่ข้าพระองค์ข้ามมหาสมุทร เผาเมืองทอง ทำลายกองทัพปีศาจ และทำลายสวนป่า ทั้งหมดนั้น ข้าแต่องค์พระผู้เป็นใหญ่แห่งราคุ ล้วนเป็นพระอานุภาพของพระองค์ ข้าแต่องค์ประดา ข้าพระองค์มิได้มีอานุภาพใดๆ ในตนเอง
โทหา 33
ता कहुँ प्रभु कछु अगम नहिं जा पर तुम्ह अनुकुल।तब प्रभावँ बड़वानलहिं जारि सकइ खलु तूल।।33।।
tā kahũ prabhu kachu agama nahiṁ jā para tumha anukula |taba prabhāvã baṛavānalahiṁ jāri sakai khalu tūla ||33||
ข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้า ไม่มีสิ่งใดที่เข้าถึงไม่ได้ สำหรับผู้ที่ท่านโปรดปราน ด้วยฤทธิ์อานุภาพของท่าน ฝ้ายเพียงเล็กน้อยก็สามารถเผาไหม้ไฟใต้มหาสมุทรได้จริงๆ
เจาปาอี 34.1-4
नाथ भगति अति सुखदायनी।देहु कृपा करि अनपायनी।।
सुनि प्रभु परम सरल कपि बानी।एवमस्तु तब कहेउ भवानी।।
उमा राम सुभाउ जेहिं जाना।ताहि भजनु तजि भाव न आना।।
यह संवाद जासु उर आवा।रघुपति चरन भगति सोइ पावा।।
सुनि प्रभु बचन कहहिं कपिबृंदा।जय जय जय कृपाल सुखकंदा।।
तब रघुपति कपिपतिहि बोलावा।कहा चलैं कर करहु बनावा।।
अब बिलंबु केहि कारन कीजे।तुरत कपिन्ह कहुँ आयसु दीजे।।
कौतुक देखि सुमन बहु बरषी।नभ तें भवन चले सुर हरषी।।
nātha bhagati ati sukhadāyanī |dehu kṛpā kari anapāyanī ||
suni prabhu parama sarala kapi bānī |evamastu taba kaheu bhavānī ||
umā rāma subhāu jehiṁ jānā |tāhi bhajanu taji bhāva na ānā ||
yaha saṁvāda jāsu ura āvā |raghupati carana bhagati soi pāvā ||
suni prabhu bacana kahahiṁ kapibṛṁdā |jaya jaya jaya kṛpāla sukhakaṁdā ||
taba raghupati kapipatihi bolāvā |kahā calaiṁ kara karahu banāvā ||
aba bilaṁbu kehi kārana kīje |turata kapinha kahũ āyasu dīje ||
kautuka dekhi sumana bahu baraṣī |nabha teṁ bhavana cale sura haraṣī ||
ข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้า การภักดีต่อพระองค์ประทานความสุขอันยิ่งใหญ่ยิ่ง ขอพระองค์ทรงพระกรุณาประทานการภักดีที่ไม่เสื่อมคลายแก่ข้าพระองค์เถิด ทรงฟังถ้อยคำอันบริสุทธิ์แท้ของพระข้าวานรแล้ว พระผู้เป็นเจ้าจึงตรัสว่า "ขอเป็นดังนั้นเถิด" ข้าแต่พระภวานี ข้าแต่พระอุมา ผู้ใดรู้จักพระสุภาวะของพระราม ผู้นั้นย่อมไม่มีใจจดจ่อในสิ่งอื่นนอกจากการบูชาพระองค์ ผู้ใดนำถ้อยสนทนานี้ไปสู่ใจ ผู้นั้นย่อมได้รับการภักดีแด่พระบาทขององค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์รคุ ฝูงวานรทรงฟังพระดำรัสของพระผู้เป็นเจ้าแล้ว จึงร้องว่า "ชัยชัยชัย แด่ผู้ทรงพระกรุณา แหล่งแห่งความสุขทั้งปวง" แล้วองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์รคุทรงเรียกพระราชาแห่งวานร และตรัสว่า "จงจัดเตรียมการเสด็จ" "บัดนี้จะทรงชะล่าใจเพื่ออะไรเล่า ขอทรงบัญชาวานรทันทีเถิด" ทวยเทพทรงเห็นเหตุการณ์อัศจรรย์นี้แล้ว จึงทรงโปรยดอกไม้น้อยใหญ่ และจากท้องฟ้าเสด็จไปยังวิมานของตนด้วยความปิติยินดี
โทหา 34
कपिपति बेगि बोलाए आए जूथप जूथ।नाना बरन अतुल बल बानर भालु बरूथ।।34।।
kapipati begi bolāe āe jūthapa jūtha |nānā barana atula bala bānara bhālu barūtha ||34||
กษัตริย์แห่งวานรทรงเรียกมาโดยเร็ว พวกเขามาเป็นกองๆ วานรและหมีผู้มีสีสันหลากหลาย มีกำลังเปรียบไม่ได้ มาเป็นฝูงๆ
เจาปาอี 35.1-5
प्रभु पद पंकज नावहिं सीसा।गरजहिं भालु महाबल कीसा।।
देखी राम सकल कपि सेना।चितइ कृपा करि राजिव नैना।।
राम कृपा बल पाइ कपिंदा।भए पच्छजुत मनहुँ गिरिंदा।।
हरषि राम तब कीन्ह पयाना।सगुन भए सुंदर सुभ नाना।।
जासु सकल मंगलमय कीती।तासु पयान सगुन यह नीती।।
प्रभु पयान जाना बैदेहीं।फरकि बाम अँग जनु कहि देहीं।।
जोइ जोइ सगुन जानकिहि होई।असगुन भयउ रावनहि सोई।।
चला कटकु को बरनैं पारा।गर्जहि बानर भालु अपारा।।
नख आयुध गिरि पादपधारी।चले गगन महि इच्छाचारी।।
केहरिनाद भालु कपि करहीं।डगमगाहिं दिग्गज चिक्करहीं।।
prabhu pada paṁkaja nāvahiṁ sīsā |garajahiṁ bhālu mahābala kīsā ||
dekhī rāma sakala kapi senā |citai kṛpā kari rājiva nainā ||
rāma kṛpā bala pāi kapiṁdā |bhae pacchajuta manahũ giriṁdā ||
haraṣi rāma taba kīnha payānā |saguna bhae suṁdara subha nānā ||
jāsu sakala maṁgalamaya kītī |tāsu payāna saguna yaha nītī ||
prabhu payāna jānā baidehīṁ |pharaki bāma ãga janu kahi dehīṁ ||
joi joi saguna jānakihi hoī |asaguna bhayau rāvanahi soī ||
calā kaṭaku ko baranaiṁ pārā |garjahi bānara bhālu apārā ||
nakha āyudha giri pādapadhārī |cale gagana mahi icchācārī ||
keharināda bhālu kapi karahīṁ |ḍagamagāhiṁ diggaja cikkarahīṁ ||
หมีและลิงผู้มีกำลังมหาศาลก้มศีรษะแทบเท้าบัวทองขององค์พระผู้เป็นเจ้า แล้วคำราม พระรามทอดพระเนตรกองทัพลิงทั้งปวง แล้วทรงเปล่งพระกรุณาด้วยพระเนตรประดุจดอกบัว ได้รับกำลังจากพระกรุณาของพระราม หัวหน้าลิงทั้งหลายจึงกลายเป็นดังภูเขาใหญ่ที่ได้ปีกกลับคืนมา ครั้นแล้วพระรามเสด็จออกเดินทางด้วยความปิติยินดี และนิมิตอันงดงามเป็นมงคลปรากฏขึ้นนานัปการ ผู้ใดมีชื่อเสียงเปี่ยมด้วยมงคลทั้งสิ้น การมีนิมิตเมื่อเสด็จออกเดินทางย่อมเป็นไปตามธรรมดา นางสีดาทราบถึงการเสด็จเดินทางของพระผู้เป็นเจ้า เพราะร่างกายด้านซ้ายของนางสั่นเทา ดั่งจะบอกกล่าว นิมิตใดเป็นมงคลแก่นางสีดา นิมิตนั้นกลับเป็นอัปมงคลแก่ราวณะ กองทัพเคลื่อนขบวน ใครเล่าจะพรรณนาได้ครบถ้วน ลิงและหมีนับไม่ถ้วนคำรามขึ้น มีเล็บเป็นอาวุธ แบกภูเขาและต้นไม้ เดินทางตามใจปรารถนา บ้างในท้องฟ้า บ้างบนแผ่นดิน หมีและลิงคำรามดังสิงห์ ช้างทิศทั้งสี่สั่นเทิงและแตรเสียง
ฉันท์ 35.1-2
चिक्करहिं दिग्गज डोल महि गिरि लोल सागर खरभरे।मन हरष सभ गंधर्ब सुर मुनि नाग किन्नर दुख टरे।।
कटकटहिं मर्कट बिकट भट बहु कोटि कोटिन्ह धावहीं।जय राम प्रबल प्रताप कोसलनाथ गुन गन गावहीं।।1।
सहि सक न भार उदार अहिपति बार बारहिं मोहई।गह दसन पुनि पुनि कमठ पृष्ट कठोर सो किमि सोहई।रघुबीर रुचिर प्रयान प्रस्थिति जानि परम सुहावनी।जनु कमठ खर्पर सर्पराज सो लिखत अबिचल पावनी।।2।।
cikkarahiṁ diggaja ḍola mahi giri lola sāgara kharabhare |mana haraṣa sabha gandharba sura muni nāga kinnar dukha ṭare ||
kaṭakaṭahiṁ markaṭa bikaṭa bhaṭa bahu koṭi koṭinih dhāvahīṁ |jaya rāma prabala pratāpa kosalanātha guna gana gāvahīṁ ||1||
sahi saka na bhāra udāra ahipati bāra bārahiṁ mohī |gaha dasana puni puni kamaṭha pṛṣṭha kaṭhora so kimi sohī ||
raghubīra rucira prayāna prasthiti jāni parama suhāvanī |janu kamaṭha kharpara sarparāja so likhata abicala pāvanī ||2||
ช้างทิศทั้งสี่ส่งเสียงกึกก้อง แผ่นดินโคลงเคลง ภูเขาสั่นไหว มหาสมุทรเป็นอลวน ใจของทุกคนเปี่ยมด้วยความปลาบปลื้ม คันธรรพ์ เทพ ฤๅษี นาค และกินนร ความทุกข์ของพวกเขาพลันสลาย ฝูงลิงผู้ดุร้ายพุ่งทะยานเป็นโกฏินับไม่ถ้วน ร้องเพลงสรรเสริญว่า ชัยชนะจงมีแด่พระศรีราม ผู้ทรงมีวีรกรรมอันยิ่งใหญ่ องค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งโกสลา เราสรรเสริญคุณธรรมอันมากมายของพระองค์ พญานาคผู้ใจกว้างไม่อาจรับภาระได้ ครั้งแล้วครั้งเล่าทรงสับสน ขบฟันครั้งแล้วครั้งเล่า ทรงกดลงบนกระดองแข็งของเต่า ความรับนั้นจะเป็นอย่างอื่นได้อย่างไร รู้ถึงการเสด็จอันงดงามและการออกเดินทางอันเป็นมงคลของวีรแห่งราชวงศ์รคุ ราวกับพญานาคทรงจารึกบนกระดองเต่า บันทึกอันไม่สั่นคลอนและบริสุทธิ์
โทหา 35
एहि बिधि जाइ कृपानिधि उतरे सागर तीर।जहँ तहँ लागे खान फल भालु बिपुल कपि बीर।।35।।
ehi bidhi jāi kṛpānidhi utare sāgara tīra |jahã tahã lāge khāna phala bhālu bipula kapi bīra ||35||
ด้วยประการฉะนี้ องค์แห่งคลังแห่งความกรุณาจึงเสด็จมาถึงชายฝั่งมหาสมุทร; และหมีทั้งหลายพร้อมด้วยฝูงลิงผู้กล้าอันมากมาย ต่างก็แพร่กระจายไปทั่วทุกแห่ง จัดการรับประทานผลไม้
เจาปาอี 36.1-5
उहाँ निसाचर रहहिं ससंका।जब ते जारि गयउ कपि लंका।।
निज निज गृहँ सब करहिं बिचारा।नहिं निसिचर कुल केर उबारा।।
जासु दूत बल बरनि न जाई।तेहि आएँ पुर कवन भलाई।।
दूतन्हि सन सुनि पुरजन बानी।मंदोदरी अधिक अकुलानी।।
रहसि जोरि कर पति पग लागी।बोली बचन नीति रस पागी।।
कंत करष हरि सन परिहरहू।मोर कहा अति हित हियँ धरहु।।
समुझत जासु दूत कइ करनी।स्रवहिं गर्भ रजनीचर धरनी।।
तासु नारि निज सचिव बोलाई।पठवहु कंत जो चहहु भलाई।।
तब कुल कमल बिपिन दुखदाई।सीता सीत निसा सम आई।।
सुनहु नाथ सीता बिनु दीन्हें।हित न तुम्हार संभु अज कीन्हें।।
uhā̃ nisācara rahahiṁ sa-saṅkā |jaba te jāri gayau kapi laṅkā ||
nija nija gṛhã saba karahiṁ bicārā |nahiṁ nisīcara kula kera ubārā ||
jāsu dūta bala barani na jāī |tehi āẽ pura kavan bhalāī ||
dūtanhã sana suni purajana bānī |mandodarī adhika akulānī ||
rahasi jori kara pati paga lāgī |bolī bacana nīti rasa pāgī ||
kaṁta karaṣa hari sana pariharahū |mora kahā ati hita hiyã dharahū ||
samujhata jāsu dūta kai karanī |sravahiṁ garbha rajanīcara dharanī ||
tāsu nāri nija saciva bolāī |paṭhavahu kaṁta jo cahahu bhalāī ||
taba kula kamala bipina dukhadāī |sītā sīta nisā sama āī ||
sunahu nātha sītā binu dīnhẽ |hita na tumhār sambhu aja kīnhẽ ||
ณ กรุงลงกานั้น พวกอสูรอยู่อย่างหวาดกลัว นับแต่วานรได้เผาเมืองแล้วจากไป ต่างคนต่างปรึกษากันในเรือนของตน ว่าไม่มีทางรอดสำหรับวงศ์อสูรทั้งหลาย ผู้ซึ่งกสิณทูตของท่านยังพรรณนาพลังมิได้ เมื่อท่านเองเสด็จมาถึงเมือง จะมีความดีใดมาถึงเมืองนี้ได้ มณโฑรีได้ยินถ้อยคำของชาวเมืองจากสายลับแล้ว ยิ่งเป็นทุกข์กังวลอย่างยิ่ง นางจึงกราบเท้าสวามีผู้ประกอบด้วยอัญชลีในที่ลับ แล้วกล่าวถ้อยคำซึ่งซาบซึ้งด้วยรสแห่งโอวาทอันชาญฉลาด ข้าแต่สวามี ขอท่านจงละความเป็นศัตรูต่อพระหริ และจงจดจำถ้อยคำของหม่อมฉันซึ่งเป็นประโยชน์อันยิ่งใหญ่ไว้ในใจ เมื่อนึกถึงกรรมของทูตผู้ใด ครรภ์ของหญิงอสูรทั้งหลายก็แท้ง ขอให้ท่านเรียกที่ปรึกษาของท่าน และส่งภริยาของท่านคืนไป ข้าแต่สวามี หากท่านประสงค์ความเป็นสุขของท่าน นางสีดาได้มาถึงเหมือนราตรีอันมีน้ำค้างแข็ง ต่อป่าบัวแห่งวงศ์ของท่าน นำความเศร้าโศกมาให้ ขอท่านจงฟัง ข้าแต่สวามี หากไม่ส่งนางสีดาคืนไป ทั้งพระศัมภุและพระพรหมก็ไม่อาจทำประโยชน์ใดๆ ให้แก่ท่านได้
โทหา 36
राम बान अहि गन सरिस निकर निसाचर भेक।जब लगि ग्रसत न तब लगि जतनु करहु तजि टेक।।36।।
rāma bāna ahi-gana sarisa nikara nisācara bheka |jaba lagi grasata na taba lagi jatanu karahu taji ṭeka ||36||
ลูกศรของพระรามนั้นดังฝูงงูใหญ่ ส่วนอสูรทั้งหลายนั้นเป็นเพียงฝูงกบ ก่อนที่จะถูกกลืนกิน จงแสวงหายาแก้ไขเสีย จงสละความทะนงถือดีเสียเถิด
เจาปาอี 37.1-5
श्रवन सुनी सठ ता करि बानी।बिहसा जगत बिदित अभिमानी।।
सभय सुभाउ नारि कर साचा।मंगल महुँ भय मन अति काचा।।
जौं आवइ मर्कट कटकाई।जिअहिं बिचारे निसिचर खाई।।
कंपहिं लोकप जाकी त्रासा।तासु नारि सभीत बड़ि हासा।।
अस कहि बिहसि ताहि उर लाई।चलेउ सभाँ ममता अधिकाई।।
मंदोदरी हृदयँ कर चिंता।भयउ कंत पर बिधि बिपरीता।।
बैठेउ सभाँ खबरि असि पाई।सिंधु पार सेना सब आई।।
बूझेसि सचिव उचित मत कहहू।ते सब हँसे मष्ट करि रहहू।।
जितेहु सुरासुर तब श्रम नाहीं।नर बानर केहि लेखे माही।।
śravan sunī saṭha tā kari bānī |bihasā jagata bidita abhimānī ||
sabhaya subhāu nāri kara sācā |maṅgala mahũ bhaya mana ati kācā ||
jaũ āvai markaṭa kaṭakāī |jīahĩ bicāre nisicara khāī ||
kaṁpahĩ lokapa jāki trāsā |tāsu nāri sabhīta baṛi hāsā ||
asa kahi bihasi tāhi ura lāī |caleu sabhā̃ mamatā adhikāī ||
mandodarī hṛdayã kara ciṁtā |bhayau kaṁta para bidhi biparītā ||
baiṭheu sabhā̃ khabari asi pāī |siṁdhu pāra senā saba āī ||
būjhesi saciva ucita mata kahahū |te saba haṁse maṣṭa kari rahahū ||
jitehu surāsura taba śrama nāhīṁ |nara bānara kehi lekhe māhī ||
ราวณะผู้ชั่วร้าย ผู้มีความเย่อหยิ่งเลื่องลือไปทั่วโลก ได้ยินคำของนางด้วยหูของตนแล้วก็หัวเราะ "ธรรมชาติของหญิงนั้นขี้กลัวเป็นจริง แม้ในเวลามงคล ใจก็อ่อนแอด้วยความกลัวยิ่งนัก" "หากกองทัพลิงมา พวกมันจะมีชีวิตอยู่เพียงเป็นอาหารของอสูรเท่านั้น" "ผู้พิทักษ์โลกทั้งหลายยังสั่นเทิ้มด้วยความน่าสะพรึงกลัวของท่าน แล้วภรรยาของท่านกลับหวาดกลัว ช่างเป็นเรื่องตลกยิ่ง" กล่าวดังนี้แล้วท่านหัวเราะและกอดนางแนบอก แล้วเสด็จไปยังสภา ด้วยความเย่อหยิ่งที่เพิ่มขึ้นยิ่งกว่าเดิม มันโททารีมีความวิตกในใจ ด้วยพระพรหมได้กลับตาลปัตรต่อสามีของนาง ท่านนั่งในสภาแล้วได้รับข่าวว่ากองทัพทั้งหมดได้ข้ามทะเลมาแล้ว ท่านถามเสนาบดีว่า "จงบอกคำแนะนำที่สมควร" ทั้งหมดหัวเราะแล้วกล่าวว่า "จงนิ่งเสียและอยู่เป็นสุขเถิด" "ท่านพิชิตเทพและอสูรทั้งหลายโดยไม่ต้องอุตสาหะ มนุษย์และลิงจะมีค่าอะไรเล่า"
โทหา 37
सचिव बैद गुर तीनि जौं प्रिय बोलहिं भय आस।राज धर्म तन तीनि कर होइ बेगिहीं नास।।37।।
saciva baida gur tīni jauṃ priya bolahiṃ bhaya āsa |rāja-dharma tana tīni kara hoi begihīṃ nāsa ||37||
ถ้าอำมาตย์ หมอ และครูบาอาจารย์ สามผู้นี้ กล่าวแต่คำพอใจด้วยความกลัวหรือหวังผลประโยชน์ แล้ว ราชอาณาจักร ธรรม และร่างกาย ทั้งสามประการ ย่อมพินาศอย่างรวดเร็ว
เจาปาอี 38.1-4
सोइ रावन कहुँ बनि सहाई।अस्तुति करहिं सुनाइ सुनाई।।
अवसर जानि बिभीषनु आवा।भ्राता चरन सीसु तेहिं नावा।।
पुनि सिरु नाइ बैठ निज आसन।बोला बचन पाइ अनुसासन।।
जौ कृपाल पूँछिहु मोहि बाता।मति अनुरुप कहउँ हित ताता।।
जो आपन चाहै कल्याना।सुजसु सुमति सुभ गति सुख नाना।।
सो परनारि लिलार गोसाईं।तजउ चउथि के चंद कि नाई।।
चौदह भुवन एक पति होई।भूतद्रोह तिष्टइ नहिं सोई।।
गुन सागर नागर नर जोऊ।अलप लोभ भल कहइ न कोऊ।।
soi rāvan kahuṃ bani sahāī |astuti karahiṃ sunāi sunāī ||
avasara jāni bibhīṣanu āvā |bhrātā carana sīsu tehiṃ nāvā ||
puni siru nāi baiṭha nija āsana |bolā bacana pāi anusāsana ||
jau kṛpāla pū̃chihu mohi bātā |mati anurupa kahaũ hita tātā ||
jo āpana cāhai kalyānā |sujasu sumati subha gati sukha nānā ||
so paranāri lilāra gosāīṃ |tajau cauthi ke canda ki nāī ||
caudaha bhuvana eka pati hoī |bhūta-droha tiṣṭai nahiṃ soī ||
guna sāgara nāgara nara joū |alapa lobha bhala kahai na koū ||
อำมาตย์เหล่านั้นกลายเป็นที่พึ่งของทศกัณฐ์ สรรเสริญพระองค์ดังๆ ซ้ำแล้วซ้ำเล่า ทรงเห็นกาลอันสมควร พระวิภีษณ์ก็เสด็จมา ทรงโค้งพระเศียรและจับพระบาทของพระเชษฐา แล้วโค้งพระเศียรอีกครั้ง ประทับนั่งในอาสน์ของพระองค์ แล้วตรัสวาจาอันเป็นคำปรึกษาอันเกื้อกูลว่า หากพระองค์ผู้ทรงพระกรุณาตรัสถามข้าพระองค์ ข้าพระองค์จักกล่าวตามสติปัญญา เพื่อประโยชน์ของพระองค์ ผู้ใดแสวงความเจริญแก่ตน ทั้งยศอันบริสุทธิ์ ปัญญาอันถูกต้อง คติอันประเสริฐ และสุขนานาประการ พึงสละภรรยาของผู้อื่น ดังที่ละจันทร์เสี้ยวของค่ำคืนวันแรม แม้จักเป็นใหญ่ในจักรวาลทั้งสิบสี่ ผู้ใดประทุษร้ายสรรพสัตว์ ผู้นั้นย่อมดำรงอยู่มิได้ และไม่ว่ามนุษย์จักลึกดั่งมหาสมุทรและสุภาพเพียงใด ความโลภแม้น้อยนิด ไม่มีผู้ใดเรียกว่าดี
โทหา 38
काम क्रोध मद लोभ सब नाथ नरक के पंथ।सब परिहरि रघुबीरहि भजहु भजहिं जेहि संत।।38।।
kāma krodha mada lobha saba nātha naraka ke pantha |saba parihari raghubīrahi bhajahu bhajahiṃ jehi santa ||38||
กาม โทสะ มานะ และโลภ ทั้งหมดเป็นหนทางสู่นรก จงสละทั้งปวงและบูชาพระรฆุวีร ผู้ซึ่งนักบุญทั้งหลายย่อมบูชา
เจาปาอี 39.1-4
तात राम नहिं नर भूपाला।भुवनेस्वर कालहु कर काला।।
ब्रह्म अनामय अज भगवंता।ब्यापक अजित अनादि अनंता।।
गो द्विज धेनु देव हितकारी।कृपासिंधु मानुष तनुधारी।।
जन रंजन भंजन खल ब्राता।बेद धर्म रच्छक सुनु भ्राता।।
ताहि बयरु तजि नाइअ माथा।प्रनतारति भंजन रघुनाथा।।
देहु नाथ प्रभु कहुँ बैदेही।भजहु राम बिनु हेतु सनेही।।
सरन गएँ प्रभु ताहु न त्यागा।बिस्व द्रोह कृत अघ जेहि लागा।।
जासु नाम त्रय ताप नसावन।सोइ प्रभु प्रगट समुझु जियँ रावन।।
tāta rāma nahiṃ nara bhūpālā |bhuvaneśvara kālahu kara kālā ||
brahma anāmaya aja bhagavaṃtā |byāpaka ajita anādi anaṃtā ||
go dvija dhenu deva hitakārī |kṛpāsindhu mānuṣa tanudhārī ||
jana rañjana bhañjana khala brātā |beda dharma racchaka sunu bhrātā ||
tāhi bayaru taji nāia māthā |pranaṭārati bhañjana raghunāthā ||
dehū nātha prabhu kahuṃ baidehī |bhajahu rāma binu hetu sanehī ||
sarana gaeṃ prabhu tāhu na tyāgā |bisva droha kṛta agha jehi lāgā ||
jāsu nāma traya tāpa nasāvan |soi prabhu pragaṭ samujhu jiyaṃ rāvan ||
พี่น้องที่รัก พระรามมิใช่กษัตริย์มนุษย์ พระองค์ทรงเป็นองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งโลกทั้งหลาย ทรงเป็นมัจจุราชแห่งมัจจุราช พระองค์ทรงเป็นพระพรหม ปราศจากโรคภัยทั้งปวง ไม่ประสูติกำเนิด ทรงเป็นองค์พระผู้เป็นเจ้าผู้ทรงพระคุณ ทรงแผ่ซ่านไปทั่ว ไม่อาจถูกพิชิตได้ ไม่มีต้นไม่มีปลาย ทรงเป็นผู้ให้คุณแก่โค พราหมณ์ แผ่นดิน และเทวดา ทรงเป็นมหาสมุทรแห่งความเมตตา ผู้ทรงรับกายมนุษย์มา ทรงให้ความยินดีแก่ผู้ภักดีและทรงทำลายกองทัพแห่งความชั่วร้าย ทรงเป็นผู้พิทักษ์พระเวทและธรรมะ จงฟัง พี่น้อง จงละความเป็นศัตรูต่อพระองค์และจงก้มศีรษะถวายบังคมแด่พระองค์ องค์พระรามแห่งราชวงศ์รคู ผู้ทรงขจัดความทุกข์ของผู้ที่ก้มกราบ ข้าแต่พระนาย ขอได้โปรดคืนนางสีดาแด่พระผู้เป็นเจ้า และจงบูชาพระราม ผู้ทรงรักโดยไม่มีเหตุผลใดๆ แม้ผู้ที่มีบาปจากการเป็นศัตรูต่อโลกทั้งโลก พระผู้เป็นเจ้าก็มิได้ทรงทอดทิ้งเมื่อเขามาขอความคุ้มครอง พระนามของพระองค์ทรงทำลายทุกข์สามประการ พระผู้เป็นเจ้าพระองค์นั้นได้ปรากฏต่อเราแล้ว จงเข้าใจสิ่งนี้ในหัวใจ ทศกัณฐ์
โทหา 39(क)-(ख)
बार बार पद लागउँ बिनय करउँ दससीस।परिहरि मान मोह मद भजहु कोसलाधीस।।39(क)।।
मुनि पुलस्ति निज सिष्य सन कहि पठई यह बात।तुरत सो मैं प्रभु सन कही पाइ सुअवसरु तात।।39(ख)।।
bāra bāra pada lāgauṃ binaya karauṃ dasasīsa |parihari māna moha mada bhajahu kosalādhīsa ||39(ka)||
muni pulasti nija sisa sana kahi paṭhaī yaha bāta |turata so maiṃ prabhu sana kahī pāi su-avasaru tāta ||39(kha)||
ข้าพระองค์จับพระบาทซ้ำแล้วซ้ำเล่า ทูลวิงวอนต่อทศศีษณ์ จงสละอหังการ ความหลง และความทะนง แล้วบูชาองค์อธิบดีแห่งโกสละ คำปรึกษานี้นั้น พระฤๅษีปุลัสตย์ได้ตรัสส่งมายังศิษย์ของพระองค์ และเมื่อได้โอกาสอันสมควรเป็นครั้งแรก ข้าพระองค์ได้ทูลแดนพระองค์แล้ว พี่ท่าน
เจาปาอี 40.1-4
माल्यवंत अति सचिव सयाना।तासु बचन सुनि अति सुख माना।।
तात अनुज तव नीति बिभूषन।सो उर धरहु जो कहत बिभीषन।।
रिपु उतकरष कहत सठ दोऊ।दूरि न करहु इहाँ हइ कोऊ।।
माल्यवंत गृह गयउ बहोरी।कहइ बिभीषनु पुनि कर जोरी।।
सुमति कुमति सब कें उर रहहीं।नाथ पुरान निगम अस कहहीं।।
जहाँ सुमति तहँ संपति नाना।जहाँ कुमति तहँ बिपति निदाना।।
तव उर कुमति बसी बिपरीता।हित अनहित मानहु रिपु प्रीता।।
कालराति निसिचर कुल केरी।तेहि सीता पर प्रीति घनेरी।।
mālyavaṁta ati saciva sayānā |tāsu bacana suni ati sukha mānā ||
tāta anuja tava nīti bibhūṣana |so ura dharahu jo kahata bibhīṣana ||
ripu utakaraṣa kahata saṭha doū |dūri na karahu ihā̃ hai koū ||
mālyavaṁta gṛha gayau bahorī |kahai bibhīṣanu puni kara jorī ||
sumati kumati saba keṁ ura rahahīṁ |nātha purāna nigama asa kahahīṁ ||
jahā̃ sumati tahã saṁpati nānā |jahā̃ kumati tahã bipati nidānā ||
tava ura kumati basī biparītā |hita anahita mānahu ripu prītā ||
kālarāti nisicara kula kerī |tehi sītā para prīti ghanerī ||
มาลยวันต์ ที่ปรึกษาผู้เฉลียวฉลาดอย่างยิ่ง ทราบถ้อยคำของพระวิภีษณะแล้วก็มีความยินดีเป็นอย่างยิ่ง ท่านกล่าวว่า บุตรเอ๋ย น้องชายของท่านเป็นเครื่องประดับแห่งความประพฤติชอบ จงจดจำพระวาจาของพระวิภีษณะไว้ในใจเถิด ทศกัณฐ์ตอบว่า คนพาลทั้งสองคนนี้ยกย่องอำนาจของศัตรูอยู่เสมอ ไม่มีใครที่นี่จะไล่พวกเขาให้ไปไกลๆ บ้างหรือ มาลยวันต์จึงกลับไปยังนิวาสถานของท่าน และพระวิภีษณะทรงประนมมือทูลอีกครั้ง ปัญญาที่ดีและปัญญาที่ชั่วยังอยู่ในใจของคนทุกคน ข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้า พระเวทและพระปุราณะตรัสเช่นนี้ ที่ใดมีปัญญาที่ดี ที่นั่นมีความเจริญรุ่งเรืองนานัปการ ที่ใดมีปัญญาที่ชั่ว ที่นั่นความวิบัติเป็นที่สุด ปัญญาที่ชั่วอันบิดเบือนได้เข้าครอบครองใจของท่านแล้ว ท่านจึงเห็นสิ่งที่ดีเป็นภัย และถือศัตรูเป็นมิตร นางสีดาเป็นราตรีแห่งความตายสำหรับวงศ์พิศาจาร แล้วท่านยังมีความรักต่อนางมากมายเพียงนี้
โทหา 40
तात चरन गहि मागउँ राखहु मोर दुलार।सीत देहु राम कहुँ अहित न होइ तुम्हार।।40।।
tāta carana gahi māgaũ rākhahu mora dulāra |sīta dehu rāma kahũ ahita na hoi tumhāra ||40||
ท่านพ่อค่ะ ขอจับพระบาทแล้วทูลขอ โปรดรักษาหนูไว้ในความเมตตา โปรดคืนนางสีดาให้พระราม แล้วจะไม่มีอันตรายมาถึงท่าน
Frequently Asked Questions
परम्परा में सुंदरकाण्ड-पाठ का फल ‘संकट-नाश’ और ‘दूत-धर्म/भक्ति-सिद्धि’ माना जाता है; विशेषतः हनुमान-विनय, राम-कृपा, और विभीषण-नीति वाले प्रसंग पढ़ने से भय-निवारण, बुद्धि-शुद्धि, और शरणागति-भाव दृढ़ होता है।
सुंदरकाण्ड-पाठ में प्रचलित सम्पुट: ‘पवनतनय संकट हरन, मंगल मूरति रूप। राम लखन सीता सहित, हृदय बसहु सुर भूप॥’ (आरम्भ/अन्त या प्रत्येक दोहा के साथ परम्परानुसार)।
Ask anything about Prakarana 4 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
