Prakarana 6
यह सोपान ‘भक्ति-पराक्रम’ का द्वार है—जहाँ नाम-स्मरण, विनय, और धर्म-युक्त क्रोध (मर्यादा-रक्षा) एक साथ साधक को ‘अहं-त्याग’ से ‘सेवा-सिद्धि’ तक ले जाते हैं। सुंदरकाण्ड में बाह्य यात्रा (समुद्र-लङ्का) अंतःयात्रा बनती है: संशय → संकल्प → विनय → शरणागति → कृपा-प्राप्ति। प्रस्तुत खण्ड विशेषतः ‘मर्यादा-भंग पर दण्ड’ और ‘विनय न मानने पर भय’ की नीति से साधक को सिखाता है कि ईश्वर-कृपा आलस्य-आश्रित ‘दैव-दैव’ नहीं, पुरुषार्थ-समन्वित शरणागति से प्रकट होती है।
ในบทนี้ รสหลักเป็นการผสมผสานอย่างสมดุลระหว่างวีระและรุทระกับกรุณาและศานติ เบื้องต้นนั้น ลักษมณะปฏิเสธการยอมรับชะตากรรมอย่างเฉยชาและตั้งปณิธานจะทำให้มหาสมุทรแห้งแล้ง สถาปนาความมุ่งมั่นอันเป็นการปลุกพลังกรรมในผู้แสวงหา จากนั้นพระดำรัสของพระรามว่า จักเป็นเช่นนั้น ทำให้ความโกรธอยู่ภายใต้วินัยแห่งธรรม: ความอดทนผู้ไร้ความกลัวเป็นแกนแท้แห่งสาธนะ การหลอกลวงของทูตราวณะ บัญชาลงโทษของสุครีว และความเมตตาของลักษมณะ แสดงนโยบายสามประการคือ ทัณฑ์ ทaya และสนธิ แสดงว่าภักติมิได้เป็นเพียงความอ่อนโยน หากยังเป็นการรักษามรรยาทา ต่อมา ความทะนงของราวณะและความพ่ายแพ้ของคำแนะนำศุกะพิสูจน์ว่าความหยิ่งยโสเป็นเมล็ดพันธุ์แห่งความล่มจม ท้ายที่สุด การอ้อนวอนด้วยความหวาดกลัวของมหาสมุทรและพระปริยายาพร้อมรอยยิ้มของพระราม เปิดเผยผ่านไตรลักษณ์แห่งความกลัว ความถ่อมตน และพระคุณ ว่าแม้ธรรมชาติอันไร้ชีวิตย่อมเคลื่อนไหวเพียงด้วยพระบัญชาขององค์พระผู้เป็นเจ้า อันเป็นการตระหนักรู้ขั้นสำคัญสำหรับผู้แสวงหาอธิปไตยสัมบูรณ์ของพระเจ้า
Verses
เจาปาอี 51.1-4
सखा कही तुम्ह नीकि उपाई।करिअ दैव जौं होइ सहाई।।
मंत्र न यह लछिमन मन भावा।राम बचन सुनि अति दुख पावा।।
नाथ दैव कर कवन भरोसा।सोषिअ सिंधु करिअ मन रोसा।।
कादर मन कहुँ एक अधारा।दैव दैव आलसी पुकारा।।
सुनत बिहसि बोले रघुबीरा।ऐसेहिं करब धरहु मन धीरा।।
अस कहि प्रभु अनुजहि समुझाई।सिंधु समीप गए रघुराई।।
प्रथम प्रनाम कीन्ह सिरु नाई।बैठे पुनि तट दर्भ डसाई।।
जबहिं बिभीषन प्रभु पहिं आए।पाछें रावन दूत पठाए।।
sakhā kahī tumha nīki upāī |karia daiva jauṁ hoi sahāī ||
maṁtra na yaha lachimana mana bhāvā |rāma bacana suni ati dukha pāvā ||
nātha daiva kara kavana bharosā |soṣia siṁdhu karia mana rosā ||
kādara mana kahũ eka adhārā |daiva daiva ālasī pukārā ||
sunata bihasi bole raghubīrā |aisehiṁ karaba dharahu mana dhīrā ||
asa kahi prabhu anujahi samujhāī |siṁdhu samīpa gae raghurāī ||
prathama pranāma kīnha siru nāī |baiṭhe puni taṭa darbha ḍasāī ||
jabahiṁ bibhīṣana prabhu pahiṁ āe |pācheṁ rāvana dūta paṭhāe ||
เพื่อนของข้า ท่านได้เสนอแผนการที่ดี ให้เราพึ่งพาโชคชะตาหากมันให้ความช่วยเหลือ คำปรึกษานี้ไม่เป็นที่พอใจของใจลักษมณ์ เมื่อได้ยินพระดำรัสของพระราม ท่านรู้สึกทุกข์ใจยิ่งนัก ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า จะไว้วางใจโชคชะตาได้อย่างไร ให้เราทำให้มหาสมุทรแห้งแล้วระบายความโกรธของเรา ผู้มีใจอ่อนแอมีที่พึ่งเพียงหนึ่งเดียว พวกเขาร้องว่า 'โชคชะตา โชคชะตา' เหมือนคนขี้เกียจ เมื่อได้ยินเช่นนี้ วีรบุรุษแห่งราชวงศ์รคุท่านรอยยิ้มและตรัสว่า: ให้เราทำเช่นนั้น จงมีใจกล้าและมั่นคง ตรัสเช่นนี้แล้ว พระผู้เป็นเจ้าทรงปลอบโยนพระอนุชา พระผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์รคุเสด็จไปยังมหาสมุทร ทรงโค้งคำนับเป็นอันดับแรก แล้วประทับนั่งบนชายฝั่ง ปูหญ้าทรพา เมื่อวิภีษณะมาเฝ้าพระผู้เป็นเจ้า ทศกัณฐ์ได้ส่งสายลับตามมา
โทหา 51
सकल चरित तिन्ह देखे धरें कपट कपि देह।प्रभु गुन हृदयँ सराहहिं सरनागत पर नेह।।51।।
sakala carita tinha dekhe dhareṁ kapaṭa kapi deha |prabhu guna hṛdayã sarāhahiṁ saranāgata para neha ||51||
สมมุติกายเป็นลิงด้วยกลอุบาย ทั้งหลายได้เห็นเหตุการณ์ทั้งปวง แล้วสรรเสริญคุณขององค์พระผู้เป็นเจ้าในหัวใจ พร้อมด้วยพระเมตตาต่อผู้ที่มาพึ่งพระบารมี
เจาปาอี 52.1-4
प्रगट बखानहिं राम सुभाऊ।अति सप्रेम गा बिसरि दुराऊ।।
रिपु के दूत कपिन्ह तब जाने।सकल बाँधि कपीस पहिं आने।।
कह सुग्रीव सुनहु सब बानर।अंग भंग करि पठवहु निसिचर।।
सुनि सुग्रीव बचन कपि धाए।बाँधि कटक चहु पास फिराए।।
बहु प्रकार मारन कपि लागे।दीन पुकारत तदपि न त्यागे।।
जो हमार हर नासा काना।तेहि कोसलाधीस कै आना।।
सुनि लछिमन सब निकट बोलाए।दया लागि हँसि तुरत छोडाए।।
रावन कर दीजहु यह पाती।लछिमन बचन बाचु कुलघाती।।
pragaṭa bakhānahiṁ rāma subhāū |ati saprema gā bisari durāū ||
ripu ke dūta kapinha taba jāne |sakala bā̃dhi kapīsa pahiṁ āne ||
kaha sugrīva sunahu saba bānara |aṁga bhaṁga kari paṭhavahu nisicara ||
suni sugrīva bacana kapi dhāe |bā̃dhi kaṭaka cahu pāsa phirāe ||
bahu prakāra mārana kapi lāge |dīna pukārata tadapi na tyāge ||
jo hamāra hara nāsā kānā |tehi kosalādhīsa kai ānā ||
suni lachimana saba nikaṭa bolāe |dayā lāgi hãsi turata choḍāe ||
rāvana kara dījahu yaha pātī |lachimana bacana bācu kulaghātī ||
พวกเขาสรรเสริญคุณธรรมของพระรามอย่างเปิดเผย และด้วยความรักอย่างยิ่งจึงลืมการปลอมตัว ครั้นพวกลิงจำพวกเขาได้ว่าเป็นสายลับของศัตรู จึงจับมัดทั้งหมดนำไปยังท้าวลิง สุครีพว์กล่าวว่า พวกลิงทั้งหลายจงฟัง จงตัดอวัยวะของอสูรเหล่านี้แล้วส่งกลับไป ได้ยินถ้อยคำของสุครีพว์แล้ว พวกลิงก็พากันวิ่งไล่ แล้วจับมัดนำเดินแห่รอบกองทัพทุกด้าน พวกลิงเริ่มทุบตีด้วยวิธีนานัปการ แม้สายลับจะร้องไห้ครางอย่างน่าสงสาร ก็ยังไม่ปล่อย ผู้ใดที่ตัดจมูกและหูของเรา ผู้นั้นต้องรับผิดต่อคำสาบานแห่งองค์พระผู้เป็นใหญ่แห่งโกศล ได้ยินดังนั้น พระลักษมณ์ทรงเรียกพวกเขาทั้งหมดเข้ามาใกล้ และด้วยความเมตตาจึงทรงยิ้มแล้วให้ปล่อยตัวทันที จงมอบหนังสือฉบับนี้แก่ราวณะ และกล่าวแก่เขาว่า จงอ่านดูเถิด ผู้ทำลายวงศ์ตระกูล สิ่งที่ลักษมณ์กล่าว
โทหา 52
कहेहु मुखागर मूढ़ सन मम संदेसु उदार।सीता देइ मिलेहु न त आवा काल तुम्हार।।52।।
kahehu mukhāgara mūṛha sana mama saṁdesu udāra |sītā dei milehu na ta āvā kāla tumhāra ||52||
บอกคนพลางคนนั้นด้วยปากวาจาถึงสารอันกรุณาของเราว่า จงมอบนางสีดาคืนแล้วมาเข้าเฝ้าพระราม มิฉะนั้นกาลกิเลสแห่งท่านก็มาถึงแล้ว
เจาปาอี 53.1-4
तुरत नाइ लछिमन पद माथा।चले दूत बरनत गुन गाथा।।
कहत राम जसु लंकाँ आए।रावन चरन सीस तिन्ह नाए।।
बिहसि दसानन पूँछी बाता।कहसि न सुक आपनि कुसलाता।।
पुनि कहु खबरि बिभीषन केरी।जाहि मृत्यु आई अति नेरी।।
करत राज लंका सठ त्यागी।होइहि जब कर कीट अभागी।।
पुनि कहु भालु कीस कटकाई।कठिन काल प्रेरित चलि आई।।
जिन्ह के जीवन कर रखवारा।भयउ मृदुल चित सिंधु बिचारा।।
कहु तपसिन्ह कै बात बहोरी।जिन्ह के हृदयँ त्रास अति मोरी।।
turata nāi lachimana pada māthā |cale dūta baranata guna gāthā ||
kahata rāma jasu laṁkā̃ āe |rāvana carana sīsa tinha nāe ||
bihasi dasānana pū̃chī bātā |kahasi na suka āpani kusalātā ||
puni kahu khabari bibhīṣana kerī |jāhi mṛtyu āī ati nerī ||
karata rāja laṁkā saṭha tyāgī |hoihi jaba kara kīṭa abhāgī ||
puni kahu bhālu kīsa kaṭakāī |kaṭhina kāla prerita cali āī ||
jinha ke jīvana kara rakhavārā |bhayau mṛdula cita siṁdhu bicārā ||
kahu tapasinha kai bāta bahorī |jinha ke hṛdayã trāsa ati morī ||
ทันทีที่ก้มศีรษะแตะพระบาทของลักษมณะ บรรดาทูตก็ออกเดินทาง กล่าวเล่าเรื่องราวแห่งคุณธรรมของพระองค์ ร้องสรรเสริญพระเกียรติของพระราม ทูตทั้งหลายมาถึงลงกา แล้วก้มศีรษะแตะพระบาทของราวณะ ทศพัตรีหัวเราะแล้วถามข่าวว่า "สุขะเอ๋ย เจ้าจะไม่เล่าเรื่องความสุขสบายของตนบ้างหรือ?" "แล้วจงบอกข่าวของวิภีษณะแก่เรา ผู้ซึ่งมัจจุราชได้เข้ามาใกล้ชิดมากแล้ว คนพาลผู้นั้นละทิ้งราชสมบัติแห่งลงกา บัดนี้ผู้โชคร้ายจักกลายเป็นดังแมลงในเมล็ดข้าว ถูกบดขยี้พร้อมข้าวใต้ครก แล้วจงเล่าให้ฟังถึงกองทัพหมีและวานร ซึ่งเดินทัพมาถึงนี้ ถูกบันดาลโดยกาลอันโหดร้าย มหาสมุทรผู้น่าสงสารได้มีใจอ่อนโยนต่อเขาเหล่านั้น เพราะท่านได้กลายเป็นผู้พิทักษ์ชีวิตของเขา แล้วจงเล่าถึงเรื่องของบรรดาฤาษีเหล่านั้น ผู้ซึ่งในหัวใจมีความหวาดกลัวเราอย่างยิ่ง"
โทหา 53
की भइ भेंट कि फिरि गए श्रवन सुजसु सुनि मोर।कहसि न रिपु दल तेज बल बहुत चकित चित तोर।।53।।
kī bhai bheṁṭa ki phiri gae śravana sujasu suni mora |kahasi na ripu dala teja bala bahuta cakita cita tora ||53||
เจ้าได้พบเขาหรือ หรือเพียงหันหลังกลับเมื่อได้ยินชื่อเสียงอันงดงามของเรา? ทำไมเจ้าจึงไม่บอกเราถึงความรุ่งโรจน์และกำลังของกองทัพศัตรู? จิตใจของเจ้าดูเหมือนจะสับสนอย่างยิ่ง
เจาปาอี 54.1-4
नाथ कृपा करि पूँछेहु जैसें।मानहु कहा क्रोध तजि तैसें।।
मिला जाइ जब अनुज तुम्हारा।जातहिं राम तिलक तेहि सारा।।
रावन दूत हमहि सुनि काना।कपिन्ह बाँधि दीन्हे दुख नाना।।
श्रवन नासिका काटै लागे।राम सपथ दीन्हे हम त्यागे।।
पूँछिहु नाथ राम कटकाई।बदन कोटि सत बरनि न जाई।।
नाना बरन भालु कपि धारी।बिकटानन बिसाल भयकारी।।
जेहिं पुर दहेउ हतेउ सुत तोरा।सकल कपिन्ह महँ तेहि बलु थोरा।।
अमित नाम भट कठिन कराला।अमित नाग बल बिपुल बिसाला।।
nātha kṛpā kari pū̃chehu jaiseṁ |mānahu kahā krodha taji taiseṁ ||
milā jāi jaba anuja tumhārā |jātahiṁ rāma tilaka tehi sārā ||
rāvana dūta hamahi suni kānā |kapinha bā̃dhi dīnhe dukha nānā ||
śravana nāsikā kāṭai lāge |rāma sapatha dīnhe hama tyāge ||
pū̃chihu nātha rāma kaṭakāī |badana koṭi sata barani na jāī ||
nānā barana bhālu kapi dhārī |bikaṭānana bisāla bhayakārī ||
jehiṁ pura daheu hateu suta torā |sakala kapinha mahã tehi balu thorā ||
amita nāma bhaṭa kaṭhina karālā |amita nāga bala bipula bisālā ||
ข้าแต่องค์พระผู้เป็นนาย ทรงพระกรุณาตรัสถามประการใด ข้าพเจ้าก็กราบทูลตามนั้น ขอทรงละความโกรธแล้วทรงสดับคำตอบของข้าพเจ้า เมื่อน้องชายของพระองค์เสด็จไปเข้าเฝ้าพระราม พระรามก็ทรงประทับตราเครื่องหมายเจ้านายบนพระนลาฏ ฝูงวานรได้ยินว่าข้าพเจ้าเป็นทูตของราวณะ จึงจับมัดข้าพเจ้าและทรมานด้วยทุกข์นานาประการ เขาเริ่มตัดหูและจมูกของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าได้รับการปล่อยตัวก็ต่อเมื่อสาบานด้วยนามพระราม ข้าแต่องค์พระผู้เป็นนาย พระองค์ทรงตรัสถามถึงกองทัพของพระราม แม้มีปากหนึ่งร้อยโกฏิก็ไม่อาจพรรณนาได้ มีหมีและวานรหลากสีหลายพันธุ์ มีใบหน้าน่าเกรงขาม ร่างกายมหึมาและน่าสะพื้นสะพือ ผู้ซึ่งเผาเมืองและสังหารบุตรของพระองค์นั้น มีกำลังน้อยที่สุดในบรรดาวานรทั้งปวง มีนักรบผู้กล้าไร้นับจำนวน ทั้งแข็งแกร่งและน่าเกรงขาม มีกำลังเท่าช้างไร้นับจำนวน มหาศาลและใหญ่โต
โทหา 54
द्विबिद मयंद नील नल अंगद गद बिकटासि।दधिमुख केहरि निसठ सठ जामवंत बलरासि।।54।।
dvibida mayaṁda nīla nala aṁgada gada bikaṭāsi |dadhimukha kehari nisaṭha saṭha jāmavaṁta balarāsi ||54||
ทวิวิท ไมนท นีล นล องคท คท และวิกต ทธิมุข เกสรี นิสถ สถ ชามวัน ผู้เป็นที่พักแห่งพลัง
เจาปาอี 55.1-4
ए कपि सब सुग्रीव समाना।इन्ह सम कोटिन्ह गनइ को नाना।।
राम कृपाँ अतुलित बल तिन्हहीं।तृन समान त्रेलोकहि गनहीं।।
अस मैं सुना श्रवन दसकंधर।पदुम अठारह जूथप बंदर।।
नाथ कटक महँ सो कपि नाहीं।जो न तुम्हहि जीतै रन माहीं।।
परम क्रोध मीजहिं सब हाथा।आयसु पै न देहिं रघुनाथा।।
सोषहिं सिंधु सहित झष ब्याला।पूरहीं न त भरि कुधर बिसाला।।
मर्दि गर्द मिलवहिं दससीसा।ऐसेइ बचन कहहिं सब कीसा।।
गर्जहिं तर्जहिं सहज असंका।मानहु ग्रसन चहत हहिं लंका।।
e kapi saba sugrīva samānā |inha sama koṭinha ganai ko nānā ||
rāma kṛpā̃ atulita bala tinhahīṁ |tṛna samāna trelokahi ganahīṁ ||
asa maiṁ sunā śravana dasakaṁdhara |paduma aṭhāraha jūthapa baṁdara ||
nātha kaṭaka mahã so kapi nāhīṁ |jo na tumhahi jītai rana māhīṁ ||
parama krodha mījahiṁ saba hāthā |āyasu pai na dehiṁ raghunāthā ||
soṣahiṁ siṁdhu sahita jhaṣa byālā |pūrahīṁ na ta bhari kudhara bisālā ||
mardi garda milavahiṁ dasasīsā |aisei bacana kahahiṁ saba kīsā ||
garjahiṁ tarjahiṁ sahaja asaṁkā |mānahu grasana cahata hahiṁ laṁkā ||
ลิงเหล่านี้ล้วนเทียมเท่าสุครีพ ใครเล่าจะนับนับล้านเหล่านั้นได้ทั้งหมด ด้วยพระกรุณาของพระราม พวกเขามีกำลังเหนือกว่าใคร และถือสามโลกธาตุเสมือนหญ้าเส้นเดียว ข้าแต่ทศกัณฐ์ผู้มีสิบคอ ข้าได้ยินมาด้วยหูของตนเองว่า หัวหน้าฝูงลิงมีอยู่ถึงสิบแปดปัทมะ ข้าแต่นาย ในกองทัพนั้นไม่มีลิงสักตัวที่จะไม่สามารถเอาชนะท่านในสมรภูมิได้ ด้วยความโกรธสุดขีด พวกเขาทั้งหมดกำมือแรง แต่องค์พระผู้เป็นนายแห่งราคุวงศ์มิได้ทรงอนุญาตแก่พวกเขา พวกเขาจะทำให้มหาสมุทรแห้งผากพร้อมทั้งปลาและงู หรือมิฉะนั้นจะถมด้วยภูเขาใหญ่โตมโหฬาร พวกเขาจะบดขยี้ทศกัณฐ์ให้กลายเป็นผงธุลี ลิงทั้งหมดต่างกล่าวคำเช่นนี้ พวกเขาคำรามและขู่ข่ม มิได้หวาดเกราโดยสันถาต ราวกับจะกลืนกินกรุงลงกาทั้งเมือง
โทหา 55
सहज सूर कपि भालु सब पुनि सिर पर प्रभु राम।रावन काल कोटि कहु जीति सकहिं संग्राम।।55।।
sahaja sūra kapi bhālu saba puni sira para prabhu rāma |rāvana kāla koṭi kahu jīti sakahiṁ saṁgrāma ||55||
ลิงและหมีทั้งหมดเป็นผู้กล้าโดยธรรมชาติ และยิ่งไปกว่านั้น พระเจ้ารามทรงคุ้มครองอยู่เหนือเศียรของพวกเขา ท้าวราวณะเอ๋ย แม้ความตายเป็นสิบล้านครั้ง พวกเขาก็สามารถพิชิตได้ในสงคราม
เจาปาอี 56.1-5
राम तेज बल बुधि बिपुलाई।सेष सहस सत सकहिं न गाई।।
सक सर एक सोषि सत सागर।तब भ्रातहि पूँछेउ नय नागर।।
तासु बचन सुनि सागर पाहीं।मागत पंथ कृपा मन माहीं।।
सुनत बचन बिहसा दससीसा।जौं असि मति सहाय कृत कीसा।।
सहज भीरु कर बचन दृढ़ाई।सागर सन ठानी मचलाई।।
मूढ़ मृषा का करसि बड़ाई।रिपु बल बुद्धि थाह मैं पाई।।
सचिव सभीत बिभीषन जाकें।बिजय बिभूति कहाँ जग ताकें।।
सुनि खल बचन दूत रिस बाढ़ी।समय बिचारि पत्रिका काढ़ी।।
रामानुज दीन्ही यह पाती।नाथ बचाइ जुड़ावहु छाती।।
बिहसि बाम कर लीन्ही रावन।सचिव बोलि सठ लाग बचावन।।
rāma teja bala budhi bipulāī |seṣa sahasa sata sakahiṁ na gāī ||
saka sara eka soṣi sata sāgara |taba bhrātahi pū̃cheu naya nāgara ||
tāsu bacana suni sāgara pāhīṁ |māgata paṁtha kṛpā mana māhīṁ ||
sunata bacana bihasā dasasīsā |jauṁ asi mati sahāya kṛta kīsā ||
sahaja bhīru kara bacana dṛṛhāī |sāgara sana ṭhānī macalāī ||
mūṛha mṛṣā kā karasi baṛāī |ripu bala buddhi thāha maiṁ pāī ||
saciva sabhīta bibhīṣana jākeṁ |bijaya bibhūti kahā̃ jaga tākeṁ ||
suni khala bacana dūta risa bāṛhī |samaya bicāri patrikā kāṛhī ||
rāmānuja dīnhī yaha pātī |nātha bacāi juṛāvahu chātī ||
bihasi bāma kara līnhī rāvana |saciva boli saṭha lāga bacāvana ||
ความยิ่งใหญ่แห่งพระเกียรติ พละกำลัง และปัญญาของพระราม แม้แสนสหัสเสษะก็ไม่อาจสรรเสริญได้สิ้น ด้วยลูกศรเพียงหนึ่งก็สามารถเหือกแห้งทะเลได้ร้อยทะเล แต่กลับเป็นผู้ชำนาญในยุทธศาสตร์ ยังทรงขอคำปรึกษาจากพี่ชายท่าน ทรงฟังถ้อยคำของท่านแล้วจึงเสด็จไปยังมหาสมุทรและทรงขอทางผ่าน ด้วยความเมตตาในพระทัย ทศกัณฐ์ราวณะได้ฟังถ้อยคำเหล่านั้นแล้วก็หัวเราะแล้วกล่าวว่า หากปัญญาของเขาเป็นเช่นนี้จริง เขาก็เอาวานรเป็นพันธมิตรเสียแล้ว ยึดถือคำของผู้ขี้ขลาดโดยธรรมชาติและถือมั่นคำนั้นไว้ เขาก็ตั้งใจอ้อนวอนมหาสมุทรดั่งเด็กดื้อ โง่เอ๋ย เจ้ายกย่องสรรเสริญเปล่าๆ ทำไม เราได้หยั่งถึงความลึกซึ้งแห่งกำลังและปัญญาของศัตรูแล้ว ผู้ใดมีวิภีษณะผู้ขี้ขลาดเป็นที่ปรึกษา ในโลกนี้จะมีชัยชนะหรือศรีสง่าอยู่ที่ใดเล่า ทูตได้ฟังถ้อยคำของคนพาลแล้วก็โกรธเพิ่มขึ้น พิจารณาเห็นว่าถึงเวลาแล้วจึงดึงจดหมายออกมา น้องชายพระรามได้มอบจดหมายนี้แก่ข้าพเจ้า ขอเจ้านายโปรดให้อ่านจดหมายนี้ เพื่อระงับความร้อนใจของท่าน ราวณะหัวเราะแล้วรับจดหมายด้วยมือซ้าย แล้วเรียกที่ปรึกษา คนพาลนั้นก็ให้เริ่มอ่านจดหมายออกมา
โทหา 56(क)-(ख)
बातन्ह मनहि रिझाइ सठ जनि घालसि कुल खीस।राम बिरोध न उबरसि सरन बिष्नु अज ईस।।56(क)।।
की तजि मान अनुज इव प्रभु पद पंकज भृंग।होहि कि राम सरानल खल कुल सहित पतंग।।56(ख)।।
bātanha manahi rijhāi saṭha jani ghālasi kula khīsa |rāma birodha na ubarasi sarana biṣnu aja īsa ||56(ka)||
kī taji māna anuja iva prabhu pada paṁkaja bhṛṁga |hohi ki rāma sarānala khala kula sahita pataṁga ||56(kha)||
โอผู้เลว อย่าเพลิดเพลินใจกับลมปากและนำหายนะมาสู่วงศ์ตระกูลทั้งหมดของเจ้า การเป็นศัตรูกับพระราม เจ้าจะรอดไม่ได้ แม้จะมีพระวิษณุ พระพรหม และพระศิวะเป็นที่พึ่งก็ตาม จงสละความหยิ่งยโสและดั่งน้องชายของเจ้า จงเป็นผึ้งที่ดอกบัวเท้าแห่งองค์พระผู้เป็นเจ้า มิฉะนั้น คนชั่ว เจ้าจะเป็นผีเสื้อในลูกธนูเพลิงของพระราม และพินาศไปพร้อมกับตระกูลของเจ้า
เจาปาอี 57.1-6
सुनत सभय मन मुख मुसुकाई।कहत दसानन सबहि सुनाई।।
भूमि परा कर गहत अकासा।लघु तापस कर बाग बिलासा।।
कह सुक नाथ सत्य सब बानी।समुझहु छाड़ि प्रकृति अभिमानी।।
सुनहु बचन मम परिहरि क्रोधा।नाथ राम सन तजहु बिरोधा।।
अति कोमल रघुबीर सुभाऊ।जद्यपि अखिल लोक कर राऊ।।
मिलत कृपा तुम्ह पर प्रभु करिही।उर अपराध न एकउ धरिही।।
जनकसुता रघुनाथहि दीजे।एतना कहा मोर प्रभु कीजे।।
जब तेहिं कहा देन बैदेही।चरन प्रहार कीन्ह सठ तेही।।
नाइ चरन सिरु चला सो तहाँ।कृपासिंधु रघुनायक जहाँ।।
करि प्रनामु निज कथा सुनाई।राम कृपाँ आपनि गति पाई।।
रिषि अगस्ति कीं साप भवानी।राछस भयउ रहा मुनि ग्यानी।।
बंदि राम पद बारहिं बारा।मुनि निज आश्रम कहुँ पगु धारा।।
sunata sabhaya mana mukha musukāī |kahata dasānana sabahi sunāī ||
bhūmi parā kara gahata akāsā |laghu tāpasa kara bāga bilāsā ||
kaha suka nātha satya saba bānī |samujhahu chāṛi prakṛti abhimānī ||
sunahu bacana mama parihari krodhā |nātha rāma sana tajahu birodhā ||
ati komala raghubīra subhāū |jadyapi akhila loka kara rāū ||
milata kṛpā tumha para prabhu karihī |ura aparādha na ekau dharihī ||
janakasutā raghunāthahi dīje |etanā kahā mora prabhu kīje ||
jaba tehiṁ kahā dena baidehī |carana prahāra kīnha saṭha tehī ||
nāi carana siru calā so tahā̃ |kṛpāsiṁdhu raghunāyaka jahā̃ ||
kari pranāmu nija kathā sunāī |rāma kṛpā̃ āpani gati pāī ||
riṣi agasti kīṁ sāpa bhavānī |rāchasa bhayau rahā muni gyānī ||
baṁdi rāma pada bārahiṁ bārā |muni nija āśrama kahũ pagu dhārā ||
ทศานันท์ได้ยินดังนั้นก็หวาดกลัวในใจ แต่ก็ยิ้มด้วยริมฝีปากแล้วกล่าวให้ทุกคนได้ยินว่า นอนอยู่บนพื้นดิน ก็ยังเอื้อมมือจะคว้าท้องฟ้า เป็นเพียงคำอวดอ้างของนักบวชผู้น้อย ศุกะกล่าวว่า ข้าแต่พระเจ้า คำทั้งหมดนี้เป็นความจริงทั้งสิ้น ขอทรงตระหนักและละทิ้งความหยิ่งยโสในสันดาน ขอทรงสงบความโกรธและฟังคำของข้าพเจ้า ข้าแต่พระเจ้า ขอทรงละทิ้งความเป็นศัตรูกับพระราม พระราฆุพีรทรงมีพระสุภาพิสัยอ่อนโยนเป็นอย่างยิ่ง แม้ทรงเป็นกษัตริย์เหนือโลกทั้งปวงก็ตาม เมื่อได้เข้าเฝ้าพระองค์ พระเจ้าจะทรงประทานพระกรุณาแก่ท่าน และจะไม่ทรงเก็บความผิดแม้เพียงข้อเดียวไว้ในพระหฤทัย ขอถวายพระธิดาของชนกะคืนแด่พระราฆุนาถ ข้าแต่พระเจ้า ขอทรงทำเพียงเท่านี้ตามคำขอของข้าพเจ้า เมื่อกล่าวถึงการคืนพระนางไวเทหี คนพาลผู้นั้นก็เตะด้วยพระบาท โค้งคำนับศีรษะแด่พระบาทของทศานันท์ แล้วเดินทางไปยังที่ประทับของพระราฆุนายก ผู้ทรงเป็นสมุทรแห่งพระกรุณา ทำการถวายบังคมแล้วเล่าเรื่องของตน ด้วยพระกรุณาของพระรามจึงได้กลับสู่สภาพเดิม ข้าแต่พระภวานี ด้วยคำสาปของพระฤาษีอคัสตย์ จึงได้กลายเป็นรากษส ทั้งที่เดิมเป็นพระฤาษีผู้มีปัญญา ถวายบังคมแด่พระบาทของพระรามซ้ำแล้วซ้ำเล่า พระฤาษีก็เดินทางกลับสู่อาศรมของตน
โทหา 57
बिनय न मानत जलधि जड़ गए तीन दिन बीति।बोले राम सकोप तब भय बिनु होइ न प्रीति।।57।।
binaya na mānata jaladhi jaṛa gae tīna dina bīti |bole rāma sakopa taba bhaya binu hoi na prīti ||57||
มหาสมุทรผู้เฉื่อยชาและไม่ยอมรับฟัง ไม่ใส่ใจต่อการวิงวอน แม้สามวันจะผ่านไปแล้ว แล้วพระรามจึงตรัสด้วยความพิโรธว่า หาไม่มีความเกรงขามแล้ว มิอาจมีมิตรภาพได้
เจาปาอี 58.1-4
लछिमन बान सरासन आनू।सोषौं बारिधि बिसिख कृसानू।।
सठ सन बिनय कुटिल सन प्रीती।सहज कृपन सन सुंदर नीती।।
ममता रत सन ग्यान कहानी।अति लोभी सन बिरति बखानी।।
क्रोधिहि सम कामिहि हरि कथा।ऊसर बीज बएँ फल जथा।।
अस कहि रघुपति चाप चढ़ावा।यह मत लछिमन के मन भावा।।
संघानेउ प्रभु बिसिख कराला।उठी उदधि उर अंतर ज्वाला।।
मकर उरग झष गन अकुलाने।जरत जंतु जलनिधि जब जाने।।
कनक थार भरि मनि गन नाना।बिप्र रूप आयउ तजि माना।।
lachimana bāna sarāsana ānū |soṣauṁ bāridhi bisikha kṛsānū ||
saṭha sana binaya kuṭila sana prītī |sahaja kṛpana sana suṁdara nītī ||
mamatā rata sana gyāna kahānī |ati lobhī sana birati bakhānī ||
krodhihi sama kāmihi hari kathā |ūsara bīja baẽ phala jathā ||
asa kahi raghupati cāpa caṛhāvā |yaha mata lachimana ke mana bhāvā ||
saṁghāneu prabhu bisikha karālā |uṭhī udadhi ura aṁtara jvālā ||
makara uraga jhaṣa gana akulāne |jarata jaṁtu jalanidhi jaba jāne ||
kanaka thāra bhari mani gana nānā |bipra rūpa āyau taji mānā ||
ลักษมณะ จงนำธนูและลูกศรของเรามา เราจะทำให้มหาสมุทรแห้งแล้วด้วยศรเพลิง การวิงวอนต่อคนพาล การแสดงมิตรภาพต่อคนคดโกง การกล่าวหลักธรรมอันงดงามต่อผู้ที่ตระหนี่โดยธรรมชาติ การเล่าเรื่องปัญญาแก่ผู้ที่หมกมุ่นในความยึดติด การเทศนาเรื่องการสละอุปาทานแก่ผู้ที่โลภมาก การกล่าวถึงความสงบแก่ผู้ที่โกรธ และเล่าเรื่องพระหริแก่ผู้ที่ติดกาม เปรียบดังการหว่านเมล็ดพืชในดินที่แห้งแล้ง ย่อมไม่เกิดผลใดๆ กล่าวดังนี้แล้ว องค์พระผู้เป็นใหญ่แห่งราคุวงศ์ทรงติดสายธนู และความตั้งใจนี้เป็นที่พอพระทัยแก่ลักษมณะในดวงใจ องค์พระภูมิทรงคันธนูด้วยศรอันน่าเกรงขาม และเปลวเพลิงได้ลุกขึ้นในส่วนลึกแห่งหัวใจมหาสมุทร ฝูงจระเข้ งู และปลาต่างหวาดกลัว เมื่อมหาสมุทรรับรู้ว่าสรรพสัตว์ในตนกำลังถูกเผา ทรงบรรจุอัญมณีนานาชนิดในถาดทองคำ แล้วเสด็จมาในรูปกายของพราหมณ์ ทรงสละความเย่อหยิ่ง
โทหา 58
काटेहिं पइ कदरी फरइ कोटि जतन कोउ सींच।बिनय न मान खगेस सुनु डाटेहिं पइ नव नीच।।58।।
kāṭehiṁ pai kadarī pharai koṭi jatana kou sīṁca |binaya na māna khagesa sunu ḍāṭehiṁ pai nava nīca ||58||
ต้นกล้วยจะให้ผลก็ต่อเมื่อถูกตัด ทั้งที่อาจรดน้ำด้วยความพยายามนับล้านครั้ง จงฟัง ครุฑ จ้าวแห่งนก คนต่ำช้าไม่ยอมรับคำอ้อนวอน และจะยอมก้มต่อเมื่อถูกตำหนิด่าว่า
เจาปาอี 59.1-4
सभय सिंधु गहि पद प्रभु केरे।छमहु नाथ सब अवगुन मेरे।।
गगन समीर अनल जल धरनी।इन्ह कइ नाथ सहज जड़ करनी।।
तव प्रेरित मायाँ उपजाए।सृष्टि हेतु सब ग्रंथनि गाए।।
प्रभु आयसु जेहि कहँ जस अहई।सो तेहि भाँति रहे सुख लहई।।
प्रभु भल कीन्ही मोहि सिख दीन्ही।मरजादा पुनि तुम्हरी कीन्ही।।
ढोल गवाँर सूद्र पसु नारी।सकल ताड़ना के अधिकारी।।
प्रभु प्रताप मैं जाब सुखाई।उतरिहि कटकु न मोरि बड़ाई।।
प्रभु अग्या अपेल श्रुति गाई।करौं सो बेगि जौ तुम्हहि सोहाई।।
sabhaya siṁdhu gahi pada prabhu kere |chamahu nātha saba avaguna mere ||
gagana samīra anala jala dharanī |inha kai nātha sahaja jaṛa karanī ||
tava prerita māyā̃ upajāe |sṛṣṭi hetu saba graṁthani gāe ||
prabhu āyasu jehi kahã jasa ahaī |so tehi bhā̃ti rahe sukha lahaī ||
prabhu bhala kīnhī mohi sikha dīnhī |marajādā puni tumharī kīnhī ||
ḍhola gavā̃ra sūdra pasu nārī |sakala tāṛanā ke adhikārī ||
prabhu pratāpa maiṁ jāba sukhāī |utarihi kaṭaku na mori baṛāī ||
prabhu agyā apela śruti gāī |karauṁ so begi jau tumhahi sohāī ||
มหาสมุทรผู้หวาดกลัวได้ยึดพระบาทขององค์พระผู้เป็นเจ้าแล้วทูลว่า "ข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้า ขอทรงอภัยโทษความบกพร่องทั้งปวงของข้าพระองค์เถิด" ท้องฟ้า ลม ไฟ น้ำ และแผ่นดิน ธรรมชาติและพฤติกรรมของสิ่งเหล่านี้ ข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้า ย่อมเป็นไปโดยสตุปัจฉาตั้งแต่กำเนิด มายาที่พระองค์ทรงบันดาลให้บังเกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แห่งการสร้างโลก พระคัมภีร์ทั้งปวงได้สรรเสริญไว้ องค์พระผู้เป็นเจ้าทรงบัญญัติไว้สำหรับผู้ใดอย่างใด ผู้นั้นย่อมดำรงอยู่ในอย่างนั้นและได้รับความสุข องค์พระผู้เป็นเจ้าทรงกระทำได้ดีแล้วโดยทรงประทานอุบายแก่ข้าพระองค์ และทรงกำหนดขอบเขตของข้าพระองค์ไว้ด้วย กลอง คนบ้านนอก คนศูทร์ สัตว์ และสตรี ทั้งหมดนี้สมควรได้รับการตีสอน ด้วยพระเดชะขององค์พระผู้เป็นเจ้า ข้าพระองค์จะแห้งแล้งไป และกองทัพจะข้ามไปได้ แต่นั่นมิใช่ความยิ่งใหญ่ของข้าพระองค์ พระคัมภีร์ได้กล่าวว่าพระบัญชาขององค์พระผู้เป็นเจ้าเป็นสิ่งที่เปลี่ยนแปลงไม่ได้ ข้าพระองค์จะกระทำโดยเร็วซึ่งสิ่งใดที่เป็นที่พอพระทัยของพระองค์
โทหา 59
सुनत बिनीत बचन अति कह कृपाल मुसुकाइ।जेहि बिधि उतरै कपि कटकु तात सो कहहु उपाइ।।59।।
sunata binīta bacana ati kaha kṛpāla musukāi |jehi bidhi utarai kapi kaṭaku tāta so kahahu upāi ||59||
เมื่อทรงฟังถ้อยคำอันสุภาพเหล่านี้ พระผู้ทรงเมตตาทรงยิ้มและตรัสว่า โอบุตรที่รัก จงบอกเราว่าด้วยวิธีใด ฝูงลิงจะสามารถข้ามไปได้
เจาปาอี 60.1-4
नाथ नील नल कपि द्वौ भाई।लरिकाईं रिषि आसिष पाई।।
तिन्ह कें परस किएँ गिरि भारे।तरिहहिं जलधि प्रताप तुम्हारे।।
मैं पुनि उर धरि प्रभु प्रभुताई।करिहउँ बल अनुमान सहाई।।
एहि बिधि नाथ पयोधि बँधाइअ।जेहिं यह सुजसु लोक तिहुँ गाइअ।।
एहिं सर मम उत्तर तट बासी।हतहु नाथ खल नर अघ रासी।।
सुनि कृपाल सागर मन पीरा।तुरतहिं हरी राम रनधीरा।।
देखि राम बल पौरुष भारी।हरषि पयोनिधि भयउ सुखारी।।
सकल चरित कहि प्रभुहि सुनावा।चरन बंदि पाथोधि सिधावा।।
nātha nīla nala kapi dvau bhāī |larikāīṁ riṣi āsiṣa pāī ||
tinha keṁ parasa kieṁ giri bhāre |tarihahiṁ jaladhi pratāpa tumhāre ||
maiṁ puni ura dhari prabhu prabhutāī |karihauṁ bala anumāna sahāī ||
ehi bidhi nātha payodhi baṁdhāia |jehiṁ yaha sujasu loka tihuṁ gāia ||
ehiṁ sara mama uttara taṭa bāsī |hatahu nātha khala nara agha rāsī ||
suni kṛpāla sāgara mana pīrā |turatahiṁ harī rāma ranadhīrā ||
dekhi rāma bala pauruṣa bhārī |haraṣi payonidhi bhayau sukhārī ||
sakala carita kahi prabhuhi sunāvā |carana bandi pāthodhi sidhāvā ||
ข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้า นิลและนล พี่น้องวานรทั้งสอง ได้รับพรจากพระฤาษีตั้งแต่ยังเป็นเด็ก เมื่อทั้งสองสัมผัส ภูเขาที่หนักอ้วนก็จะข้ามมหาสมุทรได้ ด้วยอานุภาพของพระองค์ ส่วนข้าพเจ้าเอง จะสถิตอำนาจแห่งองค์พระผู้เป็นเจ้าไว้ในใจ แล้วจะช่วยเหลือด้วยกำลังเท่าที่ประมาณได้ ด้วยประการฉะนี้ ข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้า ขอให้สร้างสะพานข้ามมหาสมุทร เพื่อชื่อเสียงอันงดงามนี้จะได้รับการสรรเสริญในโลกทั้งสาม ด้วยลูกศรนี้ ข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้า ขอทรงประหารคนชั่วร้ายที่อาศัยอยู่บนฝั่งเหนือของข้าพเจ้า ผู้เป็นกองบาปทั้งหลาย ทรงฟังความเจ็บปวดใจของมหาสมุทรแล้ว พระรามผู้ทรงพระเมตตา วีรบุรุษในสงคราม ก็ทรงระงับความทุกข์นั้นในทันที เมื่อเห็นกำลังและความกล้าหาญอันยิ่งใหญ่ของพระราม มหาสมุทรก็ชื่นชมยินดีและเป็นสุข ท่านได้เล่าเรื่องราวทั้งหมดให้พระผู้เป็นเจ้าทรงทราบ แล้วกราบไหว้แทบพระบาทแล้วเดินทางกลับสู่มหาสมุทร
ฉันท์ 60
निज भवन गवनेउ सिंधु श्रीरघुपतिहि यह मत भायऊ।यह चरित कलि मलहर जथामति दास तुलसी गायऊ।।
सुख भवन संसय समन दवन बिषाद रघुपति गुन गना।तजि सकल आस भरोस गावहि सुनहि संतत सठ मना।।
nija bhavana gavaneu sindhu śrīraghupatihi yaha mata bhāyaū |yaha carita kali malahara jathāmati dāsa tulasī gāyaū ||
sukha bhavana saṁsaya samana davana biṣāda raghupati guna ganā |taji sakala āsa bharosa gāvahi sunahi santata saṭha manā ||
มหาสมุทรกลับไปยังที่อยู่ของตน และคำแนะนำนี้ทรงพอพระทัยพระเจ้าแห่งราคู นิทานนี้ซึ่งขจัดมลทินแห่งกัลยุค ตุลสีทาสผู้รับใช้ได้ขับร้องตามความเข้าใจของตน หมู่คุณธรรมของพระเจ้าแห่งราคูเป็นที่อยู่แห่งความสุข เป็นผู้ทำลายความสงสัย และเป็นผู้กำจัดความเศร้าโศก โอ จิตใจที่หลงใหล จงละทิ้งความหวังและความไว้วางใจอื่นทั้งปวง แล้วจงขับร้องและฟังอยู่เสมอ
โทหา 60
सकल सुमंगल दायक रघुनायक गुन गान।सादर सुनहिं ते तरहिं भव सिंधु बिना जलजान।।60।।
sakala sumaṅgala dāyaka raghunāyaka guna gāna |sādara sunahiṁ te tarahiṁ bhava sindhu binā jalajāna ||60||
บทร้องสรรเสริญคุณธรรมของพระราม องค์เจ้าแห่งราชวงศ์รคู ประทานมงคลทั้งปวง ผู้ใดฟังด้วยความเคารพ ย่อมข้ามพ้นสมุทรแห่งวัฏสงสารได้โดยไม่ต้องอาศัยเรือ
Frequently Asked Questions
परम्परा में यह अंश ‘विघ्न-निवारण’ और ‘धैर्य-सिद्धि’ का दायक माना जाता है—विशेषतः जब साधक को कार्य-सिद्धि में विलम्ब, जड़ता, या बाह्य-प्रकृति (परिस्थिति) का ‘उत्तर न देना’ अनुभव हो। ‘भय बिनु होइ न प्रीति’ का पाठ आत्म-अनुशासन, और ‘सहज जड़ करनी’ का पाठ ईश्वर-आज्ञा-विश्वास दृढ़ करता है।
लोक-परम्परा में संकट/सेतु-कार्य सिद्धि हेतु ‘राम नाम’ का समपुट प्रचलित है—विशेषकर ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ का जप-समपुट। (क्षेत्र/सम्प्रदाय के अनुसार भिन्नता मिलती है।)
Ask anything about Prakarana 6 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
