Prakarana 3
Sopāna of ‘Śaraṇāgati in action’: the sādhaka learns that true ‘saundarya’ is not ornament or poetry, but the beauty of unwavering bhakti, courage, and right counsel (nīti) offered even to the enemy. Hanumān becomes the embodied ladder-step: humility + mission-focus + nāma-smaraṇa + fearlessness, culminating in the first decisive inward victory—hope restored in Sītā and certainty restored in the bhakta-community.
สุนทรกาณฑ์เป็นแกนแห่งภารติของมานัส: ทำให้ความวิตกกังวลกลายเป็นความมั่นใจ รสหลักคือวีระผสานด้วยกรุณาและศานติ ความเป็นวีรชนที่มิใช่ความโกรธา แต่เป็นความศักดิ์สิทธิ์ ในพระคาถาเหล่านี้ หนุมานยืนเฉพาะพระพักตร์ราวณะในฐานะภักตาและทูต: ท่านสรรเสริญอำนาจทางโลกของราวณะเพื่อเปรียบเทียบกับอำนาจสูงสุดของพระราม แล้วเสนอหนทางแห่งการยอมจำนนและการแก้ไขจริยธรรม โครงสร้างเทววิทยาคือการสังเคราะห์อันเป็นเอกลักษณ์ของตุลสี: พระเจ้านิรฺคุณทรงเข้าถึงได้ในรูปพระรฆุนายกซึ่งพระนามของพระองค์ทำให้วาจาบริสุทธิ์ และพระกรุณาของพระองค์ลบล้างความผิดของผู้ยอมจำนน การเผาลังกาทำหน้าที่เป็นการทำลายล้างเพื่อชำระให้บริสุทธิ์ คือการจุดไฟเมืองแห่งอัตตา ส่วนการปลอบโยนนางสีดาและการกลับสู่พระรามสถาปนาวงจรภักติขึ้นใหม่: เสว่า → ทรรศน์ → ปรมาณ → สงฺคติ ดังนั้นกาณฑ์นี้จึงเป็นขั้นบันไดจากศรัทธาสู่ความแน่ใจจากประสบการณ์
Verses
เจาปาอี 21.1-5
कह लंकेस कवन तैं कीसा।केहिं के बल घालेहि बन खीसा।।
की धौं श्रवन सुनेहि नहिं मोही।देखउँ अति असंक सठ तोही।।
मारे निसिचर केहिं अपराधा।कहु सठ तोहि न प्रान कइ बाधा।।
सुन रावन ब्रह्मांड निकाया।पाइ जासु बल बिरचित माया।।
जाकें बल बिरंचि हरि ईसा।पालत सृजत हरत दससीसा।।
जा बल सीस धरत सहसानन।अंडकोस समेत गिरि कानन।।
धरइ जो बिबिध देह सुरत्राता।तुम्ह ते सठन्ह सिखावनु दाता।।
हर कोदंड कठिन जेहि भंजा।तेहि समेत नृप दल मद गंजा।।
खर दूषन त्रिसिरा अरु बाली।बधे सकल अतुलित बलसाली।।
kaha laṅkesa kavan taĩ kīsā |kehĩ ke bala ghālehi bana khīsā ||
kī dhaũ śravaṇa sunehi nahĩ mohī |dekhaũ ati asaṅka saṭh tohī ||
māre nisicara kehĩ aparādhā |kahu saṭh tohi na prāna kai bādhā ||
suna rāvana brahmāṇḍa nikāyā |pāi jāsu bala biracita māyā ||
jāke bala birañci hari īsā |pālata sṛjata harata dasasīsā ||
jā bala sīsa dharata sahasānana |aṇḍakosa sameta giri kānana ||
dharai jo bibidha deha suratrātā |tumha te saṭhanha sikhāvanu dātā ||
hara kodaṇḍa kaṭhina jehi bhañjā |tehi sameta nṛpa dala mada gañjā ||
khara dūṣana trisirā aru bālī |badhe sakala atulita balasālī ||
ท้าวลงกาตรัสว่า "เจ้าเป็นลิงมาจากไหน และด้วยกำลังของผู้ใดที่เจ้าทำลายสวนป่านี้" "หรือเจ้าไม่เคยได้ยินเรื่องของเราด้วยหูของเจ้า เราเห็นว่าเจ้าไม่เกรงกลัวอะไรเลย ไอ้เจ้าโวยาว" "เจ้าฆ่ายักษ์ทั้งหลายด้วยความผิดอะไร บอกมาเถอะ ไอ้โง่ เจ้าไม่กลัวตายหรืออย่างไร" จงฟังให้ดี ท้าวราวณะ ผู้ที่ด้วยกำลังของพระองค์ พระมายาได้สร้างจักรวาลทั้งปวง ด้วยกำลังของพระองค์ พระพรหม พระนารายณ์ และพระศิวะ โอ้ผู้มีสิบเศียร ทรงสร้าง ทรงรักษา และทรงทำลาย ด้วยกำลังของพระองค์ พญานาคผู้มีพันเศียร ทรงแบกรับไข่พรหมาณฑะพร้อมทั้งภูเขาและป่าไม้บนเศียรของตน ผู้ทรงรับอวตารเป็นกายต่างๆ เพื่อเป็นผู้พิทักษ์เทวดา และเป็นผู้สั่งสอนคนพาลเช่นเจ้า ผู้ที่หักคันธนูอันแข็งแกร่งของพระศิวะ และด้วยคันธนูนั้น ได้บดขยี้ความทะนงของจอมกษัตริย์ทั้งปวง ผู้ที่สังหารขระ ทูษณะ ตริศิระ และพาลี ซึ่งล้วนมีกำลังอันเทียบทานมิได้
โทหา 21
जाके बल लवलेस तें जितेहु चराचर झारि।तासु दूत मैं जा करि हरि आनेहु प्रिय नारि।।21।।
jāke bala lavalesa tẽ jitehu carācara jhāri |tāsu dūta maĩ jā kari hari ānehu priya nāri ||21||
ด้วยเพียงเศษเสี้ยวแห่งพละกำลังของพระองค์ ท่านจึงได้พิชิตโลกทั้งปวงทั้งที่เคลื่อนไหวและไม่เคลื่อนไหว กวาดรวบไว้ทั้งสิ้น ข้าพเจ้าเป็นทูตขององค์พระผู้เป็นเจ้าพระองค์นั้น ผู้ซึ่งท่านได้ลักพาเอาพระชายาอันเป็นที่รักมาโดยลับ
เจาปาอี 22.1-5
जानउँ मैं तुम्हारि प्रभुताई।सहसबाहु सन परी लराई।।
समर बालि सन करि जसु पावा।सुनि कपि बचन बिहसि बिहरावा।।
खायउँ फल प्रभु लागी भूँखा।कपि सुभाव तें तोरेउँ रूखा।।
सब कें देह परम प्रिय स्वामी।मारहिं मोहि कुमारग गामी।।
जिन्ह मोहि मारा ते मैं मारे।तेहि पर बाँधेउ तनयँ तुम्हारे।।
मोहि न कछु बाँधे कइ लाजा।कीन्ह चहउँ निज प्रभु कर काजा।।
बिनती करउँ जोरि कर रावन।सुनहु मान तजि मोर सिखावन।।
देखहु तुम्ह निज कुलहि बिचारी।भ्रम तजि भजहु भगत भय हारी।।
जाकें डर अति काल डेराई।जो सुर असुर चराचर खाई।।
तासों बयरु कबहुँ नहिं कीजै।मोरे कहें जानकी दीजै।।
jānaũ maĩ tumhāri prabhutāī |sahasabāhu sana parī larāī ||
samara bāli sana kari jasu pāvā |suni kapi bacana bihasi biharāvā ||
khāyaũ phala prabhu lāgī bhū̃khā |kapi subhāva tẽ toreũ rūkhā ||
saba kẽ deha parama priya svāmī |mārahĩ mohi kumāraga gāmī ||
jinh mohi mārā te maĩ māre |tehi para bā̃dheu tanayã tumhāre ||
mohi na kachu bā̃dhe kai lājā |kīnha cahaũ nija prabhu kara kājā ||
binatī karaũ jori kara rāvan |sunahu māna taji mora sikhāvana ||
dekhahu tumha nija kulahi bicārī |bhrama taji bhajahu bhagata bhaya hārī ||
jākẽ ḍara ati kāla ḍerāī |jo sura asura carācara khāī ||
tāsõ bayaru kabahũ nahĩ kījai |more kahẽ jānakī dījai ||
ข้าพเจ้ารู้ถึงอำนาจอันยิ่งใหญ่ของท่าน ท่านเคยทำศึกกับสหัสพาหุ ท่านได้ชื่อเสียงในการรบกับพาลีด้วย ได้ยินถ้อยคำของวานร ราวณะหัวเราะและไม่ใส่ใจ ข้าแต่พระเจ้า ข้าพเจ้ากินผลไม้เพราะหิว และด้วยสัญชาตญาณของวานรจึงทุบต้นไม้ ข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้า ร่างกายเป็นที่รักยิ่งของทุกผู้คน ผู้ที่ดำเนินในทางผิดได้เริ่มทุบตีข้าพเจ้า ผู้ใดตีข้าพเจ้า ข้าพเจ้าก็ตีตอบ ด้วยเหตุนั้นบุตรของท่านจึงจองจำข้าพเจ้า ข้าพเจ้าไม่รู้สึกละอายเลยที่ถูกจองจำ ข้าพเจ้าประสงค์เพียงจะทำกิจขององค์พระผู้เป็นเจ้าของข้าพเจ้า ข้าแต่ราวณะ ข้าพเจ้าทูลวิงวอนด้วยพนมมือ โปรดสดับและละทิ้งความทะนง ฟังคำตักเตือนของข้าพเจ้า จงพิจารณาตระกูลของท่านเอง ละทิ้งความหลงผิดแล้วภักดีต่อผู้ที่ขจัดความหวาดกลัวของผู้ภักดี มัจจุราชผู้กลืนกินเทพ อสูร และสรรพสัตว์เคลื่อนไหวและไม่เคลื่อนไหว ย่อมสั่นเทิ้มด้วยความหวาดกลัวต่อพระองค์ อย่าได้สร้างความเป็นศัตรูกับพระองค์เลย โปรดทำตามคำของข้าพเจ้าและคืนชานากี
โทหา 22
प्रनतपाल रघुनायक करुना सिंधु खरारि।गएँ सरन प्रभु राखिहैं तव अपराध बिसारि।।22।।
pranatapāla raghunāyaka karuṇā siṅdhu kharāri |gaẽ saraṇa prabhu rākhihaĩ tava aparādha bisāri ||22||
พระราม องค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์รคุ ผู้ทรงพิทักษ์ผู้ที่ยอมจำนน มหาสมุทรแห่งความเมตตา ผู้ทรงสังหารขระ ผู้ใดมาถึงที่พักพิงของพระองค์ องค์พระผู้เป็นเจ้าจะทรงคุ้มครอง โดยทรงลืมแม้ความผิดของท่าน (22)
เจาปาอี 23.1-4
राम चरन पंकज उर धरहू।लंका अचल राज तुम्ह करहू।।
रिषि पुलिस्त जसु बिमल मंयका।तेहि ससि महुँ जनि होहु कलंका।।
राम नाम बिनु गिरा न सोहा।देखु बिचारि त्यागि मद मोहा।।
बसन हीन नहिं सोह सुरारी।सब भूषण भूषित बर नारी।।
राम बिमुख संपति प्रभुताई।जाइ रही पाई बिनु पाई।।
सजल मूल जिन्ह सरितन्ह नाहीं।बरषि गए पुनि तबहिं सुखाहीं।।
सुनु दसकंठ कहउँ पन रोपी।बिमुख राम त्राता नहिं कोपी।।
संकर सहस बिष्नु अज तोही।सकहिं न राखि राम कर द्रोही।।
rāma carana paṅkaja ura dharahū |laṅkā acala rāja tumha karahū ||
ṛṣi pulista jasu bimala maṁyakā |tehi sasi mahuṁ jani hohu kalaṅkā ||
rāma nāma binu girā na sohā |dekhu bicāri tyāgi mada mohā ||
basana hīna nahiṁ soha surārī |saba bhūṣaṇa bhūṣita bara nārī ||
rāma bimukha saṁpati prabhutāī |jāi rahī pāī binu pāī ||
sajala mūla jinha saritanha nāhīṁ |baraṣi gae puni tabahiṁ sukhāhīṁ ||
sunu dasakaṇṭha kahuṁ pana ropī |bimukha rāma trātā nahiṁ kopī ||
saṅkara sahasa biṣṇu aja tohī |sakahiṁ na rākhi rāma kara drohī ||
จงทราบดวงบัวเท้าพระรามไว้ในใจ แล้วครองกรุงลงกาอย่างมั่นคงตลอดไป ชื่อเสียงแห่งพระฤาษีปุลัสตยะเป็นพระจันทร์ผ่องใส อย่าได้กลายเป็นมลทินบนดวงจันทร์นั้นเลย ปราศจากพระนามราม วาจาย่อมไร้ซึ่งความงดงาม จงตรึกตรองและพิจารณาด้วยตนเอง สละความหยิ่งยโสและความหลงใหลเสีย โอ้ศัตรูแห่งทวยเทพ แม่หญิงชาติตระกูลผู้ประดับด้วยเครื่องอัญมณีทุกชนิด ก็มิอาจงดงามได้หากไร้ซึ่งเครื่องนุ่งห่ม ทรัพย์สมบัติและอำนาจที่พึงหันเหือกจากพระราม ย่อมสูญสิ้นไป แม้ได้มาแล้วก็เสมือนมิได้มา แม่น้ำที่ไร้ต้นกำเนิดน้ำอุดมสมบูรณ์ตลอดปี ย่อมไหลบ่าในฤดูฝน แล้วก็แห้งผากไปอีก จงฟังทศกัณฐ์ ข้าพเจ้ากล่าวด้วยคำสาบานว่า ผู้ใดเป็นปฏิปักษ์ต่อพระราม ย่อมไร้ผู้คุ้มครอง แม้พระศิวะพันองค์ พระวิษณุ และพระพรหม ก็ไม่อาจคุ้มครองท่านได้ หากท่านเป็นกบฏต่อพระราม
โทหา 23
मोहमूल बहु सूल प्रद त्यागहु तम अभिमान।भजहु राम रघुनायक कृपा सिंधु भगवान।।23।।
mohamūla bahu sūla prada tyāgahu tama abhimāna |bhajahu rāma raghunāyaka kṛpā siṁdhu bhagavāna ||23||
จงละทิ้งความทะนงในตัวตน รากแก่นแห่งความมืดซึ่งบังเกิดความทุกข์นับไม่ถ้วน จงบูชาพระศรีราม องค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์รคุ มหาสมุทรแห่งความเมตตา องค์พระผู้เป็นเจ้าผู้ทรงพระคุณ (23)
เจาปาอี 24.1-5
जदपि कहि कपि अति हित बानी।भगति बिबेक बिरति नय सानी।।
बोला बिहसि महा अभिमानी।मिला हमहि कपि गुर बड़ ग्यानी।।
मृत्यु निकट आई खल तोही।लागेसि अधम सिखावन मोही।।
उलटा होइहि कह हनुमाना।मतिभ्रम तोर प्रगट मैं जाना।।
सुनि कपि बचन बहुत खिसिआना।बेगि न हरहुँ मूढ़ कर प्राना।।
सुनत निसाचर मारन धाए।सचिवन्ह सहित बिभीषनु आए।।
नाइ सीस करि बिनय बहूता।नीति बिरोध न मारिअ दूता।।
आन दंड कछु करिअ गोसाँई।सबहीं कहा मंत्र भल भाई।।
सुनत बिहसि बोला दसकंधर।अंग भंग करि पठइअ बंदर।।
jadapi kahi kapi ati hita bānī |bhagati bibeka birati naya sānī ||
bolā bihasi mahā abhimānī |milā hamahi kapi gur baṛa gyānī ||
mṛtyu nikaṭ āī khala tohī |lāgesi adhama sikhāvana mohī ||
ulaṭā hoihi kaha hanumānā |mati-bhrama tora pragaṭ maiṁ jānā ||
suni kapi bacana bahuta khisiānā |begi na harahuṁ mūṛha kara prānā ||
sunata nisācara mārana dhāe |sacivanha sahita bibhīṣanu āe ||
nāi sīsa kari binaya bahūtā |nīti birodha na māri-a dūtā ||
āna daṇḍa kachu kari-a gosāṁī |sabahīṁ kahā maṁtra bhala bhāī ||
sunata bihasi bolā dasakaṇdhara |aṅga bhaṅga kari paṭha-i-a baṁdara ||
แม้ลิงจะกล่าวเพื่อประโยชน์ของท้าวราวณะโดยสิ้นเชิง ปรุงแต่งด้วยภักติ ปัญญา การสละ และราชธรรม ผู้มีทะนงใหญ่นั้นหัวเราะและกล่าวว่า ดังนั้นเราพบครูผู้รู้ยิ่งใหญ่ในลิงตัวนี้ มัจจุราชใกล้เข้ามาสู่เจ้าแล้ว ไอ้เลว และเจ้า ผู้ต่ำช้า มาสั่งสอนเรา หนุมานตอบว่า ทุกสิ่งจะพลิกผันต่อต้านท่าน ความหลงผิดในจิตใจของท่านเป็นที่ประจักษ์แก่ข้าพเจ้า ได้ยินถ้อยคำของลิง ท้าวราวณะลุกเป็นไฟแห่งความโกรธ ทำไมเจ้าไม่รีบพรากชีวิตของคนโง่นี้ทันที ตามพระบัญชา พวกรากษสพุ่งเข้ามาเพื่อสังหาร แล้วพระวิภีษณ์มาถึงพร้อมด้วยที่ปรึกษา โค้งศีรษะ ท่านอ้อนวอนด้วยความจริงใจว่า การสังหารทูตฝ่าฝืนนีติและธรรม โปรดทรงคิดบทลงโทษอื่น พระเจ้าข้า และทุกคนเห็นชอบด้วยคำแนะนำ ได้ยินดังนั้น ผู้มีสิบคอหัวเราะและกล่าวว่า ทำให้แขนขาของลิงพิการและไล่มันไป
โทหา 24
कपि कें ममता पूँछ पर सबहि कहउँ समुझाइ।तेल बोरि पट बाँधि पुनि पावक देहु लगाइ।।24।।
kapi keṁ mamatā pūṁcha para sabahi kahauṁ samujhāi |tela bori paṭ bāṁdhi puni pāvaka dehu lagāi ||24||
สิ่งที่ลิงหวงแหนที่สุดคือหางของมัน นี่เราบอกพวกท่านทุกคน จุ่มผ้าในน้ำมัน พันมันไว้ แล้วจุดไฟเผา (24)
เจาปาอี 25.1-5
पूँछहीन बानर तहँ जाइहि।तब सठ निज नाथहि लइ आइहि।।
जिन्ह कै कीन्हसि बहुत बड़ाई।देखेउँमैं तिन्ह कै प्रभुताई।।
बचन सुनत कपि मन मुसुकाना।भइ सहाय सारद मैं जाना।।
जातुधान सुनि रावन बचना।लागे रचैं मूढ़ सोइ रचना।।
रहा न नगर बसन घृत तेला।बाढ़ी पूँछ कीन्ह कपि खेला।।
कौतुक कहँ आए पुरबासी।मारहिं चरन करहिं बहु हाँसी।।
बाजहिं ढोल देहिं सब तारी।नगर फेरि पुनि पूँछ प्रजारी।।
पावक जरत देखि हनुमंता।भयउ परम लघु रुप तुरंता।।
निबुकि चढ़ेउ कपि कनक अटारीं।भई सभीत निसाचर नारीं।।
pūṁchahīna bānara tahaṁ jāihi |taba saṭha nija nāthahi lai āihi ||
jinha kai kīnhasi bahuta baṛāī |dekheuṁ maiṁ tinha kai prabhutāī ||
bacana sunata kapi mana musukānā |bhai sahāya sārad maiṁ jānā ||
jātudhāna suni rāvana bacanā |lāge racaĩ mūṛha soi racanā ||
rahā na nagara basana ghṛta telā |bāṛhī pūṁcha kīnha kapi khelā ||
kautuka kahaṁ āe purabāsī |mārahiṁ carana kara hiṁ bahu hāṁsī ||
bājahiṁ ḍhola dehiṁ saba tārī |nagara pheri puni pūṁcha prajā rī ||
pāvaka jarata dekhi hanumaṁtā |bhayau parama laghu rūpa turaṁtā ||
nibuki caṛheu kapi kanaka aṭārīṁ |bhaī sabhīta nisācara nārīṁ ||
ลิงไร้หางจักกลับไปยังที่นั่น และโง่เขลานั้นจักนำนายของตนมาด้วย ผู้ซึ่งเขาสรรเสริญยกย่องมากมายนัก เราจักได้เห็นอานุภาพของท่านด้วยตนเอง ได้ยินถ้อยคำนั้น ลิงก็ยิ้มในใจว่า พระสรัทาเทวีเทพีแห่งวาจาได้มาช่วยเหลือเราแล้ว เราเข้าใจแล้ว ฝูงอสูรหลงเหลวได้ยินพระวาจาของทศกัณฐ์ จึงเริ่มจัดเตรียมการตามนั้น ในเมืองไม่เหลือผ้า เนย หรือน้ำมัน หางนั้นยาวออกไป ขณะที่ลิงเล่นอยู่ ชาวเมืองมาดูความอัศจรรย์ จึงเตะด้วยเท้าและหัวเราะเยาะเยินมากมาย กลองตีขึ้น ทั้งหมดปรบมือ นำไปแห่รอบเมือง แล้วจุดไฟเผาหาง หนุมานเห็นไฟลุกไหม้ จึงทำกายให้เล็กยิ่งนักในทันที ลิงหลุดพ้นเครื่องผูก กระโดดขึ้นบนปราสาททองคำ หญิงอสูรทั้งหลายก็เกิดความหวาดกลัว
โทหา 25
हरि प्रेरित तेहि अवसर चले मरुत उनचास।अट्टहास करि गर्ज़ा कपि बढ़ि लाग अकास।।25।।
hari prerita tehi avasara cale maruta unacāsa |aṭṭahāsa kari garzā kapi baṛhi lāga akāsa ||25||
ในขณะนั้น ด้วยการดลใจของพระหริ ลมสี่สิบเก้าดวงได้พัดพลิ้วขึ้น วานรคำรามด้วยเสียงหัวเราะกึกก้อง และเริ่มขยายร่างจนสูงถึงท้องฟ้า
เจาปาอี 26.1-4
देह बिसाल परम हरुआई।मंदिर तें मंदिर चढ़ धाई।।
जरइ नगर भा लोग बिहाला।झपट लपट बहु कोटि कराला।।
तात मातु हा सुनिअ पुकारा।एहि अवसर को हमहि उबारा।।
हम जो कहा यह कपि नहिं होई।बानर रूप धरें सुर कोई।।
साधु अवग्या कर फलु ऐसा।जरइ नगर अनाथ कर जैसा।।
जारा नगरु निमिष एक माहीं।एक बिभीषन कर गृह नाहीं।।
ता कर दूत अनल जेहिं सिरिजा।जरा न सो तेहि कारन गिरिजा।।
उलटि पलटि लंका सब जारी।कूदि परा पुनि सिंधु मझारी।।
deha bisāla parama haruāī |maṁdira teṁ maṁdira caṛha dhāī ||
jarai nagara bhā loga bihālā |jhapaṭa lapaṭa bahu koṭi karālā ||
tāta mātu hā sunia pukārā |ehi avasara ko hamahi ubārā ||
hama jo kahā yaha kapi nahiṁ hoī |bānara rūpa dhareṁ sura koī ||
sādhu avagyā kara phalu aisā |jarai nagara anātha kara jaisā ||
jārā nagaru nimiṣa eka māhīṁ |eka bibhīṣana kara gṛha nāhīṁ ||
tā kara dūta anala jehiṁ sirijā |jarā na so tehi kārana girijā ||
ulaṭi palaṭi laṁkā saba jārī |kūdi parā puni siṁdhu majhārī ||
ร่างกายของท่านใหญ่โต แต่ทว่าว่องไวเป็นอย่างยิ่ง ท่านวิ่งกระโดดจากปราสาทหนึ่งไปยังอีกปราสาทหนึ่ง เมืองลุกเผาไหม้ ประชาชนหวาดกลัวสับสน ไฟที่โหดร้ายพุ่งกระเด็นขึ้นเป็นโกฏิ โอ บิดา! โอ มารดา! จงฟังเสียงร้องของพวกข้า! ในเวลาเช่นนี้ ใครจะช่วยพวกข้าให้รอด? พวกข้าได้กล่าวว่านี่ไม่ใช่ลิง แต่เป็นเทพผู้หนึ่งที่จำแลงรูปเป็นลิง ผลแห่งการดูหมิ่นผู้ทรงศีลย่อมเป็นเช่นนี้ เมืองลุกไหม้ราวกับไร้ผู้คุ้มครอง ท่านเผาเมืองในพริบตาเดียว เฉพาะเรือนของวิภีษณะเท่านั้นที่ไม่ถูกเผา ผู้ที่ให้ท่านเป็นผู้ส่งสารนั้นได้ทรงสร้างไฟขึ้นเอง เพราะเหตุนั้น โอ คีรีชา เรือนของวิภีษณะจึงไม่ถูกเผา หลังจากเผาลงกาทั้งเมืองจนพลิกไปมา ท่านจึงกระโดดลงไปกลางทะเล
โทหา 26
पूँछ बुझाइ खोइ श्रम धरि लघु रूप बहोरि।जनकसुता के आगें ठाढ़ भयउ कर जोरि।।26।।
pū̃cha bujhāi khoi śrama dhari laghu rūpa bahori |janakasutā ke āgeṁ ṭhāṛha bhayau kara jori ||26||
พระองค์ทรงดับไฟที่หางของพระองค์ ทรงวางความเหนื่อยล้าไว้ ทรงรับรูปเล็กอีกครั้ง และยืนพนมมืออยู่ต่อหน้าธิดาของท้าวชนก
เจาปาอี 27.1-4
मातु मोहि दीजे कछु चीन्हा।जैसें रघुनायक मोहि दीन्हा।।
चूड़ामनि उतारि तब दयऊ।हरष समेत पवनसुत लयऊ।।
कहेहु तात अस मोर प्रनामा।सब प्रकार प्रभु पूरनकामा।।
दीन दयाल बिरिदु संभारी।हरहु नाथ मम संकट भारी।।
तात सक्रसुत कथा सुनाएहु।बान प्रताप प्रभुहि समुझाएहु।।
मास दिवस महुँ नाथु न आवा।तौ पुनि मोहि जिअत नहिं पावा।।
कहु कपि केहि बिधि राखौं प्राना।तुम्हहू तात कहत अब जाना।।
तोहि देखि सीतलि भइ छाती।पुनि मो कहुँ सोइ दिनु सो राती।।
mātu mohi dīje kachu cīnhā |jaiseṁ raghunāyaka mohi dīnhā ||
cūṛāmani utāri taba dayaū |haraṣa sameta pavanasuta layaū ||
kahehu tāta asa mora pranāmā |saba prakāra prabhu pūranakāmā ||
dīna dayāla biridu saṁbhārī |harahu nātha mama saṁkaṭa bhārī ||
tāta sakrasuta kathā sunāehu |bāna pratāpa prabhuhi samujhāehu ||
māsa divasa mahũ nāthu na āvā |tau puni mohi jiata nahiṁ pāvā ||
kahu kapi kehi bidhi rākhauṁ prānā |tumhahū tāta kahata aba jānā ||
tohi dekhi sītali bhai chātī |puni mo kahũ soi dinu so rātī ||
หนุมานกล่าวว่า "มารดาเอ๋ย โปรดประทานเครื่องหมายอันใดแก่ข้าพเจ้า เฉกเช่นพระเจ้าแห่งราคูทรงประทานแก่ข้าพเจ้า" ครั้นแล้วนางสีดาทรงถอดมณีประดับเกศาประทานให้ ท้าวหนุมานโอรสแห่งวายุรับไว้ด้วยความชื่นชื่นยินดี นางกล่าวว่า "บุตรเอ๋ย จงกล่าวความเคารพของนั่นแก่พระองค์ด้วยถ้อยคำว่า 'พระเจ้าข้า พระองค์ทรงสมบูรณ์ด้วยประการทั้งปวง สำเร็จซึ่งความปรารถนาทั้งมวล'" "'ข้าแต่พระเจ้า ทรงระลึกถึงคุณนามแห่งพระองค์ผู้ทรงเป็นมิตรแห่งผู้ต่ำต้อยและทรงพระกรุณา โปรดขจัดความทุกข์หนักของหม่อมฉันเถิด'" "บุตรเอ๋ย จงเล่าเรื่องของโอรสพระอินทร์ให้พระองค์ฟัง และจงเตือนพระเจ้าให้ทรงระลึกถึงอานุภาพแห่งลูกศรของพระองค์" "หากพระเจ้าของหม่อมฉันมิได้เสด็จมาภายในหนึ่งเดือน แล้วไซร้ พระองค์จะไม่พบหม่อมฉันมีชีวิตอยู่" "จงบอกข้า วานรเอ๋ย ข้าจะรักษาชีวิตไว้ได้อย่างไร ด้วยท่านเอง บุตรเอ๋ย บัดนี้ก็กล่าวถึงการจากไปแล้ว" "การได้เห็นท่านทำให้ดวงใจของข้าเย็นเย็น แต่ภายหลัง สำหรับข้า ก็จะเป็นวันเดิมและคืนเดิมอีกต่อไป"
โทหา 27
जनकसुतहि समुझाइ करि बहु बिधि धीरजु दीन्ह।चरन कमल सिरु नाइ कपि गवनु राम पहिं कीन्ह।।27।।
janakasutahi samujhāi kari bahu bidhi dhīraju dīnha |carana kamala siru nāi kapi gavanu rāma pahiṁ kīnha ||27||
หลังจากทรงปลอบโยนธิดาของท้าวชนกและประทานคำแนะนำมากมาย ลิงผู้นั้นทรงโค้งคำนับพระเศียรและเบื้องพระบาทบัวบุษบาของพระนาง แล้วเสด็จไปยังองค์พระราม
เจาปาอี 28.1-4
चलत महाधुनि गर्जेसि भारी।गर्भ स्रवहिं सुनि निसिचर नारी।।
नाघि सिंधु एहि पारहि आवा।सबद किलकिला कपिन्ह सुनावा।।
हरषे सब बिलोकि हनुमाना।नूतन जन्म कपिन्ह तब जाना।।
मुख प्रसन्न तन तेज बिराजा।कीन्हेसि रामचन्द्र कर काजा।।
मिले सकल अति भए सुखारी।तलफत मीन पाव जिमि बारी।।
चले हरषि रघुनायक पासा।पूँछत कहत नवल इतिहासा।।
तब मधुबन भीतर सब आए।अंगद संमत मधु फल खाए।।
रखवारे जब बरजन लागे।मुष्टि प्रहार हनत सब भागे।।
calata mahādhuni garjesi bhārī |garbha sravahiṁ suni nisicara nārī ||
nāghi siṁdhu ehi pārahi āvā |sabada kilakilā kapinha sunāvā ||
haraṣe saba biloki hanumānā |nūtana janma kapinha taba jānā ||
mukha prasanna tana teja birājā |kīnhesi rāmacandra kara kājā ||
mile sakala ati bhae sukhārī |talaphata mīna pāva jimi bārī ||
cale haraṣi raghunāyaka pāsā |pū̃chata kahata navala itihāsā ||
taba madhubana bhītara saba āe |aṁgada saṁmata madhu phala khāe ||
rakhavāre jaba barajana lāge |muṣṭi prahāra hanata saba bhāge ||
ขณะที่ท่านเดินทางไป หนุมานส่งเสียงคำรามอันน่าเกรงขามดังกึกก้อง และเมื่อได้ยินเสียงนั้น ภรรยาของอสูรทั้งหลายก็แท้งบุตร ท่านกระโดดข้ามมหาสมุทรมาถึงฝั่งนี้ และส่งเสียงไชย์โยดังคึกคักให้พวกวานรได้ยิน วานรทั้งหมดชื่นชมยินดีเมื่อเห็นหนุมาน และรู้สึกราวกับได้เกิดใหม่ พระพักตร์เปี่ยมด้วยความยินดีและพระวรกายรุ่งโรจน์ด้วยเตชะ ท่านได้ทำกิจของพระรามจันทร์สำเร็จแล้ว ทั้งหมดได้พบกับท่านและเปี่ยมด้วยความสุข เหมือนปลาที่กำลังดิ้นรนแล้วได้พบน้ำ ทั้งหมดเดินทางด้วยความยินดีไปยังพระผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์รคุ ถามและเล่าข่าวใหม่ๆ แก่กันและกัน ครั้นแล้วทั้งหมดก็เข้าไปในป่ามธุวน และด้วยความยินยอมขององคัด ทั้งหลายก็รับประทานน้ำผึ้งและผลไม้ เมื่อผู้เฝ้ายามเริ่มห้ามปราม วานรทั้งหลายก็ต่อยด้วยกำปั้น ผู้เฝ้ายามทั้งหมดจึงหนีไป
โทหา 28
जाइ पुकारे ते सब बन उजार जुबराज।सुनि सुग्रीव हरष कपि करि आए प्रभु काज।।28।।
jāi pukāre te saba bana ujāra jubarāja |suni sugrīva haraṣa kapi kari āe prabhu kāja ||28||
ผู้ดูแลสวนทั้งหลายได้ไปร้องตะโกนว่าองค์ราชกุมารกำลังทำลายสวนทั้งหมด ทรงฟังดังนั้น สุครีพยินดี เพราะลิงทั้งหลายได้กลับมาหลังทำภารกิจขององค์พระผู้เป็นเจ้าสำเร็จแล้ว
เจาปาอี 29.1-4
जौं न होति सीता सुधि पाई।मधुबन के फल सकहिं कि खाई।।
एहि बिधि मन बिचार कर राजा।आइ गए कपि सहित समाजा।।
आइ सबन्हि नावा पद सीसा।मिलेउ सबन्हि अति प्रेम कपीसा।।
पूँछी कुसल कुसल पद देखी।राम कृपाँ भा काजु बिसेषी।।
नाथ काजु कीन्हेउ हनुमाना।राखे सकल कपिन्ह के प्राना।।
सुनि सुग्रीव बहुरि तेहि मिलेऊ।कपिन्ह सहित रघुपति पहिं चलेऊ।।
राम कपिन्ह जब आवत देखा।किएँ काजु मन हरष बिसेषा।।
फटिक सिला बैठे द्वौ भाई।परे सकल कपि चरनन्हि जाई।।
jauṁ na hoti sītā sudhi pāī |madhubana ke phala sakahiṁ ki khāī ||
ehi bidhi mana bicāra kara rājā |āi gae kapi sahita samājā ||
āi sabanhi nāvā pada sīsā |mileu sabanhi ati prema kapīsā ||
pū̃chī kusala kusala pada dekhī |rāma kṛpā̃ bhā kāju biseṣī ||
nātha kāju kīnheu hanumānā |rākhe sakala kapinha ke prānā ||
suni sugrīva bahuri tehi mileū |kapinha sahita raghupati pahiṁ caleū ||
rāma kapinha jaba āvata dekhā |kiẽ kāju mana haraṣa biseṣā ||
phaṭika silā baiṭhe dvau bhāī |pare sakala kapi carananhi jāī ||
หากมิได้ยินข่าวของนางสีดา พวกเขาจะมากินผลไม้ในป่ามธุวันได้อย่างไรเล่า ขณะที่พระราชาทรงตรึกตรองในใจเช่นนี้ ฝูงวานรพร้อมด้วยบริวารก็เดินทางมาถึง เมื่อมาถึง ทั้งหมดก้มศีรษะถวายบังคมต่อพระบาท และจอมวานรทรงต้อนรับทั้งหมดด้วยความเปี่ยมด้วยรักยิ่ง ทรงถามถึงความเป็นอยู่ และทั้งหมดทูลว่า บัดนี้สวัสดีแล้วเพราะได้เห็นพระบาท ด้วยพระกรุณาของพระราม ภารกิจได้สำเร็จลุล่วงอย่างวิเศษ ข้าแต่พระนาถ หนุมานได้ทำภารกิจสำเร็จแล้ว และท่านได้ช่วยชีวิตของวานรทั้งปวงไว้ ทรงฟังดังนั้น สุครีพทรงโอบกอดหนุมานอีกครั้ง แล้วเสด็จไปยังองค์ประมุขแห่งราฆววงศ์พร้อมด้วยฝูงวานร เมื่อพระรามทรงเห็นฝูงวานรเดินทางมา หลังจากทำภารกิจสำเร็จแล้ว ความปีติยินดีอย่างยิ่งบังเกิดในพระหฤทัย สองพี่น้องประทับนั่งอยู่บนศิลาผลึก และฝูงวานรทั้งหมดเข้าไปกราบถวายบังคมต่อพระบาท
โทหา 29
प्रीति सहित सब भेटे रघुपति करुना पुंज।पूँछी कुसल नाथ अब कुसल देखि पद कंज।।29।।
prīti sahita saba bheṭe raghupati karunā puṁja |pū̃chī kusala nātha aba kusala dekhi pada kaṁja ||29||
รฆุปติ ผู้ทรงเป็นแหล่งแห่งความเมตตา ทรงโอบกอดทุกท่านด้วยความรัก และตรัสถามถึงความเป็นอยู่ของทุกท่าน ทุกท่านทูลตอบว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า บัดนี้ทุกสิ่งเป็นไปด้วยดีแล้ว เพราะได้เห็นพระบาทกมลของพระองค์"
เจาปาอี 30.1-4
जामवंत कह सुनु रघुराया।जा पर नाथ करहु तुम्ह दाया।।
ताहि सदा सुभ कुसल निरंतर।सुर नर मुनि प्रसन्न ता ऊपर।।
सोइ बिजई बिनई गुन सागर।तासु सुजसु त्रेलोक उजागर।।
प्रभु कीं कृपा भयउ सबु काजू।जन्म हमार सुफल भा आजू।।
नाथ पवनसुत कीन्हि जो करनी।सहसहुँ मुख न जाइ सो बरनी।।
पवनतनय के चरित सुहाए।जामवंत रघुपतिहि सुनाए।।
सुनत कृपानिधि मन अति भाए।पुनि हनुमान हरषि हियँ लाए।।
कहहु तात केहि भाँति जानकी।रहति करति रच्छा स्वप्रान की।।
jāmavaṁta kaha sunu raghurāyā |jā para nātha karahu tumha dāyā ||
tāhi sadā subha kusala niraṁtara |sura nara muni prasanna tā ūpara ||
soi bijaī binaī guna sāgara |tāsu sujasu treloka ujāgara ||
prabhu kīṁ kṛpā bhayau sabu kājū |janma hamāra suphala bhā ājū ||
nātha pavanasuta kīnhi jo karanī |sahasahũ mukha na jāi so baranī ||
pavanatanaya ke carita suhāe |jāmavaṁta raghupatihi sunāe ||
sunata kṛpānidhi mana ati bhāe |puni hanumāna haraṣi hiyã lāe ||
kahahu tāta kehi bhā̃ti jānakī |rahati karati racchā svaprāna kī ||
ท้าวชามพวันตรัสว่า จงฟังเถิด องค์พระภูมิแห่งราคู ต่อผู้ใด พระนาถ พระองค์ทรงแสดงพระกรุณา ผู้นั้นเป็นสุขตลอดกาล ทรงเป็นสุขเสมอ เทพ มนุษย์ และฤาษีต่างพึงพอใจในผู้นั้น พระองค์ทรงเป็นผู้ชนะ ทรงถ่อมพระทัย ทรงเป็นมหาสมุทรแห่งคุณธรรม พระเกียรติของพระองค์สว่างไสวทั่วสามโลกา ด้วยพระกรุณาขององค์พระภูมิ กิจทั้งปวงได้สำเร็จแล้ว วันนี้ชาติของพวกข้าพระองค์ได้ให้ผลแล้ว พระนาถ สิ่งที่บุตรแห่งเทพแห่งลมทรงกระทำนั้น ไม่อาจพรรณนาได้แม้ด้วยปากพันปาก ท้าวชามพวันทรงเล่าบทบาทอันงดงามของบุตรแห่งเทพแห่งลมแก่องค์พระภูมิแห่งราคู เมื่อได้ยินดังนั้น องค์ผู้ทรงเป็นแหล่งพระกรุณาทรงพอพระทัยอย่างยิ่งในพระหฤทัย และทรงดึงพระหนุมานมากอดอกด้วยความปีติ จงบอกข้าพเจ้าเถิด บุตรของข้า นางชานกีทรงดำรงชีวิตอย่างไร พระนางทรงรักษาชีวิตของพระนางเองอย่างไร
โทหา 30
नाम पाहरु दिवस निसि ध्यान तुम्हार कपाट।लोचन निज पद जंत्रित जाहिं प्रान केहिं बाट।।30।।
nāma pāharu divasa nisi dhyāna tumhāra kapāṭa |locana nija pada jaṁtrita jāhiṁ prāna kehiṁ bāṭa ||30||
พระนามของท่านเฝ้ายามรักษาทั้งวันและคืน และการรำลึกถึงท่านคือประตูที่ปิดสนิท ดวงตาของนางตรึงอยู่ ณ เท้าของนางเอง ราวกับถูกล่ามโซ่ตรวน ชีวิตของนางจะจากไปได้ทางใดเล่า
Inside Prakarana 3
Compositional abstract
Sundar Kāṇḍa is the Manas’ devotional hinge: it converts anxiety into assurance. Its dominant rasa is Vīra braided with Karuṇā and Śānta—heroism that is not wrathful but consecrated. In these verses, Hanumān stands before Rāvaṇa as bhakta and diplomat: he praises Rāvaṇa’s worldly might only to relativize it against Rāma’s transcendent sovereignty, then offers a path of surrender (śaraṇāgati) and ethical repair (return Jānakī). The theological structure is Tulasī’s signature synthesis: the Nirguṇa Lord is accessible as the Saguna Raghunāyaka whose ‘nāma’ sanctifies speech and whose grace erases offenses for the surrendered. The burning of Laṅkā functions as a purificatory apocalypse—ego-city ignited—while Sītā’s consolation and the return to Rāma re-establish the bhakti-circuit: sevā → darśana → pramāṇa (token) → saṅgati. Thus this kāṇḍa is a staircase-step from faith to experiential certainty.
The dialogue
- Tulasīdāsa (primary narrator) channeling the Manas-kathā streamMana (the inner listener / sādhaka’s mind) through the public satsang audience · Manas ‘third ghat’ orientation: the bhakti-lake is approached through lived leelā where counsel, compassion, and dharma are tested amid crisis (a narrative bank emphasizing sādhana in the world).
Frequently Asked Questions
Paramparā holds that Sundar Kāṇḍa-pāṭha removes fear, obstacles, and despair by awakening Hanumān’s dāsya-bhāva in the heart; specifically these dohas teach śaraṇāgati and nāma-smaraṇa, granting ‘dhīraja’ (steadfastness) like Sītā receives and ‘kāj-siddhi’ (successful completion of righteous tasks) like Hanumān achieves.
Common samput in many North-Indian recitation lineages: “राम दूत अतुलित बल धामा, अंजनि-पुत्र पवनसुत नामा” inserted before/after key chaupais; additionally, nāma-japa samput “श्रीराम जय राम जय जय राम” is often used during the Laṅkā-dāha sequence for protective focus.
Ask anything about Prakarana 3 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
