Prakarana 3

Verse 42 (दोहा/सोरठा)

एकु छत्रु एकु मुकुटमनि सब बरननि पर जोउ। तुलसी रघुबर नाम के बरन बिराजत दोउ।।20।।

eku chatru eku mukuṭa-maṇi saba baranani para jou | tulasī raghubara nāma ke barana birājata dou ||20||

อันหนึ่งเป็นฉัตรหลวง อันหนึ่งเป็นรัตนะบนยอดมงกุฎเหนืออักษรทั้งปวง ตุลสีกล่าวว่า อักษรทั้งสองแห่งพระนามรฆุพระนั้นประทับนั่งบนพระที่อันรุ่งโรจน์

Verse 43 (चौपाई)

समुझत सरिस नाम अरु नामी। प्रीति परसपर प्रभु अनुगामी।। नाम रूप दुइ ईस उपाधी। अकथ अनादि सुसामुझि साधी।। को बड़ छोट कहत अपराधू। सुनि गुन भेद समुझिहहिं साधू।। देखिअहिं रूप नाम आधीना। रूप ग्यान नहिं नाम बिहीना।। रूप बिसेष नाम बिनु जानें। करतल गत न परहिं पहिचानें।। सुमिरिअ नाम रूप बिनु देखें। आवत हृदयँ सनेह बिसेषें।। नाम रूप गति अकथ कहानी। समुझत सुखद न परति बखानी।। अगुन सगुन बिच नाम सुसाखी। उभय प्रबोधक चतुर दुभाषी।।

samujhata sarisa nāma aru nāmī | prīti paraspara prabhu anugāmī || nāma rūpa dui īsa upādhī | akatha anādi su-sāmujhi sādhī || ko baṛa choṭa kahata aparādhū | suni guna bheda samujhihahiṃ sādhū || dekhiahia rūpa nāma ādhīnā | rūpa gyāna nahiṃ nāma bihīnā || rūpa biseṣa nāma binu jāneṃ | karatala-gata na parahiṃ pahicāneṃ || sumiri-a nāma rūpa binu dekheṃ | āvata hṛdayaṁ saneha biseṣeṃ || nāma rūpa gati akatha kahānī | samujhata sukhada na parati bakhānī || aguna saguna bica nāma su-sākhī | ubhaya prabodhaka catura dubhāṣī ||

เมื่อเข้าใจโดยชอบ พระนามและผู้ทรงพระนามย่อมเสมอกัน ความรักไหลไปมาระหว่างทั้งสอง ติดตามองค์พระผู้เป็นเจ้าเสมอ พระนามและพระรูปเป็นสองรูปแบบขององค์พระผู้เป็นเจ้าเพื่อการรับรู้ของเรา แม้พระองค์ทรงไร้ต้นกำเนิดและเหนือวาจา ความจริงนี้ย่อมเข้าใจได้โดยผู้มีปัญญา การกล่าวว่าอันหนึ่งยิ่งใหญ่กว่าอีกอันหนึ่งน้อยกว่าเป็นความผิด เมื่อได้ยินความแตกต่างแห่งคุณธรรม ผู้มีจิตใจบริสุทธิ์ย่อมเข้าใจ พระรูปทรงเป็นที่รับรู้ว่าขึ้นอยู่กับพระนาม และความรู้แท้แห่งพระรูปนั้นเป็นไปไม่ได้หากปราศจากพระนาม หากปราศจากพระนาม ท่านย่อมจำแนกความแตกต่างแห่งพระรูปไม่ได้ เหมือนสิ่งของอยู่ในอุ้งมือ แต่ก็ยังจำไม่ได้ จงระลึกถึงพระนามแม้โดยมิได้เห็นพระรูป ความอ่อนโยนพิเศษย่อมบังเกิดในพระหฤทัย ทางแห่งพระนามและพระรูปนั้นเป็นเรื่องราวอันกล่าวไม่ได้ การเข้าใจนั้นเป็นสุข แต่ไม่อาจพรรณนาได้เต็มที่ ระหว่างสิ่งไร้รูปและสิ่งปรากฏ พระนามทรงยืนเป็นพยานอันแน่นอน เป็นผู้แปลผู้เชี่ยวชาญผู้ปลุกให้ตื่นรู้ทั้งสอง

Verse 44 (दोहा/सोरठा)

राम नाम मनिदीप धरु जीह देहरी द्वार। तुलसी भीतर बाहेरहुँ जौं चाहसि उजिआर।।21।।

rāma nāma manidīpa dharu jīha deharī dvāra | tulasī bhitara bāherahũ jaũ cāhasi ujiāra ||21||

จงตั้งประทีปอัญมณีแห่งพระนามพระรามไว้บนธรณีประตูแห่งลิ้น ตุลสีกล่าวว่า หากท่านประสงค์ความสว่าง จงให้ส่องแสงทั้งภายในและภายนอก

Verse 45 (चौपाई)

नाम जीहँ जपि जागहिं जोगी। बिरति बिरंचि प्रपंच बियोगी।। ब्रह्मसुखहि अनुभवहिं अनूपा। अकथ अनामय नाम न रूपा।। जाना चहहिं गूढ़ गति जेऊ। नाम जीहँ जपि जानहिं तेऊ।। साधक नाम जपहिं लय लाएँ। होहिं सिद्ध अनिमादिक पाएँ।। जपहिं नामु जन आरत भारी। मिटहिं कुसंकट होहिं सुखारी।। राम भगत जग चारि प्रकारा। सुकृती चारिउ अनघ उदारा।। चहू चतुर कहुँ नाम अधारा। ग्यानी प्रभुहि बिसेषि पिआरा।। चहुँ जुग चहुँ श्रुति ना प्रभाऊ। कलि बिसेषि नहिं आन उपाऊ।।

nāma jīhaṁ japi jāgahiṁ jogī | birati birañci prapañca biyogī || brahma-sukhahi anubhavahiṁ anūpā | akatha anāmay nāma na rūpā || jānā cahahiṁ gūṛha gati jeū | nāma jīhaṁ japi jānahiṁ teū || sādhaka nāma japahiṁ laya lāeṁ | hohiṁ siddha animādika pāeṁ || japahiṁ nāmu jana ārata bhārī | miṭahiṁ kusaṅkaṭa hohiṁ sukhārī || rāma bhagata jaga cāri prakārā | sukṛtī cāriu anagha udārā || cahū catura kahuṁ nāmu adhārā | gyānī prabhūhi biseṣi piārā || cahuṁ juga cahuṁ śruti nā prabhāū | kali biseṣi nahiṁ āna upāū ||

โยคีทั้งหลายทรงตื่นอยู่ด้วยการภาวนาพระนามบนลิ้น ทรงวิรัคติดั่งพระพรหม หลุดพ้นจากการผูกมัดแห่งโลก ทรงลิ้มรสความสุขอันเปรียบมิได้แห่งพรหม อันกล่าวไม่ได้ ไร้มลทิน ซึ่งไม่มีนามและรูป ผู้ใดประสงค์จะรู้ทางลึกลับนั้น ด้วยการภาวนาพระนามบนลิ้น ท่านเหล่านั้นย่อมรู้ ผู้บำเพ็ญภาวนาพระนามโดยจดจ่อจิตในสมาธิ ย่อมได้รับความสำเร็จ บรรลุอำนาจต่างๆ เริ่มจากความเล็กเท่าอะตอม ผู้ที่ทุกข์ทรมานอย่างยิ่งภาวนาพระนาม วิกฤตอันชั่วร้ายย่อมสลายและท่านเหล่านั้นย่อมเป็นสุข ในโลกนี้ ภักตแห่งพระรามมีสี่ประเภท ทั้งสี่จำพวกนั้นทรงคุณงามความดี ไร้มลทิน และมีจิตใจสูงส่ง สำหรับผู้มีปัญญาทั้งสี่จำพวกนั้น พระนามเป็นที่พึ่ง และผู้รู้นั้นทรงเป็นที่รักเป็นพิเศษขององค์พระผู้เป็นเจ้า ในทั้งสี่ยุคและทั้งสี่เวท เกียรติยศแห่งพระนามทรงถูกประกาศ แต่ในกลียุคนั้นทรงเป็นเลิศกว่า ไม่มีอุปายอื่นใด

Verse 46 (दोहा/सोरठा)

सकल कामना हीन जे राम भगति रस लीन। नाम सुप्रेम पियूष हद तिन्हहुँ किए मन मीन।।22।।

sakala kāmanā hīna je rāma bhagati rasa līna | nāma su-prema piyūṣa hada tinhahuṁ kiye mana mīna ||22||

ผู้ใดปราศจากความปรารถนาทั้งปวง จมดิ่งอยู่ในรสอมฤตแห่งภักติต่อพระราม ด้วยความรักอันยิ่งใหญ่ในอมฤตแห่งพระนาม ท่านเหล่านั้นได้ทำให้ใจเป็นดั่งปลา ดำรงอยู่ในกระแสนั้นนิรันดร์

Verse 47 (चौपाई)

अगुन सगुन दुइ ब्रह्म सरूपा। अकथ अगाध अनादि अनूपा।। मोरें मत बड़ नामु दुहू तें। किए जेहिं जुग निज बस निज बूतें।। प्रोढ़ि सुजन जनि जानहिं जन की। कहउँ प्रतीति प्रीति रुचि मन की।। एकु दारुगत देखिअ एकू। पावक सम जुग ब्रह्म बिबेकू।। उभय अगम जुग सुगम नाम तें। कहेउँ नामु बड़ ब्रह्म राम तें।। ब्यापकु एकु ब्रह्म अबिनासी। सत चेतन धन आनँद रासी।। अस प्रभु हृदयँ अछत अबिकारी। सकल जीव जग दीन दुखारी।। नाम निरूपन नाम जतन तें। सोउ प्रगटत जिमि मोल रतन तें।।

aguna saguna dui brahma sarūpā | akatha agādha anādi anūpā || moreṁ mata baṛa nāmu duhū teṁ | kie jehiṁ juga nija basa nija būteṁ || proṛhi sujana jani jānahĩ jana kī | kahuṁ pratīti prīti ruci mana kī || eku dārugata dekhi-a ekū | pāvaka sama juga brahma bibekū || ubhay agama juga sugama nāma teṁ | kaheuँ nāmu baṛa brahma rāma teṁ || byāpaku eku brahma abināsī | sata cetana dhana ānaṁda rāsī || asa prabhu hṛdayaṁ achata abikārī | sakala jīva jaga dīna dukhārī || nāma nirūpana nāma jatana teṁ | sou pragaṭata jimi mola ratana teṁ ||

นิรฺคุณและสคุณ เป็นสองรูปแห่งพรหมอันเดียวกัน นอกจากคำบรรยาย หยั่งถึงไม่ได้ ไร้ต้นกำเนิด ไร้ผู้เปรียบ แต่ตามความเห็นของข้าพเจ้า พระนามยิ่งใหญ่กว่าทั้งสอง เพราะอำนาจของพระนามได้นำทั้งสองมาอยู่ในอำนาจของตน ผู้มีปัญญาอย่าเข้าใจว่าเป็นเพียงคำพูดธรรมดา ข้าพเจ้ากล่าวสิ่งที่ใจได้พิสูจน์ด้วยศรัทธา ความรัก และความเพลิดเพลิน เหมือนเห็นไฟซ่อนอยู่ในไม้ ผู้มีปัญญาย่อมรู้พรหมอันเดียวในสองรูปนั้น ทั้งสองยากจะเข้าถึง แต่ด้วยพระนามทั้งสองกลับง่าย จึงกล่าวว่าพระนามรามายิ่งใหญ่กว่าพรหม พรหมอันเดียวนั้น ทั่วถึง ไม่สูญสลาย เป็นสัจธรรม เป็นจิตสำนึก เป็นที่คลังแห่งความสุข พระเจ้าเช่นนี้สถิตในหัวใจเปลี่ยนแปลงไม่ได้ แต่สรรพสัตว์และโลกทั้งปวงเป็นทุกข์ยาก ด้วยการอธิบายพระนามและการปฏิบัติพระนาม พระองค์ทรงปรากฏ เหมือนอัญมณีเปล่งประกายเมื่อขัดบนหินทดสอบ

Verse 48 (दोहा/सोरठा)

निरगुन तें एहि भाँति बड़ नाम प्रभाउ अपार। कहउँ नामु बड़ राम तें निज बिचार अनुसार।।23।।

niragun teṃ ehi bhā̃ti baṛa nāma prabhāu apāra | kahaũ nāmu baṛa rāma teṃ nija bicāra anusāra ||23||

ดังนั้น เมื่อเทียบกับนิรฺคุณแล้ว อำนาจของพระนามนั้นหาประมาณมิได้ ด้วยปัญญาอันแยบคิดของข้าพเจ้า ยืนยันว่าพระนามยิ่งใหญ่กว่าพระรามในรูปปรากฏ

Verse 49 (चौपाई)

राम भगत हित नर तनु धारी। सहि संकट किए साधु सुखारी।। नामु सप्रेम जपत अनयासा। भगत होहिं मुद मंगल बासा।। राम एक तापस तिय तारी। नाम कोटि खल कुमति सुधारी।। रिषि हित राम सुकेतुसुता की। सहित सेन सुत कीन्ह बिबाकी।। सहित दोष दुख दास दुरासा। दलइ नामु जिमि रबि निसि नासा।। भंजेउ राम आपु भव चापू। भव भय भंजन नाम प्रतापू।। दंडक बनु प्रभु कीन्ह सुहावन। जन मन अमित नाम किए पावन।।। निसिचर निकर दले रघुनंदन। नामु सकल कलि कलुष निकंदन।।

rāma bhagata hita nara tanu dhārī | sahi saṅkaṭa kiye sādhu sukhārī || nāmu sa-prema japata anāyāsā | bhagata hohiṃ muda maṅgala bāsā || rāma eka tāpasa tiya tārī | nāma koṭi khala kumati sudhārī || ṛṣi hita rāma suketu-sutā kī | sahita sena-suta kīnha bibākī || sahita doṣa dukha dāsa durāsā | dalai nāmu jimi rabi nisi nāsā || bhaṃjeu rāma āpu bhava cāpū | bhava-bhaya-bhañjana nāma pratāpū || daṇḍaka banu prabhu kīnha suhāvana | jana mana amita nāma kiye pāvana ||| nisi-cara nikara dale raghunaṃdana | nāmu sakala kali-kaluṣa nikaṃdana ||

เพื่อประโยชน์แก่ภักตของพระองค์ พระรามทรงรับกายมนุษย์ ทรงอดทนต่อความลำบาก ทรงให้ความยินดีแก่นักบุญ ผู้ใดเจริญพระนามด้วยความรักโดยไม่ยากลำบาก ภักตท่านนั้นย่อมอยู่ในความสุขและความเป็นมงคล พระรามทรงช่วยหญิงนักบวชเพียงผู้เดียว แต่พระนามได้ปรับปรุงคนชั่วนับล้านนับพันใจคด เพื่อนักบวช พระรามทรงให้ธิดาสุเกตุและบุตรเสนามีปัญญาแยกแยะ พร้อมทั้งบาป ทุกข์ และความหวังชั่วของผู้รับใช้ พระนามทำลายสิ่งเหล่านั้น เหมือนดวงอาทิตย์ทำลายราตรี พระรามเองทรงหักคันธนูแห่งภพ อำนาจพระนามทำลายความกลัวแห่งสังสารวัฏ พระเจ้าทรงทำป่าทณฑกให้งดงาม พระนามอันไร้ขอบเขตทรงชำระใจของปวงชน รฆุนันทนะทรงปราบกองทัพรากษสกลางคืน พระนามทรงถอนรากมลทินแห่งกลิยุค

Verse 50 (दोहा/सोरठा)

सबरी गीध सुसेवकनि सुगति दीन्हि रघुनाथ। नाम उधारे अमित खल बेद बिदित गुन गाथ।।24।।

sabarī gīdha su-sevakanī su-gati dīnhi raghunātha | nāma udhāre amita khala beda bidita guna gātha ||24||

รฆุนาถทรงประทานสุคติแก่สพรีและชตายุ ผู้เป็นข้ารับใช้ผู้จริงใจ และด้วยพระนามของพระองค์ ทรงช่วยวิญญาณชั่วนับไม่ถ้วน พระเวทเองประกาศเรื่องราวคุณธรรมของพระองค์

Verse 51 (चौपाई)

राम सुकंठ बिभीषन दोऊ। राखे सरन जान सबु कोऊ।। नाम गरीब अनेक नेवाजे। लोक बेद बर बिरिद बिराजे।। राम भालु कपि कटकु बटोरा। सेतु हेतु श्रमु कीन्ह न थोरा।। नामु लेत भवसिंधु सुखाहीं। करहु बिचारु सुजन मन माहीं।। राम सकुल रन रावनु मारा। सीय सहित निज पुर पगु धारा।। राजा रामु अवध रजधानी। गावत गुन सुर मुनि बर बानी।। सेवक सुमिरत नामु सप्रीती। बिनु श्रम प्रबल मोह दलु जीती।। फिरत सनेहँ मगन सुख अपनें। नाम प्रसाद सोच नहिं सपनें।।

rāma sukaṇṭha bibhīṣana doū | rākhē saraṇa jāni sabu koū || nāma garība anēka nēvājē | loka bēda bara birida birājē || rāma bhālu kapi kaṭaku baṭōrā | sētu hētu śramu kīnha na thōrā || nāmu lēta bhava-siṃdhu sukha āhīṃ | karahu bicāru sujana mana māhīṃ || rāma sakula rana rāvaṇu mārā | sīya sahita nija pura pagu dhārā || rājā rāmu avadha raja-dhānī | gāvata guna sura muni bara bānī || sēvaka sumirata nāmu sa-prītī | binu śrama prabala mōha dalu jītī || phirata sanēhaṁ magana sukha apanēṃ | nāma prasāda sōca nahiṃ sapanēṃ ||

พระราม ทั้งนีลกัณฐะและวิภีษณะ พระองค์ทรงคุ้มครอง ทรงรู้ว่าทุกผู้อยู่ในที่พึ่งของพระองค์ พระนามทรงยกฐานะคนยากจนนับไม่ถ้วน ในความทรงจำของชาวบ้านและในพระเวท พระสัญญาอันรุ่งโรจน์สว่างไสว พระรามทรงรวบรวมหมีและลิงเป็นกองทัพ เพื่อสร้างสะพาน พระองค์มิได้ทรงเสียดายความเหนื่อยยาก แต่เพียงเจริญพระนาม มหาสมุทรแห่งภพกลับเป็นสุข จงใคร่ครวญสิ่งนี้ในใจของท่าน พระรามทรงสังหารราวณะในสงครามอันน่าเกรงขาม และเสด็จกลับพร้อมนางสีดา ทรงวางพระบาทในนครของพระองค์ พระราชารามในอยุธยา ราชธานีอันเป็นที่ประทับ คุณธรรมของพระองค์ทรงถูกสรรเสริญโดยเทพและนักบวชในวาจาอันยิ่งใหญ่ ผู้รับใช้ผู้ระลึกถึงพระนามด้วยความรัก โดยไม่ยากลำบาก ย่อมชนะกองทัพแห่งความหลงอันยิ่งใหญ่ ท่านย่อมดำเนินไป จมดิ่งในความรักและความสุขภายในของตน ด้วยพระคุณพระนาม ไม่มีความกังวลใดบังเกิดแม้ในความฝัน

Verse 52 (दोहा/सोरठा)

ब्रह्म राम तें नामु बड़ बर दायक बर दानि। रामचरित सत कोटि महँ लिय महेस जियँ जानि।।25।।

brahma rāma teṁ nāmu baṛa bara dāyaka bara dāni | rāmacarita sata koṭi mahaṁ liya mahesa jiyaṁ jāni ||25||

พระนามยิ่งใหญ่กว่าพรหม และยิ่งใหญ่กว่าพระรามในรูปปรากฏ เพราะพระนามประทานพรและให้ทานด้วยความเมตตาไร้ขอบเขต ทรงถือความจริงนี้ในพระหฤทัย มเหศทรงเลือกจากหัวข้อนับล้าน เรื่องศักดิ์สิทธิ์แห่งกิจการของพระราม

Verse 53 (चौपाई)

नाम प्रसाद संभु अबिनासी। साजु अमंगल मंगल रासी।। सुक सनकादि सिद्ध मुनि जोगी। नाम प्रसाद ब्रह्मसुख भोगी।। नारद जानेउ नाम प्रतापू। जग प्रिय हरि हरि हर प्रिय आपू।। नामु जपत प्रभु कीन्ह प्रसादू। भगत सिरोमनि भे प्रहलादू।। ध्रुवँ सगलानि जपेउ हरि नाऊँ। पायउ अचल अनूपम ठाऊँ।। सुमिरि पवनसुत पावन नामू। अपने बस करि राखे रामू।। अपतु अजामिलु गजु गनिकाऊ। भए मुकुत हरि नाम प्रभाऊ।। कहौं कहाँ लगि नाम बड़ाई। रामु न सकहिं नाम गुन गाई।।

nāma prasāda sambhu abināsī | sāju amangala mangala rāsī || suka sanakādi siddha muni jogī | nāma prasāda brahma-sukha bhogī || nārada jāneu nāma pratāpū | jaga priya hari-hari hari priya āpū || nāmu japata prabhu kīnha prasādū | bhagata siromani bhe prahalādū || dhruvaṁ sagalāni japeu hari nāū̃ | pāyu acala anūpama ṭhāū̃ || sumiri pavanasuta pāvana nāmū | apane basa kari rākhe rāmū || apatu ajāmilu gaju ganikāū | bhe mukuta hari nāma prabhāū || kahauṁ kahām̐ lagi nāma baṛāī | rāmu na sakahiṁ nāma guna gāī ||

ด้วยพระคุณพระนาม ศมภูเป็นอมตะ พระนามเป็นภัณฑารักษ์พร้อมที่จะเปลี่ยนอัปมงคลเป็นมงคลสั่งสม ด้วยพระคุณพระนาม สุกะ สนกะและคณะ สิทธะ นักบวช และโยคี ย่อมเสพสุขแห่งพรหม นารททราบอำนาจพระนาม โลกเป็นที่รักของพระหริ และพระหริทรงเป็นที่รักของโลกด้วยพระนามนั้น เจริญพระนาม พระเจ้าทรงประทานพระคุณ ประหลาทจึงเป็นเพชรนพเก้าแห่งภักต ธรุวะเจริญพระนามหริ ได้รับตำแหน่งอันไม่สั่นคลอน ไร้ผู้เปรียบ ระลึกถึงพระนามอันบริสุทธิ์ บุตรแห่งลม ทรงให้พระรามอยู่ในอำนาจของตน แม้ผู้ตกต่ำ อชามิล ช้าง และนางโสเภณ ก็ได้รับการปลดปล่อย นี่คืออำนาจพระนามหริ จะกล่าวความยิ่งใหญ่ของพระนามได้ถึงไหน แม้พระรามก็ทรงร้องเพลงคุณธรรมของพระนามไม่หมด

Verse 54 (दोहा/सोरठा)

नामु राम को कलपतरु कलि कल्यान निवासु। जो सुमिरत भयो भाँग तें तुलसी तुलसीदासु।।26।।

nāmu rāma ko kalpataru kali kalyāna nivāsu | jo sumirata bhayo bhāṅga teṁ tulasī tulasīdāsu ||26||

พระนามรามาเป็นต้นไม้สำเร็จปรารถนา เป็นที่อยู่แห่งความเป็นสุขในกลิยุค ด้วยการระลึกถึงพระนาม ข้าพเจ้าตุลสีทาส ซึ่งเคยเป็นเพียงต้นกัญชาต่ำต้อย ได้กลายเป็นตุลสี พืชศักดิ์สิทธิ์

Verse 55 (चौपाई)

चहुँ जुग तीनि काल तिहुँ लोका। भए नाम जपि जीव बिसोका।। बेद पुरान संत मत एहू। सकल सुकृत फल राम सनेहू।। ध्यानु प्रथम जुग मखबिधि दूजें। द्वापर परितोषत प्रभु पूजें।। कलि केवल मल मूल मलीना। पाप पयोनिधि जन मन मीना।। नाम कामतरु काल कराला। सुमिरत समन सकल जग जाला।। राम नाम कलि अभिमत दाता। हित परलोक लोक पितु माता।। नहिं कलि करम न भगति बिबेकू। राम नाम अवलंबन एकू।। कालनेमि कलि कपट निधानू। नाम सुमति समरथ हनुमानू।।

cahũ juga tīni kāla tihũ lokā | bhae nāma japi jīva bisokā || beda purāna santa mata ehū | sakala sukṛta phala rāma sanehū || dhyānu prathama juga makha-bidhi dūjẽ | dvāpara paritoṣata prabhu pūjẽ || kali kevala mala mūla malīnā | pāpa payonidhi jana mana mīnā || nāma kāmataru kāla karālā | sumirata samana sakala jaga jālā || rāma nāma kali abhimata dātā | hita paraloka loka pitu mātā || nahiṁ kali karama na bhagati bibekū | rāma nāma avalambana ekū || kālanemi kali kapaṭa nidhānū | nāma sumati samaratha hanumānū ||

ตลอดสี่ยุค สามกาล และในสามโลก สัตว์ทั้งหลายพ้นทุกข์ด้วยการเจริญพระนาม พระเวท ปุราณะ และคำสอนของนักบุญเห็นพ้องกันว่า ผลแห่งกุศลกรรมทุกอย่างคือความรักในพระราม ในยุคแรก สมาธิเป็นหนทาง ในยุคที่สอง การบูชายัญตามแบบ ในทวาประยุค พระเจ้าทรงพอพระทัยในการบูชา แต่กลิยุคเป็นมลทินทั้งหมด รากแห่งความโสโครก เป็นมหาสมุทรแห่งบาป ใจมนุษย์ว่ายอยู่เหมือนปลา พระนามเป็นต้นไม้สำเร็จปรารถนา ทรงปราบกาลอันน่าเกรงขาม ด้วยการระลึกถึง ตาข่ายแห่งโลกทั้งหมดถูกตัดขาดและสงบลง พระนามรามาในกลิยุคประทานสิ่งที่ใจปรารถนา เป็นประโยชน์ในโลกนี้และโลกหน้า เป็นบิดามารดาของวิญญาณ ในกลิยุคไม่มีกำลังแห่งกรรม ไม่มีภักติอันแยบคิด ที่พึ่งพิงอันเดียวคือพระนามรามา กลิยุคเป็นคลังแห่งการหลอกลวง เป็นกาลเนมิ แต่พระนามเป็นคำปรึกษาที่ถูกต้อง และหนุมานเป็นพลังอันยิ่งใหญ่ที่ทำให้สำเร็จ

Verse 56 (दोहा/सोरठा)

राम नाम नरकेसरी कनककसिपु कलिकाल। जापक जन प्रहलाद जिमि पालिहि दलि सुरसाल।।27।।

rāma nāma narakesarī kanakakasipu kalikāla | jāpaka jana prahalāda jimi pālihi dali surasāla ||27||

พระนามรามทรงเป็นนรสิงห์ผู้ทำลายนรกแห่งกาลกัปปะ เปรียบดังพระนรสิงห์ที่ทรงประหารหิรัณยกศิปุ เมื่อพระนรสิงห์ทรงคุ้มครองท่านประหลาท พระนามรามจักทรงปกป้องภักตาผู้ท่องจำพระนาม ทรงบดขยี้ศัตรูของเทวดา คืออำนาจแห่งบาปและการกดขี่

Verse 57 (चौपाई)

भायँ कुभायँ अनख आलसहूँ। नाम जपत मंगल दिसि दसहूँ।। सुमिरि सो नाम राम गुन गाथा। करउँ नाइ रघुनाथहि माथा।। मोरि सुधारिहि सो सब भाँती। जासु कृपा नहिं कृपाँ अघाती।। राम सुस्वामि कुसेवकु मोसो। निज दिसि दैखि दयानिधि पोसो।। लोकहुँ बेद सुसाहिब रीतीं। बिनय सुनत पहिचानत प्रीती।। गनी गरीब ग्रामनर नागर। पंडित मूढ़ मलीन उजागर।। सुकबि कुकबि निज मति अनुहारी। नृपहि सराहत सब नर नारी।। साधु सुजान सुसील नृपाला। ईस अंस भव परम कृपाला।। सुनि सनमानहिं सबहि सुबानी। भनिति भगति नति गति पहिचानी।। यह प्राकृत महिपाल सुभाऊ। जान सिरोमनि कोसलराऊ।। रीझत राम सनेह निसोतें। को जग मंद मलिनमति मोतें।।

bhāyã kubhāyã anakh ālasahū̃ | nāma japat maṅgala disi dasahū̃ || sumiri so nāma rāma guna gāthā | karaũ nāi raghunāthahi māthā || mori sudhārihi so saba bhā̃tī | jāsu kṛpā nahĩ kṛpā̃ aghātī || rāma susvāmi kusevaku moso | nija disi daikhi dayānidhi poso || lokahū̃ beda susāhiba rītī̃ | binaya sunata pahicānata prītī || ganī garība grāmanara nāgara | paṇḍita mūṛha malīna ujāgara || sukabi kukabi nija mati anuhārī | nṛpahi sarāhata saba nara nārī || sādhu sujāna susīla nṛpālā | īsa aṁsa bhava parama kṛpālā || suni sanamānahĩ sabahi subānī | bhaniti bhagati nati gati pahicānī || yaha prākṛta mahipāla subhāū | jāna siromani kosalarāū || rījhata rāma saneha nisotẽ | ko jaga manda malinmati motẽ ||

ไม่ว่าจะด้วยความหวาดกลัวหรืออารมณ์ร้าย ด้วยความโกรธหรือแม้กระทั่งความเกียจคร้าน ผู้ใดท่องพระนามย่อมพบความศุภมงคลแผ่ไปทั่วทิศทั้งสิบ ระลึกถึงพระนามนั้น ขับขานคุณธรรมของพระราม ข้าพเจ้าน้อมศีรษะถวายแด่พระรฆุนาถ พระองค์จักทรงแก้ไขข้าพเจ้าให้ตั้งอยู่ในทางธรรมทุกประการ พระคุณของพระองค์ไม่เคยล้มเหลวและไม่เคยลดน้อยถอยลง พระรามทรงเป็นองค์อภิบาลผู้สมบูรณ์ และข้าพเจ้าเป็นผู้รับใช้ที่ไม่สมควร แต่เมื่อทอดพระเนตรมายังข้าพเจ้าผู้เป็นของพระองค์ พระองค์ผู้ทรงเป็นคลังแห่งความเมตตาจักทรงเลี้ยงดูและอุปถัมภ์ข้าพเจ้า ในทางโลกและในบทบัญญัติแห่งพระเวท องค์อภิบาลผู้ดีย่อมจำแนกรักเมื่อทรงสดับคำวิงวอนอย่างอ่อนน้อม ทั้งคนรวยและคนจน ชาวบ้านและชาวเมือง ผู้มีปัญญาและผู้เซ่อซ่า ผู้มีมลทินและผู้บริสุทธิ์ กวีเก่งหรือกวีห่วย ตามสติปัญญาของตน ทั้งชายและหญิงยังคงสรรเสริญกษัตริย์ของตน กษัตริย์ผู้ทรงศีล ทรงปัญญา และทรงอัธยาศัยดีงาม ทรงเป็นอวตารของพระอิศวร ทรงเปี่ยมด้วยพระเมตตายิ่งใหญ่ เมื่อทรงสดับแล้ว พระองค์ทรงให้เกียรติทุกคนด้วยพระดำรัสอันกรุณา ความภักดี การน้อมไหว้ และหนทางภายในของข้าพเจ้าจึงเป็นที่เข้าใจ เช่นนี้คืออัธยาศัยธรรมชาติของผู้ปกครองแผ่นดินผู้เรียบง่าย จงรู้จักเขาว่าเป็นเพชรพลอยประดับมงกุฎ คือกษัตริย์แห่งโกสละ พระรามทรงพอพระทัยด้วยความรักแน่นอน ใครในโลกจะโง่เขลาและมีจิตมลทินยิ่งกว่าข้าพเจ้า

Verse 58 (दोहा/सोरठा)

सठ सेवक की प्रीति रुचि रखिहहिं राम कृपालु। उपल किए जलजान जेहिं सचिव सुमति कपि भालु।।28(क)।। हौहु कहावत सबु कहत राम सहत उपहास। साहिब सीतानाथ सो सेवक तुलसीदास।।28(ख)।।

saṭha sevaka kī prīti ruci rakhihahiṁ rāma kṛpālu | upala kiye jalajāna jehiṁ saciva sumati kapi bhālu ||28(ka)|| hauhu kahāvata sabu kahata rāma sahata upahāsa | sāhiba sītānātha so sevaka tulasīdāsa ||28(kha)||

พระรามผู้ทรงพระเมตตาทรงรักษาความรักและความเอาใจใส่แม้แต่กับผู้รับใช้ผู้โง่เขลา พระองค์ผู้ทรงสามารถเปลี่ยนหินให้เป็นดอกบัว ทรงมีรัฐมนตรีคือปัญญา และทรงมีพันธมิตรคือวานรและหมี แม้ทั้งโลกจะกล่าวหาและข้าพเจ้าจะกลายเป็นเรื่องเล่าลือ พระรามทรงทนต่อการเยาะเย้ย องค์อภิบาลของข้าพเจ้ามิใช่ใครอื่น คือพระสวามีของนางสีดา ผู้รับใช้ผู้นี้คือตุลสีทาส

Verse 59 (चौपाई)

अति बड़ि मोरि ढिठाई खोरी। सुनि अघ नरकहुँ नाक सकोरी।। समुझि सहम मोहि अपडर अपनें। सो सुधि राम कीन्हि नहिं सपनें।। सुनि अवलोकि सुचित चख चाही। भगति मोरि मति स्वामि सराही।। कहत नसाइ होइ हियँ नीकी। रीझत राम जानि जन जी की।। रहति न प्रभु चित चूक किए की। करत सुरति सय बार हिए की।। जेहिं अघ बधेउ ब्याध जिमि बाली। फिरि सुकंठ सोइ कीन्ह कुचाली।। सोइ करतूति बिभीषन केरी। सपनेहुँ सो न राम हियँ हेरी।। ते भरतहि भेंटत सनमाने। राजसभाँ रघुबीर बखाने।।

ati baṛi mori ḍhiṭhāī khorī | suni agh narakahum̐ nāka sakorī || samujhi saham mohi apaḍara apanem̐ | so sudhi rāma kīnhi nahiṃ sapanem̐ || suni avaloki sucita cakha cāhī | bhagati mori mati svāmi sarāhī || kahata nasāi hoi hiyam̐ nīkī | rījhata rāma jāni jana jī kī || rahati na prabhu cita cūka kiē kī | karata surati saya bāra hiē kī || jehim̐ agh badheu byādha jimi bālī | phiri sukanṭha soi kīnha kucālī || soi karatūti bibhīṣana kerī | sapanem̐hu so na rāma hiyam̐ herī || te bharatahi bheṃṭata sanamāne | rājasabhām̐ raghubīra bakhāne ||

ยิ่งใหญ่นักคือความดื้อรั้นอันเลวร้ายของข้าพเจ้า เมื่อได้ยินถึงบาปเช่นนี้ แม้นรกยังจะจมูกบีบด้วยความรังเกียจ แต่เมื่อทรงรู้ว่าข้าพเจ้าเป็นผู้คุ้นเคยอย่างไร้ความกลัวเหมือนคนในของพระองค์ พระรามมิได้ทรงจำความผิดนั้นแม้แต่ในความฝัน เมื่อทรงสดับและทอดพระเนตรด้วยพระเนตรบริสุทธิ์ พระสวามีของข้าพเจ้าทรงสรรเสริญความภักดีและเจตนาภายในของข้าพเจ้า เมื่อข้าพเจ้ากล่าว หัวใจของข้าพเจ้าก็บริสุทธิ์ขึ้น พระรามทรงพอพระทัยเมื่อทรงรู้จิตใจของผู้รับใช้ของพระองค์ พระเจ้าไม่ทรงเก็บความจำเรื่องความผิดที่เคยกระทำไว้ในพระทัย แต่กลับทรงระลึกถึงความรักในหัวใจซ้ำแล้วซ้ำเล่า บาปนั้นเองที่พระองค์ทรงใช้ประหารพลี เหมือนพราหมณ์ผู้ล่าสัตว์ แต่พระศิวะผู้มีพระศอสีได้ทรงกล่าวหาว่าเป็นการกระทำผิด แต่การกระทำเดียวกันนั้นเกี่ยวกับวิภีษณะ พระรามมิได้ทรงถือว่าเป็นความผิดแม้แต่ในความฝัน เมื่อพระองค์ทรงพบภรตะด้วยเกียรติ พระรฆุวีระทรงประกาศเรื่องนี้ในสภาหลวง

Verse 60 (दोहा/सोरठा)

प्रभु तरु तर कपि डार पर ते किए आपु समान।। तुलसी कहूँ न राम से साहिब सीलनिधान।।29(क)।। राम निकाईं रावरी है सबही को नीक। जों यह साँची है सदा तौ नीको तुलसीक।।29(ख)।। एहि बिधि निज गुन दोष कहि सबहि बहुरि सिरु नाइ। बरनउँ रघुबर बिसद जसु सुनि कलि कलुष नसाइ।।29(ग)।।

prabhu taru-tara kapi ḍāra para te kiye āpu samāna || tulasī kahū̃ na rāma se sāhiba sīla-nidhāna || 29(ka) || rāma nikāī̃ rāvarī hai sabahī ko nīka | joṁ yaha sā̃cī hai sadā tau nīko tulasīka || 29(kha) || ehi bidhi nija guna doṣa kahi sabahi bahuri siru nāi | baranaũ raghubara bisada jasu suni kali kaluṣa nasāi || 29(ga) ||

ทรงกระโดดจากต้นไม้สู่ต้นไม้ ตามกิ่งก้านของวานร พระเจ้าทรงให้พวกเขาเท่าเทียมกับพระองค์ ตุลสีทาสกล่าวว่า ข้าพเจ้าไม่อาจกล่าวถึงพระรามให้เพียงพอได้ พระสวามีของข้าพเจ้า คือคลังแห่งคุณธรรมอันอ่อนโยน พระราม ความดีของพระองค์เป็นไปเพื่อประโยชน์ของทุกคน หากสิ่งนี้เป็นความจริงเสมอ แล้วตุลสีทาสย่อมเป็นผู้มีบุญอย่างยิ่ง เช่นนี้ ข้าพเจ้าสารภาพคุณงามความดีและความบกพร่องของตน และน้อมศีรษะถวายต่อทุกคนอีกครั้ง และข้าพเจ้าจักเล่าชื่อเสียงอันบริสุทธิ์ของพระเจ้าแห่งรฆุวงศ์ เมื่อได้ยินแล้ว มลทินแห่งกาลกัปปะย่อมสลายไป

Verse 61 (चौपाई)

जागबलिक जो कथा सुहाई। भरद्वाज मुनिबरहि सुनाई।। कहिहउँ सोइ संबाद बखानी। सुनहुँ सकल सज्जन सुखु मानी।। संभु कीन्ह यह चरित सुहावा। बहुरि कृपा करि उमहि सुनावा।। सोइ सिव कागभुसुंडिहि दीन्हा। राम भगत अधिकारी चीन्हा।। तेहि सन जागबलिक पुनि पावा। तिन्ह पुनि भरद्वाज प्रति गावा।। ते श्रोता बकता समसीला। सवँदरसी जानहिं हरिलीला।। जानहिं तीनि काल निज ग्याना। करतल गत आमलक समाना।। औरउ जे हरिभगत सुजाना। कहहिं सुनहिं समुझहिं बिधि नाना।।

jāgabalika jo kathā suhāī | bharadvāja munibarahi sunāī || kahihauṁ soi saṁbāda bakhānī | sunahuṁ sakala sajjana sukhu mānī || saṁbhu kīnha yaha carita suhāvā | bahuri kṛpā kari umahi sunāvā || soi siva kāga-bhusuṁḍihi dīnhā | rāma-bhagata adhikārī cīnhā || tenhi sana jāgabalika puni pāvā | tinh puni bharadvāja prati gāvā || te śrotā bakatā sama-sīlā | savaṁda-rasī jānahim hari-līlā || jānahim tīni kāla nija gyānā | karatala-gata āmalaka samānā || aurau je hari-bhagata sujānā | kahahim sunahim samujhahim bidhi nānā ||

เรื่องราวอันน่าพึงพอใจซึ่งยาชญวัลกยะได้เล่าให้ฤษีภรทวาชฟัง ข้าพเจ้าจักเล่าบทสนทนานั้นตามลำดับอันสมควร จงสดับเถิด วิญญูชนทั้งหลาย และจงรับเอาเป็นความปีติ พระศัมภุทรงประพันธ์เรื่องราวอันงดงามนี้ขึ้นก่อน แล้วด้วยพระเมตตา ทรงเล่าให้พระนางอุมาฟังอีกครั้ง พระศิวะพระองค์นั้นทรงประทานให้กากภูษุณฑิ ทรงจำแนกว่าท่านเป็นภักตาผู้สมควรแห่งพระราม จากท่าน ยาชญวัลกยะได้รับมาใหม่ และท่านได้ขับขานต่อฤษีภรทวาช ผู้ฟังและผู้เล่าเช่นนี้ทรงอัธยาศัยเหมือนกัน เป็นผู้รักอมฤตแห่งวาทะ เป็นผู้รู้พระลีลาของพระหริ พวกท่านรู้กาลทั้งสามด้วยปัญญาของตนเอง ชัดเจนดังผลอามลกวางบนฝ่ามือ และภักตาผู้ทรงปัญญาอื่นๆ ของพระหริ ย่อมกล่าว สดับ และเข้าใจในหลายวิธี