Prakarana 3
सोपान-प्रवेश: नाम-महिमा और ‘श्रवण–कीर्तन–स्मरण’ की साधना द्वारा चित्त-शुद्धि। बालकाण्ड यहाँ ‘भक्ति-जन्म’ का द्वार है—जहाँ कथा-रस से पहले नाम-तत्त्व स्थापित होता है, ताकि साधक का मन (मानस) कथा-सरिता में उतरते ही मोक्षाभिमुख हो जाए।
ส่วนนี้ (ราวทูฮา 20, 29(g)) ในบทนำของบาลกาณฑะ สถาปนา "นาม" เป็นก้าวแรกอันมั่นคงบนบันไดสู่การหลุดพ้น อารมณ์สุนทรีย์ที่เด่นคือการรวมกันของศานตะ (การสงบจิต), ทาสยะ (ภักติของผู้รับใช้), และอัทภูตะ (ความประหลาดใจต่อความรุ่งโรจน์แห่งนาม) ด้วยการเรียก "อักษร" ว่า "หวาน" ตุลสีทาสได้เปลี่ยนพลังแห่งเสียงศักดิ์สิทธิ์ให้เป็นสาธนาของสาธนะ จากนั้นผ่านความรักซึ่งกันและกันระหว่าง "นามกับผู้มีนาม" ท่านได้สร้างสะพานเชื่อมระหว่างนิรฺคุณะและสคุณะ การสถาปนาหลักคำสอน (ความจริงแห่งนาม) ก่อนเรื่องราวของลีลาเป็นไปโดยเจตนา: ในกลียุค ท่ามกลางความยากลำบากของกรรมและโยคะ "นามเพียงอย่างเดียว" ได้รับการประกาศเป็นเครื่องมือที่เข้าถึงได้ง่ายที่สุด ตัวอย่างชีวิตของภักตผู้ศรัทธา ได้แก่ ประหลาท, ธรุวะ, อชามิละ, ช้างคเชนทร์, และนางคณิกา พิสูจน์ว่านามเป็นสากล เปี่ยมด้วยพระคุณโดยไร้เหตุผล และเป็นความเมตตาโดยแท้ในฐานะเครื่องมือ ในที่สุด การตำหนิตนเองและความถ่อมตนของกวี (ความ "อวดดี" ของท่าน, การเป็นผู้รับใช้ที่ไม่สมควร) ทำให้ความมุ่งมั่นเดียวของภักติ (อนันยตา) และพระลักษณะผู้กรุณาขององค์พระผู้เป็นเจ้า (ความอดกลั้น, การให้อภัย) เป็นศูนย์กลางทางอารมณ์ นี่คือบัญญัติแห่ง "กำเนิดแห่งภักติ" ในบาลกาณฑะ
Verses
เจาปาอี 20.1-4
आखर मधुर मनोहर दोऊ।बरन बिलोचन जन जिय जोऊ।।
सुमिरत सुलभ सुखद सब काहू।लोक लाहु परलोक निबाहू।।
कहत सुनत सुमिरत सुठि नीके।राम लखन सम प्रिय तुलसी के।।
बरनत बरन प्रीति बिलगाती।ब्रह्म जीव सम सहज सँघाती।।
नर नारायन सरिस सुभ्राता।जग पालक बिसेषि जन त्राता।।
भगति सुतिय कल करन बिभूषन।जग हित हेतु बिमल बिधु पूषन।।
स्वाद तोष सम सुगति सुधा के।कमठ सेष सम धर बसुधा के।।
जन मन मंजु कंज मधुकर से।जीह जसोमति हरि हलधर से।।
ākhar madhura manohara doū |barana bilocana jana jiya joū ||
sumirata sulabha sukhada saba kāhū |loka lāhu paraloka nibāhū ||
kahata sunata sumirata suṭhi nīke |rāma lakhana sama priya tulasī ke ||
baranata barana prīti bilagātī |brahma jīva sama sahaja saṁghātī ||
nara nārāyana sarisa subhrātā |jaga pālaka biseṣi jana trātā ||
bhagati sutiya kala karana bibhūṣana |jaga hita hetu bimala bidhu pūṣana ||
svāda toṣa sama sugati sudhā ke |kamaṭha seṣa sama dhara basudhā ke ||
jana mana mañju kañja madhukara se |jīha jasomati hari haladhara se ||
ทั้งสองอักษรเป็นที่หวานและมหัศจรรย์ เป็นดวงตาทั้งสองของอักษรทั้งหลาย และเป็นชีวิตของจิตวิญญาณแห่งภักติผู้อุทิศตน ทบทวนแล้ง่ายนัก และนำความสุขมาให้แก่ทุกผู้ เป็นผลประโยชน์ในโลกนี้ และเป็นที่พึ่งในโลกหน้า การกล่าว การฟัง และการทบทวนนั้นดีงามยิ่งนัก เป็นที่รักยิ่งของตุลสีทาส เช่นเดียวกับพระรามและพระลักษมณ์ เมื่อออกเสียงทั้งสองอักษรย่อมแตกต่างกัน แต่ในความรักนั้นเป็นดังพระพรหมกับวิญญาณสรรพสัตว์ เป็นสหายโดยธรรมชาติแต่เดิมา เป็นดังนระและนารายณ์ พี่น้องผู้ประเสริฐ เป็นผู้คุ้มครองโลก และเป็นผู้ช่วยให้รอดแก่ภักติผู้อุทิศตนโดยเฉพาะ เป็นดังเครื่องประดับอันงดงามสำหรับหูของภักติ สตรีผู้งดงาม และเพื่อประโยชน์แก่โลก เป็นดังพระจันทร์อันไร้มลทินและพระอาทิตย์ เป็นดังรสและความพึงพอใจแก่อมฤตแห่งความหลุดพ้น เป็นดังเต่าและเศษะ ผู้ทรงแผ่นดิน เป็นดังผึ้งต่อดอกบัวอันงดงามในใจของภักติผู้อุทิศตน และสำหรับลิ้นนั้น เป็นดังพระหริและพระพลรามที่มีต่อพระยโศดา
โทหา 20
एकु छत्रु एकु मुकुटमनि सब बरननि पर जोउ।तुलसी रघुबर नाम के बरन बिराजत दोउ।।20।।
eku chatru eku mukuṭa-maṇi saba baranani para jou |tulasī raghubara nāma ke barana birājata dou ||20||
อันหนึ่งเป็นฉัตรหลวง อันหนึ่งเป็นรัตนะบนยอดมงกุฎเหนืออักษรทั้งปวง ตุลสีกล่าวว่า อักษรทั้งสองแห่งพระนามรฆุพระนั้นประทับนั่งบนพระที่อันรุ่งโรจน์
เจาปาอี 21.1-4
समुझत सरिस नाम अरु नामी।प्रीति परसपर प्रभु अनुगामी।।
नाम रूप दुइ ईस उपाधी।अकथ अनादि सुसामुझि साधी।।
को बड़ छोट कहत अपराधू।सुनि गुन भेद समुझिहहिं साधू।।
देखिअहिं रूप नाम आधीना।रूप ग्यान नहिं नाम बिहीना।।
रूप बिसेष नाम बिनु जानें।करतल गत न परहिं पहिचानें।।
सुमिरिअ नाम रूप बिनु देखें।आवत हृदयँ सनेह बिसेषें।।
नाम रूप गति अकथ कहानी।समुझत सुखद न परति बखानी।।
अगुन सगुन बिच नाम सुसाखी।उभय प्रबोधक चतुर दुभाषी।।
samujhata sarisa nāma aru nāmī |prīti paraspara prabhu anugāmī ||
nāma rūpa dui īsa upādhī |akatha anādi su-sāmujhi sādhī ||
ko baṛa choṭa kahata aparādhū |suni guna bheda samujhihahiṃ sādhū ||
dekhiahia rūpa nāma ādhīnā |rūpa gyāna nahiṃ nāma bihīnā ||
rūpa biseṣa nāma binu jāneṃ |karatala-gata na parahiṃ pahicāneṃ ||
sumiri-a nāma rūpa binu dekheṃ |āvata hṛdayaṁ saneha biseṣeṃ ||
nāma rūpa gati akatha kahānī |samujhata sukhada na parati bakhānī ||
aguna saguna bica nāma su-sākhī |ubhaya prabodhaka catura dubhāṣī ||
นามและผู้ทรงนามเมื่อเข้าใจแล้วย่อมดูเสมือนกัน ความรักซึ่งกันและกันเป็นไปทั้งสองฝ่าย และองค์พระผู้เป็นเจ้าย่อมตามหลังนาม นามและรูปเป็นคุณลักษณะสองประการขององค์พระผู้เป็นเจ้า ทั้งสองเป็นสิ่งที่กล่าวไม่ได้และไม่มีต้นกำเนิด ย่อมรับรู้ได้ด้วยปัญญาอันชอบ การกล่าวว่าอันใดยิ่งใหญ่กว่าหรือน้อยกว่าย่อมเป็นความผิด บรรดาผู้ดีเมื่อได้ยินความแตกต่างแห่งคุณลักษณะแล้วย่อมเข้าใจ รูปทั้งหลายย่อมปรากฏว่าขึ้นอยู่กับนาม ไม่มีความรู้แห่งรูปโดยปราศจากนาม โดยไม่รู้จักนาม รูปโดยเฉพาะย่อมไม่อาจจดจำได้ แม้อยู่ในอุ้งมือก็ตาม แต่เมื่อระลึกถึงนามโดยไม่เห็นรูป ความรักอันพิเศษย่อมเกิดขึ้นในหัวใจ ความเป็นไปแห่งนามและรูปเป็นเรื่องราวที่กล่าวไม่ได้ ย่อมให้ความสุขแก่ผู้เข้าใจ แต่ไม่อาจอธิบายด้วยถ้อยคำได้ ระหว่างสิ่งที่ไร้คุณลักษณะและสิ่งที่มีคุณลักษณะ นามเป็นพยานที่ดี เป็นผู้แปลความผู้เฉลียวฉลาดผู้ให้ความรู้แจ้งแก่ทั้งสอง
โทหา 21
राम नाम मनिदीप धरु जीह देहरी द्वार।तुलसी भीतर बाहेरहुँ जौं चाहसि उजिआर।।21।।
rāma nāma manidīpa dharu jīha deharī dvāra |tulasī bhitara bāherahũ jaũ cāhasi ujiāra ||21||
จงตั้งประทีปอัญมณีแห่งพระนามพระรามไว้บนธรณีประตูแห่งลิ้น ตุลสีกล่าวว่า หากท่านประสงค์ความสว่าง จงให้ส่องแสงทั้งภายในและภายนอก
เจาปาอี 22.1-4
नाम जीहँ जपि जागहिं जोगी।बिरति बिरंचि प्रपंच बियोगी।।
ब्रह्मसुखहि अनुभवहिं अनूपा।अकथ अनामय नाम न रूपा।।
जाना चहहिं गूढ़ गति जेऊ।नाम जीहँ जपि जानहिं तेऊ।।
साधक नाम जपहिं लय लाएँ।होहिं सिद्ध अनिमादिक पाएँ।।
जपहिं नामु जन आरत भारी।मिटहिं कुसंकट होहिं सुखारी।।
राम भगत जग चारि प्रकारा।सुकृती चारिउ अनघ उदारा।।
चहू चतुर कहुँ नाम अधारा।ग्यानी प्रभुहि बिसेषि पिआरा।।
चहुँ जुग चहुँ श्रुति ना प्रभाऊ।कलि बिसेषि नहिं आन उपाऊ।।
nāma jīhaṁ japi jāgahiṁ jogī |birati birañci prapañca biyogī ||
brahma-sukhahi anubhavahiṁ anūpā |akatha anāmay nāma na rūpā ||
jānā cahahiṁ gūṛha gati jeū |nāma jīhaṁ japi jānahiṁ teū ||
sādhaka nāma japahiṁ laya lāeṁ |hohiṁ siddha animādika pāeṁ ||
japahiṁ nāmu jana ārata bhārī |miṭahiṁ kusaṅkaṭa hohiṁ sukhārī ||
rāma bhagata jaga cāri prakārā |sukṛtī cāriu anagha udārā ||
cahū catura kahuṁ nāmu adhārā |gyānī prabhūhi biseṣi piārā ||
cahuṁ juga cahuṁ śruti nā prabhāū |kali biseṣi nahiṁ āna upāū ||
โยคีท่องนามด้วยลิ้นแล้วตื่นรู้ ปราศจากความยึดติด ย่อมหลุดพ้นจากโลกแห่งมายาของพระพรหมผู้สรรค์สร้าง ย่อมได้ลิ้มรสความสุขอันเปรียบมิได้แห่งพระพรหม อันพรรณนามิได้ ปราศจากมลทิน ไม่มีทั้งนามและรูป ผู้ใดประสงค์จะรู้ความลี้ลับแห่งหนทาง ผู้นั้นย่อมรู้ได้โดยการท่องนามด้วยลิ้น ผู้ปฏิบัติท่องนามด้วยใจดื่มด่ำ ย่อมบรรลุความสำเร็จ ได้รับอำนาจตั้งแต่อนิมาเป็นต้นไป ผู้ที่มีความทุกข์หนักท่องนาม ความยากลำบากอันน่าเกรงขามย่อมมลาย และย่อมเป็นสุข ผู้ภักดีต่อพระรามในโลกมีสี่ประเภท ทั้งสี่ประเภทล้วนเป็นผู้มีบุญกุศล ปราศจากบาป และมีใจกว้างขวาง นามเป็นที่พึ่งแห่งผู้มีปัญญาทั้งสี่ แต่ผู้มีความรู้ย่อมเป็นที่รักพิเศษของพระเจ้า อานุภาพแห่งนามปรากฏในทั้งสี่ยุคและทั้งสี่เวท แต่ในกลียุคโดยเฉพาะไม่มีหนทางอื่น
โทหา 22
सकल कामना हीन जे राम भगति रस लीन।नाम सुप्रेम पियूष हद तिन्हहुँ किए मन मीन।।22।।
sakala kāmanā hīna je rāma bhagati rasa līna |nāma su-prema piyūṣa hada tinhahuṁ kiye mana mīna ||22||
ผู้ใดปราศจากความปรารถนาทั้งปวง จมดิ่งอยู่ในรสอมฤตแห่งภักติต่อพระราม ด้วยความรักอันยิ่งใหญ่ในอมฤตแห่งพระนาม ท่านเหล่านั้นได้ทำให้ใจเป็นดั่งปลา ดำรงอยู่ในกระแสนั้นนิรันดร์
เจาปาอี 23.1-4
अगुन सगुन दुइ ब्रह्म सरूपा।अकथ अगाध अनादि अनूपा।।
मोरें मत बड़ नामु दुहू तें।किए जेहिं जुग निज बस निज बूतें।।
प्रोढ़ि सुजन जनि जानहिं जन की।कहउँ प्रतीति प्रीति रुचि मन की।।
एकु दारुगत देखिअ एकू।पावक सम जुग ब्रह्म बिबेकू।।
उभय अगम जुग सुगम नाम तें।कहेउँ नामु बड़ ब्रह्म राम तें।।
ब्यापकु एकु ब्रह्म अबिनासी।सत चेतन धन आनँद रासी।।
अस प्रभु हृदयँ अछत अबिकारी।सकल जीव जग दीन दुखारी।।
नाम निरूपन नाम जतन तें।सोउ प्रगटत जिमि मोल रतन तें।।
aguna saguna dui brahma sarūpā |akatha agādha anādi anūpā ||
moreṁ mata baṛa nāmu duhū teṁ |kie jehiṁ juga nija basa nija būteṁ ||
proṛhi sujana jani jānahĩ jana kī |kahuṁ pratīti prīti ruci mana kī ||
eku dārugata dekhi-a ekū |pāvaka sama juga brahma bibekū ||
ubhaya agama juga sugama nāma teṁ |kaheuṁ nāmu baṛa brahma rāma teṁ ||
byāpaku eku brahma abināsī |sata cetana dhana ānaṁda rāsī ||
asa prabhu hṛdayaṁ achata abikārī |sakala jīva jaga dīna dukhārī ||
nāma nirūpana nāma jatana teṁ |sou pragaṭata jimi mola ratana teṁ ||
พรหมมีสองรูป คือรูปที่ไร้คุณและรูปที่มีคุณ ทั้งสองย่อมเหนือการบรรยาย ลึกล้ำเหลือกำหนด ไร้ต้นกำเนิด และเปรียบมิได้ ในความเห็นของข้าพเจ้า นามนั้นยิ่งใหญ่กว่าทั้งสอง เพราะด้วยฤทธิ์ของตนเอง นามได้ทรงทำให้ทั้งสองรูปอยู่ในอำนาจของตน ขอผู้มีปัญญาอย่าทรงคิดว่านี่เป็นคำกล่าวอวดของผู้รับใช้ท่าน ข้าพเจ้ากล่าวเพราะศรัทธา ความรัก และความนิยมในใจ รูปทั้งสองของพรหมอันผู้มีปัญญาเฉลียวรู้นั้นเปรียบดังไฟ รูปหนึ่งเห็นเป็นสิ่งที่ซ่อนอยู่ในเนื้อไม้ อีกรูปหนึ่งเป็นไฟที่ปรากฏ ทั้งสองยากที่จะบรรลุ แต่ทั้งสองย่อมบรรลุได้ง่ายด้วยนาม เหตุนั้นข้าพเจ้าจึงกล่าวว่านามยิ่งใหญ่กว่าพรหมและพระราม พรหมเป็นหนึ่งเดียว แพร่หลายทั่วไปและไม่ดับสูญ เป็นสัจจะและจิตสำนึก เป็นกองแห่งความเบิกบาน แม้พระเจ้าผู้เช่นนั้นผู้ไม่เปลี่ยนแปรประทับอยู่ในหัวใจ สรรพสัตว์ทั้งหลายในโลกก็ยังเป็นทุกข์ ขัดสน และเศร้าโศก ด้วยการตรึกตรองถึงนามและการบากบั่นด้วยนาม พระองค์ก็ปรากฏ เหมือนดังค่าของอัญมณีย่อมเป็นที่ประจักษ์ด้วยการประเมิน
โทหา 23
निरगुन तें एहि भाँति बड़ नाम प्रभाउ अपार।कहउँ नामु बड़ राम तें निज बिचार अनुसार।।23।।
niragun teṃ ehi bhā̃ti baṛa nāma prabhāu apāra |kahaũ nāmu baṛa rāma teṃ nija bicāra anusāra ||23||
ดังนั้น เมื่อเทียบกับนิรฺคุณแล้ว อำนาจของพระนามนั้นหาประมาณมิได้ ด้วยปัญญาอันแยบคิดของข้าพเจ้า ยืนยันว่าพระนามยิ่งใหญ่กว่าพระรามในรูปปรากฏ
เจาปาอี 24.1-4
राम भगत हित नर तनु धारी।सहि संकट किए साधु सुखारी।।
नामु सप्रेम जपत अनयासा।भगत होहिं मुद मंगल बासा।।
राम एक तापस तिय तारी।नाम कोटि खल कुमति सुधारी।।
रिषि हित राम सुकेतुसुता की।सहित सेन सुत कीन्ह बिबाकी।।
सहित दोष दुख दास दुरासा।दलइ नामु जिमि रबि निसि नासा।।
भंजेउ राम आपु भव चापू।भव भय भंजन नाम प्रतापू।।
दंडक बनु प्रभु कीन्ह सुहावन।जन मन अमित नाम किए पावन।।
निसिचर निकर दले रघुनंदन।नामु सकल कलि कलुष निकंदन।।
rāma bhagata hita nara tanu dhārī |sahi saṅkaṭa kiye sādhu sukhārī ||
nāmu sa-prema japata anāyāsā |bhagata hohiṃ muda maṅgala bāsā ||
rāma eka tāpasa tiya tārī |nāma koṭi khala kumati sudhārī ||
ṛṣi hita rāma suketu-sutā kī |sahita sena-suta kīnha bibākī ||
sahita doṣa dukha dāsa durāsā |dalai nāmu jimi rabi nisi nāsā ||
bhaṃjeu rāma āpu bhava cāpū |bhava-bhaya-bhañjana nāma pratāpū ||
daṇḍaka banu prabhu kīnha suhāvana |jana mana amita nāma kiye pāvana ||
nisi-cara nikara dale raghunaṃdana |nāmu sakala kali-kaluṣa nikaṃdana ||
เพื่อประโยชน์แก่ผู้ภักดี พระรามทรงรับกายมนุษย์ ทรงอดทนต่อความยากลำบาก และทรงทำให้ผู้ทรงธรรมเป็นสุข แต่ผู้ที่สวดพระนามด้วยความรัก ผู้ภักดีย่อมเป็นที่อยู่แห่งความปีติและความเป็นมงคลโดยไม่ยากลำบาก พระรามทรงช่วยหญิงผู้เป็นภรรยาของฤาษีเพียงผู้เดียว แต่พระนามได้ปรับปรุงใจของคนชั่วร้ายนับล้าน เพื่อประโยชน์แก่ฤาษี พระรามทรงปราบธิดาแห่งสุเกตุ พร้อมทั้งกองทัพและบุตร แต่พระนามทำลายความผิด ความทุกข์ และความหวังชั่วร้ายของผู้รับใช้ เหมือนดวงอาทิตย์ทำลายความมืดแห่งราตรี พระรามเองทรงทำลายพระธนูของพระศิวะ พระบารมีแห่งพระนามทำลายความหวาดกลัวแห่งการเวียนว่ายตายเกิด พระผู้เป็นเจ้าทรงทำให้ป่าทัณฑกะงดงาม พระนามทรงชำระจิตใจนับไม่ถ้วนของผู้ภักดีให้บริสุทธิ์ พระรามผู้เป็นความยินดีแห่งราชวงศ์รฆุ ทรงทำลายหมู่อสูร พระนามเป็นผู้ทำลายบาปทั้งปวงแห่งกัลยุค
โทหา 24
सबरी गीध सुसेवकनि सुगति दीन्हि रघुनाथ।नाम उधारे अमित खल बेद बिदित गुन गाथ।।24।।
sabarī gīdha su-sevakanī su-gati dīnhi raghunātha |nāma udhāre amita khala beda bidita guna gātha ||24||
รฆุนาถทรงประทานสุคติแก่สพรีและชตายุ ผู้เป็นข้ารับใช้ผู้จริงใจ และด้วยพระนามของพระองค์ ทรงช่วยวิญญาณชั่วนับไม่ถ้วน พระเวทเองประกาศเรื่องราวคุณธรรมของพระองค์
เจาปาอี 25.1-4
राम सुकंठ बिभीषन दोऊ।राखे सरन जान सबु कोऊ।।
नाम गरीब अनेक नेवाजे।लोक बेद बर बिरिद बिराजे।।
राम भालु कपि कटकु बटोरा।सेतु हेतु श्रमु कीन्ह न थोरा।।
नामु लेत भवसिंधु सुखाहीं।करहु बिचारु सुजन मन माहीं।।
राम सकुल रन रावनु मारा।सीय सहित निज पुर पगु धारा।।
राजा रामु अवध रजधानी।गावत गुन सुर मुनि बर बानी।।
सेवक सुमिरत नामु सप्रीती।बिनु श्रम प्रबल मोह दलु जीती।।
फिरत सनेहँ मगन सुख अपनें।नाम प्रसाद सोच नहिं सपनें।।
rāma sukaṇṭha bibhīṣana doū |rākhē saraṇa jāni sabu koū ||
nāma garība anēka nēvājē |loka bēda bara birida birājē ||
rāma bhālu kapi kaṭaku baṭōrā |sētu hētu śramu kīnha na thōrā ||
nāmu lēta bhava-siṃdhu sukha āhīṃ |karahu bicāru sujana mana māhīṃ ||
rāma sakula rana rāvaṇu mārā |sīya sahita nija pura pagu dhārā ||
rājā rāmu avadha raja-dhānī |gāvata guna sura muni bara bānī ||
sēvaka sumirata nāmu sa-prītī |binu śrama prabala mōha dalu jītī ||
phirata sanēhaṁ magana sukha apanēṃ |nāma prasāda sōca nahiṃ sapanēṃ ||
พระรามทรงให้ที่พึ่งแก่สุครีพและวิภีษณะทั้งสอง ดังที่ทุกคนย่อมทราบ พระนามของพระองค์ทรงอุปถัมภ์ผู้ยากไร้นับไม่ถ้วน พระเกียรติอันประเสริฐรุ่งโรจน์ทั้งในโลกและในพระเวท พระรามทรงรวบรวมกองทัพหมีและวานร และความวิริยะอุตสาหะที่ทรงบำเพ็ญเพื่อสร้างสะพานนั้นมิใช่น้อย แต่เพียงระลึกถึงพระนาม มหาสมุทรแห่งการเวียนว่ายตายเกิดย่อมเหือกแห้ง ขอให้ผู้มีปัญญาพินิจพิจารณาในใจเถิด พระรามทรงสังหารราวณะในสงครามพร้อมด้วยตระกูลทั้งสิ้น และทรงย่างพระบาทสู่นครของพระองค์เองพร้อมด้วยนางสีดา พระรามทรงเป็นกษัตริย์ กรุงอโยธยาเป็นราชธานีของพระองค์ ส่วนเทวดาและฤาษีทรงสรรเสริญคุณของพระองค์ด้วยถ้อยคำอันประเสริฐ แต่ผู้รับใช้ผู้ระลึกถึงพระนามด้วยความเคารพรัก ย่อมพิชิตกองทัพแห่งความหลงผิดอันมั่นคงโดยมิต้องอุตสาหะ ผู้อุทิศเช่นนั้นย่อมดำรงอยู่ด้วยความเมามัวในความรักและความสุขของตน ด้วยพระคุณแห่งพระนาม ย่อมไม่มีความกังวลแม้ในความฝัน
โทหา 25
ब्रह्म राम तें नामु बड़ बर दायक बर दानि।रामचरित सत कोटि महँ लिय महेस जियँ जानि।।25।।
brahma rāma teṁ nāmu baṛa bara dāyaka bara dāni |rāmacarita sata koṭi mahaṁ liya mahesa jiyaṁ jāni ||25||
พระนามทรงยิ่งใหญ่กว่าทั้งพระพรหมผู้ไร้รูปและพระรามผู้มีรูป ทรงเป็นผู้ประทานพรแม้แก่ผู้ประทานพรผู้ยิ่งใหญ่ที่สุด ทราบเช่นนี้ในดวงใจ พระมเหศวรทรงเลือกพระนามนั้นจากพุทธศตโกติแห่งพระรามจริต
เจาปาอี 26.1-4
नाम प्रसाद संभु अबिनासी।साजु अमंगल मंगल रासी।।
सुक सनकादि सिद्ध मुनि जोगी।नाम प्रसाद ब्रह्मसुख भोगी।।
नारद जानेउ नाम प्रतापू।जग प्रिय हरि हरि हर प्रिय आपू।।
नामु जपत प्रभु कीन्ह प्रसादू।भगत सिरोमनि भे प्रहलादू।।
ध्रुवँ सगलानि जपेउ हरि नाऊँ।पायउ अचल अनूपम ठाऊँ।।
सुमिरि पवनसुत पावन नामू।अपने बस करि राखे रामू।।
अपतु अजामिलु गजु गनिकाऊ।भए मुकुत हरि नाम प्रभाऊ।।
कहौं कहाँ लगि नाम बड़ाई।रामु न सकहिं नाम गुन गाई।।
nāma prasāda sambhu abināsī |sāju amangala mangala rāsī ||
suka sanakādi siddha muni jogī |nāma prasāda brahma-sukha bhogī ||
nārada jāneu nāma pratāpū |jaga priya hari-hari hari priya āpū ||
nāmu japata prabhu kīnha prasādū |bhagata siromani bhe prahalādū ||
dhruvaṁ sagalāni japeu hari nāū̃ |pāyu acala anūpama ṭhāū̃ ||
sumiri pavanasuta pāvana nāmū |apane basa kari rākhe rāmū ||
apatu ajāmilu gaju ganikāū |bhe mukuta hari nāma prabhāū ||
kahauṁ kahām̐ lagi nāma baṛāī |rāmu na sakahiṁ nāma guna gāī ||
ด้วยพระคุณแห่งพระนาม ศัมภูทรงเป็นอมตะ แม้เครื่องประกอบจะไม่เป็นมงคล แต่ทรงเป็นแหล่งแห่งมงคลอย่างยิ่ง ศุกะ สนกะและพวก สิทธะ ฤาษีและโยคี ด้วยพระคุณแห่งพระนามย่อมเสวยสุขแห่งพรหมัน นารททรงทราบซึ่งอานุภาพแห่งพระนาม พระหริทรงเป็นที่รักแห่งโลก และพระองค์เองก็ทรงเป็นที่รักแห่งพระหริและพระหร ขณะที่ปรหลาทสวดพระนาม พระเจ้าทรงประทานพระคุณ และท่านได้กลายเป็นมงกุฎแห่งภักตา ธรุวะในความเศร้าโศกและทุกข์ถึงทรุด สวดพระนามแห่งพระหริ และได้รับสถานอันมั่นคงและหาที่เปรียบมิได้ ด้วยการระลึกถึงพระนามอันบริสุทธิ์ หนุมานบุตรแห่งวายุ ได้ทรงทำให้พระรามอยู่ใต้บังคับของตนและทรงรักษาไว้เช่นนั้น อชามิลผู้หลงจากธรรม ช้าง และหญิงโสเภณี ต่างได้รับอิสรภาพด้วยอานุภาพแห่งพระนามแห่งพระหริ จะกล่าวถึงความยิ่งใหญ่แห่งพระนามไปถึงไหน แม้พระรามก็ทรงไม่อาจสรรเสริญคุณคุณธรรมแห่งพระนามได้ครบถ้วน
โทหา 26
नामु राम को कलपतरु कलि कल्यान निवासु।जो सुमिरत भयो भाँग तें तुलसी तुलसीदासु।।26।।
nāmu rāma ko kalpataru kali kalyāna nivāsu |jo sumirata bhayo bhāṅga teṁ tulasī tulasīdāsu ||26||
พระนามรามาเป็นต้นไม้สำเร็จปรารถนา เป็นที่อยู่แห่งความเป็นสุขในกลิยุค ด้วยการระลึกถึงพระนาม ข้าพเจ้าตุลสีทาส ซึ่งเคยเป็นเพียงต้นกัญชาต่ำต้อย ได้กลายเป็นตุลสี พืชศักดิ์สิทธิ์
เจาปาอี 27.1-4
चहुँ जुग तीनि काल तिहुँ लोका।भए नाम जपि जीव बिसोका।।
बेद पुरान संत मत एहू।सकल सुकृत फल राम सनेहू।।
ध्यानु प्रथम जुग मखबिधि दूजें।द्वापर परितोषत प्रभु पूजें।।
कलि केवल मल मूल मलीना।पाप पयोनिधि जन मन मीना।।
नाम कामतरु काल कराला।सुमिरत समन सकल जग जाला।।
राम नाम कलि अभिमत दाता।हित परलोक लोक पितु माता।।
नहिं कलि करम न भगति बिबेकू।राम नाम अवलंबन एकू।।
कालनेमि कलि कपट निधानू।नाम सुमति समरथ हनुमानू।।
cahũ juga tīni kāla tihũ lokā |bhae nāma japi jīva bisokā ||
beda purāna santa mata ehū |sakala sukṛta phala rāma sanehū ||
dhyānu prathama juga makha-bidhi dūjẽ |dvāpara paritoṣata prabhu pūjẽ ||
kali kevala mala mūla malīnā |pāpa payonidhi jana mana mīnā ||
nāma kāmataru kāla karālā |sumirata samana sakala jaga jālā ||
rāma nāma kali abhimata dātā |hita paraloka loka pitu mātā ||
nahiṁ kali karama na bhagati bibekū |rāma nāma avalambana ekū ||
kālanemi kali kapaṭa nidhānū |nāma sumati samaratha hanumānū ||
ในทั้งสี่ยุค สามกาล และสามโลก สรรพสัตว์ได้พ้นจากความทุกข์เพราะสวดภาวนาพระนาม นี้คือความเห็นของพระเวท พระปุราณะ และนักบุญทั้งหลาย ว่าความรักในองค์พระรามเป็นผลแห่งบุญกุศลทั้งปวง ในยุคแรกมีการทำสมาธิเป็นหนทาง ในยุคที่สองมีพิธีบูชายัญ ในยุคทวาประพระเจ้าทรงพอพระทัยด้วยการบูชา แต่ยุคกลิเป็นยุคที่มัวหมองด้วยมลทินทั้งสิ้น เป็นมหาสมุทรแห่งบาป และจิตใจของมนุษย์เป็นปลาในสมุทรนั้น ในยุคอันน่าสะพรึงกลัวนี้ พระนามเป็นต้นกัลปพฤกษ์ การระลึกถึงพระนามย่อมทำลายเครื่องพันธนาการทั้งปวงแห่งโลก ในยุคกลิ พระนามของพระรามเป็นผู้ประทานสิ่งที่ปรารถนาทุกประการ เป็นผู้เกื้อกูลทั้งในโลกหน้าและโลกนี้ ดุจบิดามารดา ในยุคกลิ ไม่มีทั้งกรรม ความภักดี และปัญญาญาณ พระนามของพระรามเป็นที่พึ่งเดียว ยุคกลิคือกาลเนมิ เป็นแหล่งแห่งการหลอกลวง พระนามคือหนุมานผู้มีปัญญาและอานุภาพผู้เอาชนะยุคกลิได้
โทหา 27
राम नाम नरकेसरी कनककसिपु कलिकाल।जापक जन प्रहलाद जिमि पालिहि दलि सुरसाल।।27।।
rāma nāma narakesarī kanakakasipu kalikāla |jāpaka jana prahalāda jimi pālihi dali surasāla ||27||
พระนามของพระรามคือพระนรสิงห์ และกลียุคคืออสูรหิรัณยกศิปุ ผู้ใดสวดพระนามย่อมดั่งประหลาท พระนามจักทำลายผู้ทรมานทวยเทพนี้และคุ้มครองผู้สวดทั้งหลาย
เจาปาอี 28.1-6
भायँ कुभायँ अनख आलसहूँ।नाम जपत मंगल दिसि दसहूँ।।
सुमिरि सो नाम राम गुन गाथा।करउँ नाइ रघुनाथहि माथा।।
मोरि सुधारिहि सो सब भाँती।जासु कृपा नहिं कृपाँ अघाती।।
राम सुस्वामि कुसेवकु मोसो।निज दिसि दैखि दयानिधि पोसो।।
लोकहुँ बेद सुसाहिब रीतीं।बिनय सुनत पहिचानत प्रीती।।
गनी गरीब ग्रामनर नागर।पंडित मूढ़ मलीन उजागर।।
सुकबि कुकबि निज मति अनुहारी।नृपहि सराहत सब नर नारी।।
साधु सुजान सुसील नृपाला।ईस अंस भव परम कृपाला।।
सुनि सनमानहिं सबहि सुबानी।भनिति भगति नति गति पहिचानी।।
यह प्राकृत महिपाल सुभाऊ।जान सिरोमनि कोसलराऊ।।
रीझत राम सनेह निसोतें।को जग मंद मलिनमति मोतें।।
bhāyã kubhāyã anakh ālasahū̃ |nāma japat maṅgala disi dasahū̃ ||
sumiri so nāma rāma guna gāthā |karaũ nāi raghunāthahi māthā ||
mori sudhārihi so saba bhā̃tī |jāsu kṛpā nahĩ kṛpā̃ aghātī ||
rāma susvāmi kusevaku moso |nija disi daikhi dayānidhi poso ||
lokahū̃ beda susāhiba rītī̃ |binaya sunata pahicānata prītī ||
ganī garība grāmanara nāgara |paṇḍita mūṛha malīna ujāgara ||
sukabi kukabi nija mati anuhārī |nṛpahi sarāhata saba nara nārī ||
sādhu sujāna susīla nṛpālā |īsa aṁsa bhava parama kṛpālā ||
suni sanamānahĩ sabahi subānī |bhaniti bhagati nati gati pahicānī ||
yaha prākṛta mahipāla subhāū |jāna siromani kosalarāū ||
rījhata rāma saneha nisotẽ |ko jaga manda malinmati motẽ ||
ด้วยนามของพระราม ไม่ว่าจะสวดซ้ำด้วยความรักหรือด้วยความชัง ด้วยความโกรธหรือด้วยความเกียจคร้าน ความมงคลย่อมแผ่ไปในทิศทั้งสิบ ระลึกถึงนามนั้น และกราบศีรษะต่อองค์พระผู้เป็นนายแห่งราคู ข้าพเจ้าขับขานนิทานแห่งคุณธรรมของพระราม พระองค์จะแก้ไขข้อผิดพลาดทั้งปวงของข้าพเจ้าในทุกประการ ผู้ซึ่งพระกรุณาของพระองค์ไม่เคยอิ่มเอิบกับการเมตตา พระรามเป็นนายผู้ประเสริฐ และข้าพเจ้าเป็นผู้รับใช้ที่ต่ำต้อย ทว่ามหาสมุทรแห่งความเมตตา ทรงพิจารณาตามธรรมชาติของพระองค์เอง ได้อุ้มชูผู้เช่นข้าพเจ้า ในโลกและในพระเวทเช่นกัน หนทางของนายผู้ดีคือ ทรงฟังคำอ้อนวอนและจดจำความรักที่อยู่เบื้องหลังนั้น ทั้งผู้มั่งมีและผู้ยากจน ชาวบ้านและชาวเมือง ผู้รู้และผู้โง่เขลา ผู้มัวหมองและผู้มีชื่อเสียง กวีผู้ชาญฉลาดและกวีผู้หยาบช้า ชายและหญิงทั้งหมดต่างสรรเสริญกษัตริย์ของตนตามความเข้าใจของตน กษัตริย์ผู้มีศีลธรรม ปัญญาดี และอ่อนโยน เป็นอวตารบางส่วนขององค์พระเจ้าและทรงเมตตายิ่ง ทรงฟังคำพูดของทุกคนและทรงเคารพทุกคน ทรงรู้แจ้งความหมายแห่งบทกวี ความภักดี ความถ่อมตน และจุดมุ่งหมายเบื้องหลังนั้น นี่คือสภาพของกษัตริย์ในโลก กษัตริย์แห่งโกศลได้รับการขนานนามว่าเป็นมงกุฏแห่งผู้รู้แจ้ง พระรามทรงพอพระทัยด้วยความรักที่บริสุทธิ์ไม่ปะปน ใครในโลกนี้จะหน้าซื่อใจคดและมีจิตมัวหมองยิ่งไปกว่าข้าพเจ้าเล่า
โทหา 28(क)-(ख)
सठ सेवक की प्रीति रुचि रखिहहिं राम कृपालु।उपल किए जलजान जेहिं सचिव सुमति कपि भालु।।28(क)।।
हौहु कहावत सबु कहत राम सहत उपहास।साहिब सीतानाथ सो सेवक तुलसीदास।।28(ख)।।
saṭha sevaka kī prīti ruci rakhihahiṁ rāma kṛpālu |upala kiye jalajāna jehiṁ saciva sumati kapi bhālu ||28(ka)||
hauhu kahāvata sabu kahata rāma sahata upahāsa |sāhiba sītānātha so sevaka tulasīdāsa ||28(kha)||
พระรามผู้ทรงพระเมตตาจะทรงรักษาความรักและความชื่นชอบของผู้รับใช้ผู้ชั่วร้ายนี้ ผู้ซึ่งทรงทำให้หินเป็นเรือ และทรงตั้งลิงและหมีให้เป็นที่ปรึกษาผู้มีปัญญา ข้าพเจ้าก็ถูกเรียกว่าเป็นผู้รับใช้ของพระองค์ และทุกคนต่างก็กล่าวเช่นนั้น ส่วนพระรามทรงอดทนต่อการเยาะเย้ย นายผู้เช่นนี้คือพระสวามีแห่งนางสีดา และผู้รับใช้ผู้เช่นนี้คือตุลสีทาส
เจาปาอี 29.1-4
अति बड़ि मोरि ढिठाई खोरी।सुनि अघ नरकहुँ नाक सकोरी।।
समुझि सहम मोहि अपडर अपनें।सो सुधि राम कीन्हि नहिं सपनें।।
सुनि अवलोकि सुचित चख चाही।भगति मोरि मति स्वामि सराही।।
कहत नसाइ होइ हियँ नीकी।रीझत राम जानि जन जी की।।
रहति न प्रभु चित चूक किए की।करत सुरति सय बार हिए की।।
जेहिं अघ बधेउ ब्याध जिमि बाली।फिरि सुकंठ सोइ कीन्ह कुचाली।।
सोइ करतूति बिभीषन केरी।सपनेहुँ सो न राम हियँ हेरी।।
ते भरतहि भेंटत सनमाने।राजसभाँ रघुबीर बखाने।।
ati baṛi mori ḍhiṭhāī khorī |suni agh narakahum̐ nāka sakorī ||
samujhi saham mohi apaḍara apanem̐ |so sudhi rāma kīnhi nahiṃ sapanem̐ ||
suni avaloki sucita cakha cāhī |bhagati mori mati svāmi sarāhī ||
kahata nasāi hoi hiyam̐ nīkī |rījhata rāma jāni jana jī kī ||
rahati na prabhu cita cūka kiē kī |karata surati saya bāra hiē kī ||
jehim̐ agh badheu byādha jimi bālī |phiri sukanṭha soi kīnha kucālī ||
soi karatūti bibhīṣana kerī |sapanem̐hu so na rāma hiyam̐ herī ||
te bharatahi bheṃṭata sanamāne |rājasabhām̐ raghubīra bakhāne ||
ความเพ่งตัวและความผิดของข้าพเจ้ายิ่งใหญ่นัก แม้นรกเมื่อได้ยินบาปเช่นนี้ก็ย่นจมูกในความรังเกียจ เมื่อข้าพเจ้าระลึกถึงสิ่งนั้นก็สั่นเทาด้วยความหวาดกลัวโดยไม่มีเหตุ แต่พระรามมิได้ทรงสนใจสิ่งนั้นแม้แต่ในความฝัน พระองค์ทรงได้ยินความภักดีของข้าพเจ้า ทอดพระเนตรด้วยพระเนตรของพระองค์เองด้วยพระทัยบริสุทธิ์ และองค์พระผู้เป็นเจ้าของข้าพเจ้าทรงสรรเสริญความภักดีและปัญญาของข้าพเจ้า สิ่งใดที่เล่าแล้วเสียหาย ย่อมกลับเป็นความดีหากดีในใจ พระรามทรงพอพระทัยเมื่อทรงทราบสิ่งที่อยู่ในใจของผู้รับใช้ พระผู้เป็นเจ้ามิทรงจำความผิดที่ได้กระทำแล้ว แต่ทรงระลึกถึงสิ่งที่อยู่ในใจถึงร้อยครั้ง ด้วยบาปนั้นเองที่พระองค์ทรงประหารพาลีดังพรานป่า สุครีพก็ได้กระทำการชั่วร้ายเช่นเดียวกันในภายหลัง การกระทำเช่นเดียวกันนั้นก็เป็นของพิภีษณ์ แต่พระรามมิได้ทรงเห็นสิ่งนั้นในพระทัยแม้แต่ในความฝัน ทั้งสองท่านนั้นพระองค์ทรงให้เกียรติเมื่อพบกับภรต และพระรามวีรบุรุษแห่งราชวงศ์รคูทรงสรรเสริญทั้งสองในที่ประชุมราชสภา
โทหา 29(क)-(ग)
प्रभु तरु तर कपि डार पर ते किए आपु समान।तुलसी कहूँ न राम से साहिब सीलनिधान।।29(क)।।
राम निकाईं रावरी है सबही को नीक।जों यह साँची है सदा तौ नीको तुलसीक।।29(ख)।।
एहि बिधि निज गुन दोष कहि सबहि बहुरि सिरु नाइ।बरनउँ रघुबर बिसद जसु सुनि कलि कलुष नसाइ।।29(ग)।।
prabhu taru-tara kapi ḍāra para te kiye āpu samāna |tulasī kahū̃ na rāma se sāhiba sīla-nidhāna ||29(ka)||
rāma nikāī̃ rāvarī hai sabahī ko nīka |joṁ yaha sā̃cī hai sadā tau nīko tulasīka ||29(kha)||
ehi bidhi nija guna doṣa kahi sabahi bahuri siru nāi |baranaũ raghubara bisada jasu suni kali kaluṣa nasāi ||29(ga)||
พระผู้เป็นเจ้าประทับใต้ต้นไม้ และลิงทั้งหลายเกาะอยู่บนกิ่งก้าน แต่พระองค์ทรงให้พวกมันเสมอด้วยพระองค์ ตุลสีทาสกล่าวว่า ไม่มีที่ใดที่มีนายเช่นพระราม ผู้เป็นขุมทรัพย์แห่งความกรุณา ข้าแต่พระราม ความดีงามของพระองค์เป็นความดีสำหรับคนทั้งปวง หากสิ่งนี้เป็นจริงเสมอไป ก็เป็นความดีสำหรับตุลสีทาสเช่นกัน เช่นนั้น ครั้นกล่าวคุณและโทษของตนเองแล้ว และก้มศีรษะถวายบังคมต่อทุกผู้คนอีกครั้ง ข้าพเจ้าจักกล่าวถึงพระเกียรติอันบริสุทธิ์ของพระราฆพร ซึ่งเมื่อได้ฟังแล้วบาปกรรมแห่งกัลยุคก็สิ้นไป
Frequently Asked Questions
परंपरानुसार यह खंड ‘नाम-दीप’ प्रज्वलित करता है: श्रवण–कीर्तन–स्मरण से लोक में मंगल, अंतःकरण-शुद्धि, और परलोक में सद्गति का हेतु माना गया है—विशेषतः कलियुग में ‘राम नाम अवलंबन एकू’ के भाव से।
सामान्य सत्संग-परंपरा में नाम-महिमा प्रसंगों पर ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘राम राम’ का जप-सम्पुट जोड़ा जाता है; कई पाठ-परंपराएँ ‘राम नाम’/‘सियाराम’ को ही सम्पुट-रूप में रखती हैं।
Ask anything about Prakarana 3 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
