Sarga 83

Verse 1

तत स्समुत्थितः काल्यमास्थाय स्यन्दनोत्तमम्।प्रययौ भरतश्शीघ्रं रामदर्शनकाङ्क्षया।।2.83.1।।

แล้วครั้นรุ่งอรุณ พระภรตทรงลุกขึ้น เสด็จขึ้นรถศึกอันประเสริฐ แล้วรีบเสด็จไปด้วยความปรารถนาจะได้เฝ้าพระราม

Verse 2

अग्रतः प्रययुस्तस्य सर्वे मन्त्रिपुरोधसः।अधिरुह्य हयैर्युक्तान्रथान्सूर्यरथोपमान्।।2.83.2।।

บรรดาเสนาบดีและพราหมณ์ปุโรหิตทั้งปวงล่วงหน้าไปก่อนพระองค์ ขึ้นประทับรถเทียมม้าอันรุ่งเรืองดุจรถแห่งพระสุริยะ

Verse 3

नवनागसहस्राणि कल्पितानि यथाविधि।अन्वयुर्भरतं यान्तमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम्।।2.83.3।।

ตามระเบียบพิธีอันสมควร ช้างเก้าพันเชือกถูกจัดขบวนอย่างงดงาม และเมื่อพระภรตเสด็จออกเดินทาง—ผู้เป็นความปีติแห่งวงศ์อิกษวากุ—ช้างเหล่านั้นก็ตามเสด็จไป

Verse 4

षष्टी रथसहस्राणि धन्विनो विविधायुधाः।अन्वयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम्।।2.83.4।।

รถศึกหกหมื่นคัน พร้อมเหล่านักธนูถืออาวุธนานา ต่างตามเสด็จพระภรตผู้เสด็จไป—ราชกุมารผู้ทรงเกียรติยศ

Verse 5

शतं सहस्राण्यश्वानां समारूढानि राघवम्।अन्वयुर्भरतं यान्तं सत्यसन्धं जितेन्द्रियम्।।2.83.5।।

ม้าหนึ่งแสนตัว ต่างมีผู้ขี่พร้อมสรรพ ตามเสด็จพระภรตผู้เสด็จไป—ผู้มั่นคงในสัตย์สัญญา และผู้ชนะอินทรีย์ของตน

Verse 6

कैकेयी च सुमित्रा च कौसल्या च यशस्विनी।रामानयनसंहृष्टा ययुर्यानेन भास्वता।।2.83.6।।

พระนางไกเกยี พระนางสุมิตรา และพระนางเกาสัลยาอันทรงเกียรติ มีพระทัยชื่นบานด้วยความหวังจะอัญเชิญพระรามกลับคืน เสด็จไปด้วยยานพาหนะอันส่องประกาย

Verse 7

प्रयाताश्चार्यसङ्घाता रामं द्रष्टुं सलक्ष्मणम्।तस्यैव च कथाश्चित्राः कुर्वाणा हृष्टमानसाः।।2.83.7।।

หมู่ชนผู้ทรงเกียรติทั้งหลายก็ออกเดินทางเพื่อเฝ้าพระรามพร้อมพระลักษมณ์ ด้วยจิตยินดี พลางเล่าเรื่องราวอันน่าพิศวงและงดงามแห่งพระจริยวัตรของพระองค์

Verse 8

मेघश्यामं महाबाहुं स्थिरसत्त्वं दृढव्रतम्।कदा द्रक्ष्यामहे रामं जगत श्शोकनाशनम्।।2.83.8।।

เมื่อใดหนอเราจักได้เฝ้าพระราม—ผิวดุจเมฆฝน แขนใหญ่ทรงพลัง จิตมั่นคง ปฏิญาณแน่วแน่—ผู้ทรงดับทุกข์โศกของโลกทั้งปวง?

Verse 9

दृष्ट एव हि न श्शोकमपनेष्यति राघवः।तम स्सर्वस्य लोकस्य समुद्यन्निव भास्करः।।2.83.9।।

แท้จริง เพียงได้เห็นพระราฆวะ ความโศกก็จักมลายไป ดุจพระอาทิตย์อุทัยขจัดความมืดของโลกทั้งสิ้น

Verse 10

इत्येवं कथयन्तस्ते सम्प्रहृष्टाः कथा श्शुभाः।परिष्वजानाश्चान्योन्यं ययुर्नागरिका जनाः।।2.83.10।।

ครั้นกล่าวกันดังนี้ ทุกคนก็ยินดีปรีดา เล่าเรื่องมงคลเกี่ยวกับพระราม และโอบกอดกันและกัน แล้วชาวนครก็พากันดำเนินต่อไป

Verse 11

ये च तत्रापरे सर्वे सम्मता ये च नैगमाः।रामं प्रति ययुर्हृष्टा स्सर्वाः प्रकृतयस्तथा।।2.83.11।।

ส่วนคนอื่น ๆ ที่นั่นทั้งหมด ทั้งชาวนครผู้เป็นที่นับถือและพ่อค้า ตลอดจนไพร่ฟ้าประชาราษฎร์ทั้งปวง ต่างยินดีแล้วมุ่งหน้าไปยังพระราม

Verse 12

मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः।सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः।2.83.12।।मयूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा।दन्तकारा स्सुधाकारा स्तथा गन्धोपजीविनः।।2.83.13।।सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः।स्नापकोष्णोदका वैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा।।2.83.14।।रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः।शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा।।2.83.15।।

ทั้งช่างเจียระไนอัญมณีและช่างปั้นหม้อผู้ประณีต ช่างทอผ้าและผู้เลี้ยงชีพด้วยงานอาวุธ ช่างทำเครื่องประดับขนนกยูง ช่างเลื่อย ช่างทำของกระจุกกระจิก และช่างเจาะรู ช่างงาช้าง ช่างฉาบปูน และผู้ค้าของหอม ช่างทองผู้มีชื่อเสียง ผู้ซักผ้าห่ม ผู้ดูแลอาบน้ำอุ่น แพทย์ ผู้ขายธูป และผู้ขายสุรา ช่างซักผ้าและช่างตัดเย็บ หัวหน้าหมู่บ้านและชุมชน นักแสดงพร้อมสตรีของตน และชาวประมง—ทั้งหมดต่างพากันไปตามพระภรต

Verse 13

मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः।सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः।2.83.12।।मयूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा।दन्तकारा स्सुधाकारा स्तथा गन्धोपजीविनः।।2.83.13।।सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः।स्नापकोष्णोदका वैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा।।2.83.14।।रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः।शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा।।2.83.15।।

ทั้งช่างเจียระไนอัญมณีและช่างปั้นหม้อผู้ประณีต ช่างทอผ้าและผู้เลี้ยงชีพด้วยงานอาวุธ ช่างทำเครื่องประดับขนนกยูง ช่างเลื่อย ช่างทำของกระจุกกระจิก และช่างเจาะรู ช่างงาช้าง ช่างฉาบปูน และผู้ค้าของหอม ช่างทองผู้มีชื่อเสียง ผู้ซักผ้าห่ม ผู้ดูแลอาบน้ำอุ่น แพทย์ ผู้ขายธูป และผู้ขายสุรา ช่างซักผ้าและช่างตัดเย็บ หัวหน้าหมู่บ้านและชุมชน นักแสดงพร้อมสตรีของตน และชาวประมง—ทั้งหมดต่างพากันไปตามพระภรต

Verse 14

मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः।सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः।2.83.12।।मयूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा।दन्तकारा स्सुधाकारा स्तथा गन्धोपजीविनः।।2.83.13।।सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः।स्नापकोष्णोदका वैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा।।2.83.14।।रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः।शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा।।2.83.15।।

ทั้งช่างเจียระไนอัญมณีและช่างปั้นหม้อผู้ประณีต ช่างทอผ้าและผู้เลี้ยงชีพด้วยงานอาวุธ ช่างทำเครื่องประดับขนนกยูง ช่างเลื่อย ช่างทำของกระจุกกระจิก และช่างเจาะรู ช่างงาช้าง ช่างฉาบปูน และผู้ค้าของหอม ช่างทองผู้มีชื่อเสียง ผู้ซักผ้าห่ม ผู้ดูแลอาบน้ำอุ่น แพทย์ ผู้ขายธูป และผู้ขายสุรา ช่างซักผ้าและช่างตัดเย็บ หัวหน้าหมู่บ้านและชุมชน นักแสดงพร้อมสตรีของตน และชาวประมง—ทั้งหมดต่างพากันไปตามพระภรต

Verse 15

मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः।सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः।2.83.12।।मयूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा।दन्तकारा स्सुधाकारा स्तथा गन्धोपजीविनः।।2.83.13।।सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः।स्नापकोष्णोदका वैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा।।2.83.14।।रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः।शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा।।2.83.15।।

ทั้งช่างเจียระไนอัญมณีและช่างปั้นหม้อผู้ประณีต ช่างทอผ้าและผู้เลี้ยงชีพด้วยงานอาวุธ ช่างทำเครื่องประดับขนนกยูง ช่างเลื่อย ช่างทำของกระจุกกระจิก และช่างเจาะรู ช่างงาช้าง ช่างฉาบปูน และผู้ค้าของหอม ช่างทองผู้มีชื่อเสียง ผู้ซักผ้าห่ม ผู้ดูแลอาบน้ำอุ่น แพทย์ ผู้ขายธูป และผู้ขายสุรา ช่างซักผ้าและช่างตัดเย็บ หัวหน้าหมู่บ้านและชุมชน นักแสดงพร้อมสตรีของตน และชาวประมง—ทั้งหมดต่างพากันไปตามพระภรต

Verse 16

समाहिता वेदविदो ब्राह्मणा वृत्तसम्मताः।गोरथैर्भरतं यान्तमनुजग्मु स्सहस्रशः।।2.83.16।।

พราหมณ์ผู้มีจิตตั้งมั่น รู้พระเวท และเป็นที่ยกย่องด้วยความประพฤติอันเที่ยงธรรม ต่างติดตามพระภรตะเมื่อเสด็จออกเดินทาง เป็นพัน ๆ คน โดยนั่งเกวียนเทียมโค

Verse 17

सुवेषा श्शुद्धवसनास्ताम्रमृष्टानुलेपनाः।सर्वे ते विविधैर्यानै श्शनैर्भरतमन्वयुः।।2.83.17।।

ทุกคนแต่งกายงดงาม นุ่งห่มผ้าสะอาดบริสุทธิ์ และทาด้วยจันทน์แดงอันผ่องใส แล้วค่อย ๆ ติดตามพระภรตะไปด้วยยานพาหนะนานาชนิด

Verse 18

प्रहृष्टमुदिता सेना साऽन्वयात्कैकयीसुतम्।भ्रातुरानयने यान्तं भरतं भ्रातृवत्सलम्।।2.83.18।।

กองทัพนั้นเปี่ยมด้วยความยินดีและฮึกเหิม ติดตามพระภรต โอรสแห่งไกเกยี ผู้รักพี่น้องยิ่งนัก เมื่อพระองค์เสด็จไปเพื่ออัญเชิญพระเชษฐากลับคืนมา

Verse 19

ते गत्वा दूरमध्वानं रथयानाश्वकुञ्जरैः।समासेदुस्ततो गङ्गां शृङ्गीबेरपुरं प्रति।।2.83.19।।यत्र रामसखो वीरो गुहो ज्ञातिगणैर्वृतः।निवसत्यप्रमादेन देशं तं परिपालयन्।।2.83.20।।

ครั้นเดินทางไกลด้วยรถศึก รถเทียม ม้า และช้างแล้ว พวกเขาก็มาถึงแม่น้ำคงคา มุ่งสู่ศฤงคีเบรปุระ—ที่ซึ่งคุหะผู้กล้าหาญ สหายของพระราม พำนักอยู่ท่ามกลางหมู่ญาติ และคุ้มครองแผ่นดินนั้นด้วยความไม่ประมาท

Verse 20

ते गत्वा दूरमध्वानं रथयानाश्वकुञ्जरैः।समासेदुस्ततो गङ्गां शृङ्गीबेरपुरं प्रति।।2.83.19।।यत्र रामसखो वीरो गुहो ज्ञातिगणैर्वृतः।निवसत्यप्रमादेन देशं तं परिपालयन्।।2.83.20।।

ครั้นเดินทางไกลด้วยรถศึก รถเทียม ม้า และช้างแล้ว พวกเขาก็มาถึงแม่น้ำคงคา มุ่งสู่ศฤงคีเบรปุระ—ที่ซึ่งคุหะผู้กล้าหาญ สหายของพระราม พำนักอยู่ท่ามกลางหมู่ญาติ และคุ้มครองแผ่นดินนั้นด้วยความไม่ประมาท

Verse 21

उपेत्य तीरं गङ्गायाश्चक्रवाकैरलङ्कृतम्।व्यवातिष्ठत सा सेना भरतस्यानुयायिनी।।2.83.21।।

ครั้นถึงฝั่งแม่น้ำคงคาอันประดับด้วยนกจักรวากะ กองทัพที่ติดตามพระภรตก็หยุดพัก ณ ที่นั้น

Verse 22

निरीक्ष्यानुगतां सेनां तां च गङ्गां शिवोदकाम्।भरतस्सचिवान्सर्वानब्रवीद्वाक्यकोविदः।।2.83.22।।

เมื่อทอดพระเนตรกองทัพที่ตามเสด็จมา และแม่น้ำคงคาผู้มีสายน้ำเป็นมงคล พระภรตผู้ชำนาญวาจาจึงตรัสกับเสนาบดีทั้งปวง

Verse 23

निवेशयत मे सैन्यमभिप्रायेण सर्वतः।विश्रान्ताः प्रतरिष्यामश्श्व इदानीमिमां नदीम्।।2.83.23।।

จงจัดตั้งค่ายกองทัพของเราโดยสะดวกทั่วทุกทิศ ครั้นเมื่อทุกคนได้พักผ่อนแล้ว พรุ่งนี้เราจักข้ามแม่น้ำนี้

Verse 24

दातुं च तावदिच्छामि स्वर्गतस्य महीपतेः।और्ध्वदेहनिमित्तार्थमवतीर्योदकं नदीम्।।2.83.24।।

บัดนี้เราปรารถนาจะลงสู่สายน้ำนี้ เพื่อถวายตัรปณะ—น้ำบูชาแด่พระราชาผู้เสด็จสู่สวรรค์ เพื่อเป็นมงคลแก่การเดินทางสู่ภพสูงของพระองค์

Verse 25

तस्यैवं ब्रुवतोऽमात्यास्तथेत्युक्त्वा समाहिताः।न्यवेशयंस्तां छन्देन स्वेन स्वेन पृथक्पृथक्।।2.83.25।।

ครั้นพระองค์ตรัสดังนี้ เหล่าอำมาตย์ผู้สำรวมและตั้งใจ ต่างทูลรับว่า “เป็นเช่นนั้นเถิด” แล้วจัดค่ายให้เรียบร้อย แต่ละกองตั้งอยู่แยกกันตามความเหมาะสมของตน

Verse 26

निवेश्य गङ्गामनु तां महानदीं चमूं विधानैः परिबर्हशोभिनीम्।उवास रामस्य तदा महात्मनो विचिन्तयानो भरतो निवर्तनम्।।2.83.26।।

ครั้นจัดตั้งกองทัพอันรุ่งเรือง—ประดับด้วยธงและเครื่องหมายราชา—ไว้ตามระเบียบ ณ ริมมหานทีคงคาแล้ว พระภรตะก็พำนักอยู่ ณ ที่นั้น ใคร่ครวญถึงหนทางจะอัญเชิญพระรามผู้มหาตมะให้เสด็จกลับ