Adhyaya 161
Saṃvaraṇa’s Petition and Tapatī’s Conditioned Consent (सम्वरण-तपती संवादः)
Upa-parva: Saṃvaraṇa–Tapatī Upākhyāna (Episode of King Saṃvaraṇa and Tapatī)
A Gandharva narrator describes King Saṃvaraṇa collapsing to the ground when Tapatī becomes momentarily unseen, portraying desire as a destabilizing force even for a capable ruler. Tapatī reappears, addresses the king with composed speech, and urges him to rise, rejecting public loss of self-command. Saṃvaraṇa, depicted as afflicted by Manmatha’s ‘fire,’ pleads for acceptance, proposes immediate union, and explicitly recommends the gāndharva form of marriage as superior. Tapatī responds with a normative constraint: she is a maiden under her father’s authority and not independent in bodily or social matters; if the king’s affection is genuine, he should petition her father, Savitṛ (Āditya), through reverence, austerity, and disciplined conduct. She affirms reciprocal attraction yet anchors legitimacy in paternal consent, thereby converting a private impulse into a socially validated alliance. The chapter closes with her self-identification as Tapatī, daughter of Savitṛ, clarifying divine lineage and the political-theological weight of the match for Kuru genealogy.
Chapter Arc: एक ब्राह्मण-गृहस्थ की विवश करुण पुकार—बकासुर को बलि देने की बारी फिर आ पहुँची है, और इस बार घर का एकमात्र बालक या तपस्विनी कन्या में से किसी को भेजना पड़ेगा। → कुन्ती ब्राह्मण से कहती है कि उसके पास तो केवल एक पुत्र और एक कन्या हैं; ऐसे में उनका जाना उचित नहीं। वह अपने पाँच पुत्रों का प्रस्ताव रखती है—उनमें से एक राक्षस के लिए बलि-रूप अन्न लेकर जाएगा। ब्राह्मण भय और पाप-बोध से काँप उठता है: ‘यदि मेरे कारण किसी ब्राह्मण का वध हुआ तो प्रायश्चित्त कहाँ?’ वह आत्मवध तक को श्रेयस्कर मानने लगता है, पर यह भी स्वीकारता है कि दूसरों के हाथों अनजाने में हुई मृत्यु का पाप अपने ऊपर नहीं लेना चाहता। → कुन्ती दृढ़ होकर आश्वासन देती है कि उसके पुत्रों ने पहले भी अनेक बलवान, महाकाय राक्षसों का संहार किया है; यह कार्य वे कर सकते हैं। अंततः कुन्ती और ब्राह्मण मिलकर वायुनन्दन भीमसेन से कहते हैं—‘तुम यह कार्य करो।’ भीम का ‘तथेत्य’ स्वीकार ही अध्याय का निर्णायक क्षण बनता है। → ब्राह्मण-परिवार की असहायता को कुन्ती की नीति, करुणा और आत्मविश्वास सहारा देता है; बलि का भार अब पाण्डव-गृह पर, विशेषतः भीम पर, स्थानांतरित हो जाता है। → भीम बकासुर के लिए नियत अन्न-बलि लेकर निकलने को तैयार है—अब सामना होगा राक्षस से, और निर्णय होगा कि भय का चक्र टूटेगा या नहीं।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल १९ श्लोक हैं) ऑपनआक्रात बछ। अर: अं षष्टर्याधेिकशततमो< ध्याय: कुन्ती और ब्राह्णकी बातचीत कुन्त्युवाच न विषादस्त्वया कार्यो भयादस्मात् कथंचन । उपाय: परिदृष्टो5त्र तस्मान्मोक्षाय रक्षस:
กุนตีกล่าวว่า “ท่านพราหมณ์ อย่าได้เศร้าโศกเพราะความหวาดกลัวนี้ไม่ว่ากรณีใด ๆ ที่นี่ข้าได้แลเห็นอุบายที่จะให้ท่านพ้นจากรากษสนั้นแล้ว”
Verse 2
एकस्तव सुतो बाल: कन्या चैका तपस्विनी । न चैतयोस्तथा पत्न्या गमनं तव रोचये,आपके तो एक ही नन््हा-सा पुत्र और एक ही तपस्विनी कन्या है, अतः इन दोनोंका तथा आपकी पत्नीका भी वहाँ जाना मुझे अच्छा नहीं लगता
ท่านมีบุตรชายตัวน้อยเพียงคนเดียว และธิดาผู้บำเพ็ญตบะเพียงคนเดียว; เพราะฉะนั้น ข้าไม่เห็นชอบให้ท่านไปที่นั่น ทั้งไม่เห็นชอบให้พาเด็กทั้งสองและภรรยาของท่านไปด้วย
Verse 3
मम पज्च सुता ब्रह्मंस्तेषामेको गमिष्यति । त्वदर्थ बलिमादाय तस्य पापस्य रक्षस:
ข้าแต่พราหมณ์ผู้ประเสริฐ ข้ามีบุตรชายห้าคน; ในหมู่พวกเขา คนหนึ่งจะไปแทน เพื่อท่าน โดยนำเครื่องบรรณาการไปยังรากษสผู้บาปนั้น
Verse 4
ब्राह्मण उवाच नाहमेतत करिष्यामि जीवितार्थी कथंचन । ब्राह्मणस्यातिथेश्रैव स्वार्थ प्राणान् वियोजयन्
The Brahmin said: “I will not do this in any way, even for the sake of saving my own life. For my petty self-interest, how could I cause the loss of life of a Brahmin—and moreover of a guest? That would be utterly impossible.”
Verse 5
न त्वेतदकुलीनासु नाथर्मिष्ठासु विद्यते । यद् ब्राह्मणार्थ विसृजेदात्मानमपि चात्मजम्
The brāhmaṇa said: “Such conduct is not found even among the low-born, nor among the most unrighteous—that a person would abandon even his own life, and even his son, for the sake of a brāhmaṇa. To do so is blameworthy.”
Verse 6
आत्मनस्तु मया श्रेयो बोद्धव्यमिति रोचते । ब्रह्मवध्या55त्मवध्या वा श्रेयानात्मवधो मम
The Brahmin said: “It seems to me that I should discern what is truly best for myself. Between the killing of a Brahmin and the killing of myself, I judge self-destruction to be the lesser course. Brahmin-slaying is a grievous sin, and in this world there is no easy release from it; therefore, even if the act were unintentional, I consider taking my own life preferable to incurring the guilt of Brahmin-murder.”
Verse 7
ब्रह्मवध्या परं पापं निष्कृतिनात्र विद्यते अबुद्धिपूर्व कृत्वापि वरमात्मवधो मम
The Brahmin said: “The slaying of a Brahmin is the highest sin; in this world there is no expiation for it. Even if it were done without intent, I consider it better for me to take my own life. In my judgment, self-destruction is preferable to the burden of Brahmin-slaying, for Brahmin-murder is a grievous evil from which there is no release.”
Verse 8
न त्वहं वधमाकाडुक्षे स्वयमेवात्मन: शुभे | परै: कृते वधे पापं न किंचिन्मयि विद्यते
The brāhmaṇa said: “O auspicious lady, I do not myself desire death—least of all self-destruction. But if others were to kill me, no sin would attach to me for that act.”
Verse 9
अभिसंधिकृते तस्मिन् ब्राह्मणस्य वधे मया । निष्कृतिं न प्रपश्यामि नृशंसं क्षुद्रमेव च
พราหมณ์กล่าวว่า “หากเราจงใจวางอุบายให้พราหมณ์ถูกฆ่า นั่นย่อมเป็นกรรมอันต่ำช้าและโหดร้ายยิ่ง เรามองไม่เห็นหนทางไถ่บาปเลย การทอดทิ้งผู้มาถึงเรือน การละทิ้งผู้มาขอพึ่ง และการฆ่าผู้วิงวอนขอความคุ้มครอง—ตามคำวินิจฉัยของบัณฑิตทั้งหลาย ล้วนเป็นการกระทำอันโหดเหี้ยมและน่าติเตียนยิ่ง”
Verse 10
आगततस्य गृहं त्यागस्तथैव शरणार्थिन: । याचमानस्य च वधो नृशंसो गर्हितो बुधै:
การทอดทิ้งผู้มาถึงเรือน การละทิ้งผู้มาขอพึ่ง และการฆ่าผู้วิงวอนขอความคุ้มครอง—ล้วนเป็นความโหดร้าย และบัณฑิตทั้งหลายประณาม
Verse 11
कुर्यान्न निन्दितं कर्म न नृशंसं कथंचन । इति पूर्वे महात्मान आपद्धर्मविदो विदु:
พราหมณ์กล่าวว่า “ไม่ว่ากรณีใด ๆ ไม่พึงกระทำกรรมอันน่าติเตียน และไม่พึงกระทำความโหดร้ายไม่ว่าประการใด ดังนี้มหาตมะในกาลก่อน ผู้รู้ธรรมยามคับขัน ได้ประกาศไว้ เพราะฉะนั้น แม้วันนี้เราจะพินาศพร้อมภรรยา ก็ยังประเสริฐกว่า; แต่เราจะไม่ยินยอมต่อการฆ่าพราหมณ์เป็นอันขาด”
Verse 12
श्रेयांस्तु सहदारस्य विनाशो5द्य मम स्वयम् । ब्राह्मणस्य वधं नाहमनुमंस्थे कदाचन
วันนี้แม้เราจะพินาศพร้อมภรรยา ก็ยังประเสริฐกว่า; เพราะเราจะไม่ยินยอมต่อการฆ่าพราหมณ์เป็นอันขาด
Verse 13
कुन्त्युवाच ममाप्येषा मतिर्ब्रह्मन् विप्रा रक्ष्या इति स्थिरा | न चाप्यनिष्ट: पुत्रो मे यदि पुत्रशतं भवेत्
กุนตีกล่าวว่า “ข้าแต่พราหมณ์ ความเห็นของข้าก็มั่นคงเช่นกันว่า พราหมณ์ทั้งหลายพึงได้รับการคุ้มครอง และบุตรของข้าก็มิได้เป็นที่รังเกียจเลย แม้ข้าจะมีบุตรถึงร้อยคนก็ตาม”
Verse 14
न चासौ राक्षस: शक्तो मम पुत्रविनाशने । वीर्यवान् मन्त्रसिद्धश्न तेजस्वी च सुतो मम
ยักษ์ตนนั้นไม่อาจทำลายบุตรของเราได้ เพราะบุตรของเรากล้าหาญ สำเร็จในมนตร์ และรุ่งเรืองด้วยเดชานุภาพ
Verse 15
राक्षसाय च ततू सर्व प्रापयिष्यति भोजनम् | मोक्षयिष्यति चात्मानमिति मे निश्चिता मति:,मेरा यह निश्चित विश्वास है कि वह सारा भोजन राक्षसके पास पहुँचा देगा और उससे अपने-आपको भी छुड़ा लेगा
เรามั่นใจแน่ว่าเขาจะนำอาหารทั้งหมดนี้ไปส่งถึงยักษ์ และด้วยการนั้นเขาก็จะช่วยตนให้พ้นภัยได้ด้วย
Verse 16
समागताश्च वीरेण दृष्टपूर्वाश्व॒ राक्षसा: | बलवन्तो महाकाया निहताश्षाप्पनेकश:,मैंने पहले भी बहुत-से बलवान् और विशालकाय राक्षस देखे हैं, जो मेरे वीर पुत्रसे भिड़कर अपने प्राणोंसे हाथ धो बैठे हैं
เราก็เคยเห็นมาแล้ว ยักษ์มากมายทั้งกำยำและมหึมา ที่ออกมาปะทะกับวีรบุรุษผู้นั้น แล้วถูกปราบล้มตายครั้งแล้วครั้งเล่า
Verse 17
न त्विदं केषुचिद् ब्रह्मन् व्याहर्तव्यं कथंचन । विद्यार्थिनो हि मे पुत्रान् विप्रकुर्य: कुतूहलात्
แต่ท่านพราหมณ์ เรื่องนี้อย่าได้กล่าวแก่ผู้ใดไม่ว่ากรณีใด ๆ มิฉะนั้นเหล่าศิษย์ผู้ใฝ่วิชา ด้วยความใคร่รู้และความอยากเรียน จะพากันรบกวนบุตรของเรา
Verse 18
गुरुणा चाननुज्ञातो ग्राहयेद् यत् सुतो मम । न स कुर्यात् तथा कार्य विद्ययेति सतां मतम्
และหากบุตรของเราโดยมิได้รับอนุญาตจากอาจารย์ ไปถ่ายทอดมนตร์ของตนแก่ผู้ใด ผู้ที่เรียนมนตร์นั้นย่อมไม่อาจบรรลุผลด้วยมนตร์นั้นได้ดังที่บุตรของเราทำได้—นี่คือความเห็นของผู้ประพฤติดี
Verse 19
एवमुक्तस्तु पृथया स विप्रो भार्यया सह । हृष्ट: सम्पूजयामास तद्वाक्यममृतोपमम्
เมื่อปฤถา (กุนตี) กล่าวดังนั้น พราหมณ์ผู้นั้นพร้อมภรรยาก็ยินดีนัก เขาแสดงความนอบน้อมและสรรเสริญถ้อยคำของกุนตี ซึ่งประดุจน้ำอมฤต—อ่อนโยน ชุบชีวิต และเกื้อหนุนธรรม—อย่างสุดใจ
Verse 20
ततः कुन्ती च विप्रश्न सहितावनिलात्मजम् | तमब्रूतां कुरुष्वेति स तथेत्यब्रवीच्च तौ,तदनन्तर कुन्ती और ब्राह्मणने मिलकर वायु-नन्दन भीमसेनसे कहा--“तुम यह काम कर दो।” भीमसेनने उन दोनोंसे “तथास्तु' कहा
ต่อมา กุนตีและพราหมณ์ได้ร่วมกันกล่าวแก่ภีมเสน โอรสแห่งวายุว่า “จงทำภารกิจนี้เถิด” ภีมตอบรับทั้งสองว่า “ตถาสตุ” และรับหน้าที่นั้นไว้
Verse 159
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत बकवधपर्वमें कुन्तीप्रश्नविषयक एक सौ उनसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ อาทิปรรพ ภายในตอนบกวธปรรพ บทว่าด้วยปัญหาของกุนตี บทที่หนึ่งร้อยห้าสิบเก้าจึงสิ้นสุดลง
Verse 160
)॥ $ । 7 ; इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि बकवधपर्वणि भीमबकवधाड्रीकारे षष्ट्यधिकशततमो< ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ อาทิปรรพ ภายในตอนบกวธปรรพ บทว่าด้วยการที่ภีมรับภารกิจปราบบกะ บทที่หนึ่งร้อยหกสิบจึงสิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
The tension is between immediate personal desire and the requirement for socially sanctioned union: whether attraction justifies direct elopement-like action or must be routed through lawful guardianship and consent.
Self-mastery and procedural legitimacy are portrayed as components of dharma: even intense emotion should be disciplined and aligned with recognized norms to preserve personal dignity and public order.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its meta-function is genealogical and normative—clarifying lineage (Tapatī as Savitṛ’s daughter) and encoding marriage legitimacy as a prerequisite for dynastic continuity.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.