Adhyaya 42: Ritual Procedure for the Phālguna Bright-Fortnight Dvādaśī Narasiṃha Worship, with the Narrative of King Vatsa
Phālguṇa-śukla-dvādaśī-narasiṃha-pūjāvidhiḥ (Vatsa-nṛpa-kathā ca)
Ritual-Manual with Exemplary Royal Narrative (Vrata-Māhātmya)
వరాహ–పృథివీ సంభాషణలో దుర్వాస మహర్షి ఫాల్గుణ శుక్ల ద్వాదశీ నరసింహ వ్రత విధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. ఉపవాసానంతరం హరి/నరసింహుని పూజను శరీరాంగ ఆహ్వానాలతో—పాదాలు, జంఘలు, కటి, వక్షస్థలం, కంఠం, శిరస్సు—క్రమంగా నిర్వహించి, చక్రం మరియు శంఖాన్ని గంధం, పుష్పం, ఫలాలతో సత్కరించాలి. వస్త్రంతో కప్పిన ఘటాన్ని సిద్ధం చేసి నరసింహ ప్రతిమను స్థాపించాలి—ఉత్తమంగా స్వర్ణమయం, లేక తామ్రమయం, లేదా కఠిన/వెదురు మయం కూడా—మరియు ద్వాదశీనాడు వేదవేత్త బ్రాహ్మణునికి దానమివ్వాలి. ఫలసిద్ధికి కింపురుష-వర్ష రాజు వత్స కథ: శత్రువుల చేత రాజ్యచ్యుతుడై వసిష్ఠాశ్రమంలో శరణు పొంది వ్రతం ఆచరించి, ఆయుధస్వరూప చక్రాన్ని పొందడంతో రాజ్యవ్యవస్థను పునఃస్థాపించి, చివరికి విష్ణులోకాన్ని పొందుతాడు; ఈ వ్రతం సమాజ స్థైర్యానికీ పృథివీ క్రమస్థాపనకీ సాధనమని చెప్పబడింది।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 42
Verse 1
दुर्वासा उवाच । तद्वत् फाल्गुनमासे तु शुक्लपक्षे तु द्वादशीम् । उपोष्य प्रोक्तविधिना हरिमाराधयेत् सुधीः ॥ ४२.१ ॥
దుర్వాసుడు పలికెను—అదేవిధంగా ఫాల్గుణమాసంలో శుక్లపక్ష ద్వాదశినాడు, చెప్పబడిన విధానమున ఉపవాసముండి, జ్ఞానుడు హరిని ఆరాధించవలెను।
Verse 2
नरसिंहाय पादौ तु गोविन्दायेत्युरू तथा । कटिं विश्वभुजे पूज्य अनिरुद्धेत्युरस्तथा ॥ ४२.२ ॥
పాదములను ‘నరసింహాయ’ అని అర్పించాలి; తొడలను ‘గోవిందాయ’ మంత్రంతో. నడుమును ‘విశ్వభుజ’గా పూజించాలి; వక్షస్థలాన్ని ‘అనిరుద్ధ’ అని పూజించాలి।
Verse 3
कण्ठं तु शितिकण्ठाय पिङ्गकेशाय वै शिरः । असुरध्वंसनायेति चक्रं तोयात्मने तथा । शङ्खमित्येव सम्पूज्य गन्धपुष्पफलैस्तथा ॥ ४२.३ ॥
కంఠాన్ని ‘శితికంఠాయ’ అని పూజించాలి; శిరస్సును ‘పింగకేశాయ’ అని. చక్రాన్ని ‘అసురధ్వంసనాయ’ మంత్రంతో, శంఖాన్ని ‘తోయాత్మనే’ మంత్రంతో—గంధ, పుష్ప, ఫలాలతో సమ్యకంగా సంపూజించాలి।
Verse 4
तदग्रे घटमादाय सितवस्त्रयुगान्वितम् । तस्योपरि नृसिंहं तु सौवर्णं ताम्रभाजने । सौवर्णशक्तितः कृत्वा दारुवंशमयेऽपि वा ॥ ४२.४ ॥
అనంతరం దాని ముందర తెల్ల వస్త్రజోడుతో కూడిన జలఘటాన్ని తీసుకొని, దాని మీద తామ్రపాత్రంలో స్వర్ణ నృసింహమూర్తిని స్థాపించాలి; శక్తి ఉంటే స్వర్ణంతో, లేకపోతే చెక్క లేదా వెదురు తో చేయవచ్చు।
Verse 5
रत्नगर्भघटे स्थाप्य तं संपूज्य च मानवः । द्वादश्यां वेदविदुषे ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ४२.५ ॥
రత్నాలు నింపిన ఘటంలో దానిని స్థాపించి, విధివిధానంగా పూజించిన తరువాత, ద్వాదశి నాడు వేదవిద్వాంసుడైన బ్రాహ్మణునికి దానిని సమర్పించాలి।
Verse 6
एवं कृते फलं प्राप्तं यत् पुरा पार्थिवेन तु । तस्याहं संप्रवक्ष्यामि वत्सनाम्ना महामुने ॥ ४२.६ ॥
ఇలా విధిగా చేసినప్పుడు పూర్వం ఒక రాజు పొందిన ఫలితం ఏదో, హే మహామునీ, ‘వత్స’ అనే పేరుతో దానిని నేను ఇప్పుడు సమగ్రంగా వివరిస్తాను।
Verse 7
आसीत् किम्पुरुषे वर्षे राजा परमधार्मिकः । भारत इति च विख्यातस्तस्य वत्सः सुतोऽभवत् ॥ ४२.७ ॥
కింపురుష-వర్షంలో పరమధార్మికుడైన ‘భారత’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడైన ఒక రాజు ఉండెను; అతనికి ‘వత్స’ అనే కుమారుడు జన్మించాడు।
Verse 8
स शत्रुभिर्जितः सङ्ख्ये हृतकोशो द्विपादवान् । वनं प्रायात् सपत्नीको वसिष्ठस्याश्रमेऽवसत् ॥ ४२.८ ॥
యుద్ధంలో శత్రువుల చేత ఓడిపోయి, ఖజానా హరించబడినప్పటికీ అతనికి ఏనుగులు మిగిలి ఉండెను; అతడు భార్యతో కలిసి అడవికి వెళ్లి వశిష్ఠాశ్రమంలో నివసించాడు।
Verse 9
कालेन गच्छता सोऽथ वसिष्ठेन महर्षिणा । किं कार्यमिति स प्रोक्तो वसस्यास्मिन् महाश्रमे ॥ ४२.९ ॥
కాలము గడచిన తరువాత వసు మహాశ్రమంలో మహర్షి వశిష్ఠుడు అతనిని ఉద్దేశించి— “ఇక్కడికి వచ్చిన కార్యమేమిటి, ఏమి చేయవలెను?” అని అడిగెను।
Verse 10
राजोवाच । भगवन् हृतकोशोऽहं हृतराज्यो विशेषतः । शत्रुभिर्हतसंकल्पो भवन्तं शरणं गतः । उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ४२.१० ॥
రాజు పలికెను— భగవన్, నా కోశము (ధనభాండాగారం) హరించబడెను; ముఖ్యముగా నా రాజ్యమును కూడా కోల్పోయితిని. శత్రువులు నా సంకల్పమును ఛేదించిరి; నేను మీ శరణు పొందితిని. ఉపదేశమిచ్చి కృప చూపవలెను।
Verse 11
एवमुक्तो वसिष्ठस्तु तस्येमां द्वादशीं मुने । विधिना प्रत्युवाचाथ सोऽपि सर्वं तथा अकरोत् ॥ ४२.११ ॥
ఇట్లు చెప్పబడినపుడు వశిష్ఠుడు అతనికి ఈ ద్వాదశీ వ్రతమును విధివిధానముగా ఉపదేశించెను; అతడును అన్నిటిని అలాగే యథావిధిగా ఆచరించెను।
Verse 12
तस्य व्रतान्ते भगवान्नारसिंहस्तुतोष ह । चक्रं प्रादाच्च शत्रूणां विध्वंसनकरं परम् ॥ ४२.१२ ॥
అతని వ్రతాంతమున భగవాన్ నరసింహుడు సంతుష్టుడై, శత్రువులను విధ్వంసించగల పరమ చక్రమును అతనికి ప్రసాదించెను।
Verse 13
तेनास्त्रेण स्वकं राज्यं जितवान् स नृपोत्तमः । राज्ये स्थित्वाऽश्वमेधानां सहस्रमकरोद्विभुः । अन्ते च विष्णुलोकाख्यं पदमाप च सत्तम ॥ ४२.१३ ॥
ఆ ఆయుధముచేత ఆ శ్రేష్ఠ రాజు తన రాజ్యమును జయించి స్థిరపరచుకొనెను. రాజ్యంలో స్థిరుడై ఆ మహాబలుడు వెయ్యి అశ్వమేధ యజ్ఞములు నిర్వహించెను; చివరికి ఆ సత్తముడు విష్ణులోకమనే పదమును పొందెను।
Verse 14
एषा धन्या पापहरा द्वादशी भवतो मुने । कथिता या प्रयत्नेन श्रुत्वा कुरु यथेप्सितम् ॥ ४२.१४ ॥
ఓ మునీ! పాపహరమైన ఈ ధన్య ద్వాదశీని నీకు యత్నపూర్వకంగా వివరించాను; ఇది విని నీకు ఇష్టమైనట్లు ఆచరించు.
Frequently Asked Questions
The text links disciplined observance (upavāsa, precise pūjā, and dāna) with the restoration of order: personal restraint and correct ritual gifting are presented as mechanisms that re-establish disrupted kingship and social stability, which implicitly supports Pṛthivī’s well-being through renewed governance and reduced conflict.
The observance is assigned to Phālguna-māsa during the śukla-pakṣa on Dvādaśī tithi. The procedure includes fasting on Dvādaśī and making the prescribed offering/gift to a vedavid brāhmaṇa specifically on that Dvādaśī.
While not explicitly ecological in vocabulary, the chapter frames terrestrial balance through socio-political stability: the king’s loss of treasury and realm leads to displacement and disorder, and the rite’s outcome restores governance and security. In the Varāha–Pṛthivī frame, such restoration functions as an indirect ethic of protecting Pṛthivī by re-aligning human conduct, redistribution (dāna), and lawful rule.
Durvāsas functions as the transmitting authority for the rite; Vasiṣṭha appears as the advising maharṣi at whose āśrama the dispossessed King Vatsa takes refuge; Vatsa is the exemplary ruler whose narrative demonstrates the vrata’s promised results (victory, restored rājya, and final attainment of Viṣṇuloka).