Adhyaya 120: Procedure for the Three Daily Twilight Mantra-Observance
Trisandhyā-mantra-upasthāna-vidhiḥ
Ritual-Manual (Sandhyā, Mantra, Devotional Discipline)
ఈ అధ్యాయంలో వరాహుడు భూదేవితో సంభాషణగా ‘అత్యంత గోప్యమైన’ ఉపదేశాన్ని చెప్పి, సంసారతరణానికి మార్గాన్ని బోధిస్తాడు. శుద్ధస్నానం అనంతరం నియమశీలుడై భక్తితో, గౌరవంతో ఉపాసనకు చేరాలని విధి. వరాహుడు తాను పైకీ కిందకీ అన్ని దిక్కులలో వ్యాపించి ఉన్నవాడని చెప్పి దిశానుసార కర్మలకు తాత్త్విక ఆధారాన్ని స్థాపిస్తాడు. తరువాత త్రిసంధ్యా-ఉపస్థాన క్రమం—వేర్వేరు దిశలవైపు ముఖం చేసి, జలాంజలి తీసుకొని, నారాయణుడు/పురుషోత్తముడు ప్రాచీనుడు, అనంతుడు, మోక్షదాత అని స్తుతిస్తూ నిర్దిష్ట మంత్రాలను జపించాలి. ఈ విద్యను దీక్షితులైన స్థిరనిష్ఠ శిష్యులకు మాత్రమే అందించాలని గోప్యతను ఉద్ఘాటించి, నిత్యాచరణతో పాపక్షయం, ధర్మవృద్ధి, జీవనోద్ధరణ ఫలమని చెబుతుంది।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 120
Verse 1
अथ त्रिसन्ध्यामन्त्रोपस्थानम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणुष्व परमं गुह्यं पूर्वं पृष्टं त्वया धरे ॥ देवि सर्वं प्रवक्ष्यामि संसारतरणं महत्
ఇప్పుడు త్రిసంధ్యా మంత్రోపస్థాన విధానం. శ్రీవరాహుడు పలికెను—హే ధరాదేవి, నీవు ముందుగా అడిగిన పరమ గుహ్యమైన విషయాన్ని వినుము. సంసారాన్ని దాటించు మహోపాయమును నేను సమగ్రంగా చెప్పుదును.
Verse 2
स्नानं कृत्वा यथान्यायं मम कर्मपरायणाः ॥ उपसर्पन्ति ये भक्त्या कदान्नाशा जितेन्द्रियाः
విధిపూర్వకంగా స్నానం చేసి, నా కర్మలలో నిమగ్నులైన వారు భక్తితో నా సమీపమునకు వచ్చెదరు; వారు సాదా ఆహారము తీసుకొని ఇంద్రియనిగ్రహము కలవారు.
Verse 3
यश्चैवमुच्यते भद्रे मम रूपं सनातनम् ॥ अहमेव वरारोहे सर्वभूतसनातनम्
హే భద్రే, ఈ విధంగా చెప్పబడినదే నా సనాతన స్వరూపము. హే వరారోహే, సమస్త భూతములలో నిలిచిన సనాతన తత్త్వము నేనే.
Verse 4
अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक् च अहमेव व्यवस्थितः ॥ दिशां च विदिशां चैव उपर्युपरि भामिनि
క్రింద, పై, మరియు అడ్డంగా—అన్నిచోట్ల నేనే స్థితుడను; దిక్కులలోను ఉపదిక్కులలోను, హే భామిని, పైపైగా అంతటా నేనే.
Verse 5
सर्वथा वन्दनीयास्ते मम भक्तेन सर्वदा ॥ क्रियासमूह युक्तेन यदीच्छेत्परमां गतिम्
పరమగతిని కోరువాడు, నా భక్తుడు, సమస్త విధిక్రియాసమూహములతో యుక్తుడై, నిన్ను ఎల్లప్పుడూ అన్ని విధాలా వందించవలెను.
Verse 6
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि गुह्यं लोके महद्यशः ॥ यथा वै वन्दनीयास्ते मम मार्गानुसारिणः
నేను నీకు ఇంకొక విషయాన్ని చెప్పుదును—అది గుహ్యమైనదైనా లోకంలో మహాయశస్సుతో ప్రసిద్ధమైనది—నా మార్గానుసారులు ఏ విధంగా వందనీయులవుతారో.
Verse 7
कृत्वापि परमं कर्म बुद्धिमादाय तद्विधाम् ॥ ततः पूर्वमुखो भूत्वा पुनर्गृह्य जलाञ्जलिम्
ప్రధాన కర్మను చేసిన తరువాత కూడా, ఆ విధికి తగిన బుద్ధి-భావాన్ని స్వీకరించి, ఆపై తూర్పుముఖంగా నిలిచి మళ్లీ జలాంజలిని గ్రహించాలి.
Verse 8
ॐ नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत्
“ఓం నమో నారాయణ” అని పలికి, ఈ మంత్రాన్ని ఉచ్చరించాలి.
Verse 9
यजामहे धर्मपरायणोद्भवं नारायणं सर्वलोकप्रधानम् ॥ ईशानमाद्यं पुरुषं पुराणं संसारमोक्षाय कृपाकरं तम्
ధర్మపరాయణత నుండి ఉద్భవించిన, సమస్త లోకాలలో ప్రధానుడైన నారాయణుని మేము యజిస్తాము—ఆయనే ఈశానుడు, ఆద్య పురుషుడు, పురాణుడు; సంసారమోక్షార్థం కృపాకరుడైన ఆయననే.
Verse 10
मन्त्राः ऊचुः ॥ यथा तु देवः प्रथमादिकर्ता पुराणकल्पश्च यथा विभूतिः ॥ तथा स्थितं चादिमनन्तरूपममोघसङ्कल्पमनन्तमीḍe ॥
మంత్రాలు పలికినవి: దేవుడు మొదటి, ఆదికర్త అయినట్లే పురాణవ్యవస్థ, కల్పము మరియు ఆయన విభూతి కూడా అలాగే. అట్లే స్థితుడై, ఆదిలేని, అనంతరూపుడై, అమోఘసంకల్పుడై, అనంతుడైన ఆయనను నేను స్తుతిస్తున్నాను.
Verse 11
ततस्तेनैव कालेन पुनर्गृह्य जलाञ्जलिम् ॥ तेनैव चास्य योगेन भूत्वा चैवोत्तरामुखः ॥ नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्र मुदीरयेत् ॥
అనంతరం అదే సమయంలో మళ్లీ అంజలిలో జలాన్ని గ్రహించి, అదే యోగనియమంతో ఉత్తరముఖుడై, “నమో నారాయణాయ” అని చెప్పి ఈ మంత్రాన్ని ఉచ్చరించవలెను।
Verse 12
यजामहे दिव्यं परं पुराणमनादिमध्यान्तमनन्तरूपम् ॥ भवोद्भवं विश्वकरं प्रशान्तं संसारमोक्षावहमद्वितीयम् ॥ १३॥ ततस्तेनैव कालेन भूत्वा वै दक्षिणामुखः ॥ नमः पुरुषोत्तमायेत्युक्त्वा इमं मन्त्र मुदीरयेत् ॥
మేము ఆ దివ్యమైన పరమ పురాతనుని ఆరాధిస్తున్నాము—ఆయనకు ఆది, మధ్య, అంతం లేవు; అనంతరూపుడు; భవానికి మూలం; విశ్వకర్త; ప్రశాంతుడు; సంసారమోక్షప్రదుడు; అద్వితీయుడు. అనంతరం అదే సమయంలో దక్షిణముఖుడై “నమః పురుషోత్తమాయ” అని చెప్పి ఈ మంత్రాన్ని ఉచ్చరించవలెను।
Verse 13
यजामहे यज्ञमहो रूपं तु सत्यं ऋतं च कालादिमरूपमाद्यम् ॥ अनन्यरूपं च महानुभावं संसारमाक्षोय कृतावतारम् ॥
మేము ఆ యజ్ఞస్వరూపుని ఆరాధిస్తున్నాము—అద్భుతరూపుడైన ఆయన సత్యమూ ఋతమూ (ధర్మనియమం) స్వరూపుడు; కాలాది పరిమితులకు అతీతమైన ఆద్యరూపుడు; అనన్యరూపుడు, మహానుభావుడు; సంసారప్రవాహ హితార్థం అవతారాన్ని ధరించినవాడు।
Verse 14
काष्ठकृत्यस्ततो भूत्वा कृत्वा चेन्द्रियनिग्रहम् ॥ अच्युते तु मनः कृत्वा इमं मन्त्र मुदाहरेत् ॥
అనంతరం కట్టెలా స్థిరంగా ఉండి, ఇంద్రియనిగ్రహం చేసి, అచ్యుతునిపై మనస్సును నిలిపి, ఈ మంత్రాన్ని ఉచ్చరించవలెను।
Verse 15
यजामहे सोमपं भवन्तं ते सोमार्कनेत्रं शतपत्रनेत्रम् ॥ जगत्प्रधानं ननु लोकनाथं मृत्युत्रिसंसारविमोक्षणं च ॥
హే సోమపా, మేము మిమ్మల్ని ఆరాధిస్తున్నాము; మీ నేత్రాలు చంద్రసూర్యులు, మీ దృష్టి శతపత్ర పద్మంలా; మీరు జగత్తుకు ఆధారం, లోకనాథుడు, మరియు మృత్యువుతో కూడిన త్రివిధ సంసారబంధనాల నుండి విమోచకుడు।
Verse 16
त्रिषु सन्ध्यास्वनेनैव विधिना कुर्यान्मम च कर्म तत् ॥ बुद्ध्या युक्त्या च मत्या च यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥
మూడు సంధ్యాకాలాలలో ఇదే విధానంతో నా ఈ కర్మను ఆచరించాలి. పరమగతిని కోరువాడు బుద్ధి, యుక్తి, సంకల్పంతో యుక్తుడై చేయాలి.
Verse 17
गुह्यानां परमं गुह्यं योगानां परमो निधिः ॥ सांख्यानां परमं सांख्यं कर्मणां कर्म चोत्तमम् ॥
ఇది గుహ్యాలలో పరమ గుహ్యం; యోగాలలో పరమ నిధి; సాంఖ్యాలలో పరమ సాంఖ్య; మరియు కర్మాలలో అత్యుత్తమ కర్మ.
Verse 18
एतन्मरणकालेऽपि गुह्यं विष्णुप्रभाषितम् ॥ बुद्ध्या धारयितव्यं न विस्मर्तव्यं कदाचन ॥
మరణకాలంలో కూడా విష్ణువు పలికిన ఈ గుహ్య ఉపదేశాన్ని బుద్ధిలో ధారించాలి; ఎప్పుడూ మరచిపోకూడదు.
Verse 19
य एतत्पठते नित्यं कल्पोच्छ्रायी दृढव्रतः ॥ ममापि हृदये नित्यं स तिष्ठति न संशयः ॥
ఇదిని నిత్యం పఠించేవాడు—దృఢవ్రతుడై, కల్పమంతా ఉన్నతుడై—నిత్యం నా హృదయంలోనే నివసిస్తాడు; సందేహం లేదు.
Verse 20
य एतेन विधानॆन त्रिसन्ध्यं कर्म कारयेत् ॥ तिर्यग्योनिविनिर्मुक्तो मम लोकं स गच्छति ॥
ఈ విధానానుసారం త్రిసంధ్యలలో ఈ కర్మను ఆచరించేవాడు తిర్యగ్యోని జన్మల నుండి విముక్తుడై నా లోకాన్ని చేరుతాడు.
Verse 21
ततः पश्चान्मुखो भूत्वा पुनर्गृह्य जलाञ्जलिम् ॥ द्वादशाक्षरमुच्चार्य इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥
ఆపై పశ్చిమాభిముఖుడై, మళ్లీ అంజలిలో జలాన్ని గ్రహించి, ద్వాదశాక్షరీని ఉచ్చరించి ఈ మంత్రాన్ని జపించాలి।
Verse 22
एतन्न दद्यान्मूर्खाय पिशुनाय शठाय च ॥ दीक्षितायैव दातव्यं सुशिष्याय दृढाय च ॥
ఈ (మంత్రం) మూర్ఖునికి, పిశునునికి, శఠునికి ఇవ్వకూడదు; దీక్ష పొందిన, సుశిష్యుడైన, దృఢుడైనవానికే ఇవ్వాలి।
Inside Adhyaya 120
How it unfolds
- Where it opens
Varāha, in dialogue with Pṛthivī (Dharā/Devī), introduces a “supremely secret” upadeśa intended for saṃsāra-taraṇa, stressing purity, self-restraint, and reverent approach after proper bathing.
- Central event
He establishes a theological-cosmological ground for the rite by declaring his all-pervasion in every direction (ūrdhva, adhas, tiryak; diś and vidiś), then teaches the trisandhyā upasthāna: at the three daily junctions the practitioner faces prescribed directions, offers jalāñjali, and recites praise-mantras centered on Nārāyaṇa/Puruṣottama as ancient, limitless, and liberating.
- Climax resolution
The instruction culminates in the insistence on disciplined regularity and correct orientation/mantra-recitation, paired with a strong rule of adhikāra: the teaching is to be transmitted only to dīkṣita, steadfast, qualified students; thus the rite’s power is protected by secrecy and proper lineage.
- Closing phalashruti
Consistent trisandhyā observance, performed with purity and restraint, yields moral steadiness and existential uplift, supporting liberation-oriented life and aiding the crossing of saṃsāra.
Geographical context
No specific historical sites, rivers, or ecological regions are named in this adhyāya; the spatial framework is cosmological and directional (pūrva, paścima, uttara, dakṣiṇa; adhas/ūrdhva/tiryak; diś and vidiś).
Ritual instructions
- Primary RitualTrisandhyā (three daily twilight) mantra-upāsanā / upasthāna with jalāñjali and directional orientation to Nārāyaṇa/Puruṣottama.
- BenefitSupports saṃsāra-taraṇa (crossing cyclic existence), strengthens ethical steadiness and self-control, and orients the practitioner toward liberation through disciplined daily devotion.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī (Dharā/Devī) · Upadeśa-oriented, authoritative, and esoteric (rahasya), with emphasis on discipline, eligibility (adhikāra), and guarded transmission.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (tranquil devotional discipline)
- Emotional ProgressionFrom reverent receptivity and purification → awe at the deity’s all-pervasion across directions → focused, methodical devotion through repeated daily junctions → quiet confidence in moral uplift and liberation-oriented steadiness.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot site-specific; the practice is portable and can be performed anywhere with clean water and an appropriate, respectful setting at the three daily sandhyās.
Frequently Asked Questions
The text frames disciplined daily practice—purification (snāna), self-restraint (jitendriya), and reverent mantra-recitation—as a method for saṃsāra-taraṇa (crossing cyclic existence). Philosophically, it emphasizes a pervading divine presence across all directions and states that consistent, properly performed trisandhyā observance supports moral steadiness and liberation-oriented life.
No tithi, nakṣatra, month, or seasonal markers are specified. The timing is structured by the three daily sandhyās (twilight junctions), implying routine observance at the standard dawn, midday junction, and dusk periods rather than a calendrical festival schedule.
While it does not present explicit ecological prescriptions, the Varāha–Pṛthivī dialogic frame and the emphasis on purification, restraint, and orderly daily rites can be read as an ethic of terrestrial stability: regulated human conduct is portrayed as harmonizing the practitioner with the world’s directional/cosmological order, indirectly supporting the maintenance of balance associated with Pṛthivī.
No royal dynasties, sages’ lineages, or administrative figures are named. The chapter’s references are primarily theological and liturgical, centered on Nārāyaṇa/Puruṣottama and on the qualified teacher-to-disciple transmission (dīkṣita, suśiṣya) of secret ritual knowledge.
Ask anything about Adhyaya 120 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
