Śiva–Arjuna Yuddha and the Subjugation of Pride (Śiva-parīkṣā)
అధ్యాయము 41లో శివ–అర్జున యుద్ధం ద్వారా శివ-పరీక్ష వర్ణించబడింది. అర్జునుడు శివుని ధ్యానించి సమీపించి ఘోర సమరం ప్రారంభిస్తాడు. శివగణాలు పదునైన ఆయుధాలతో దాడి చేయగా, బాధలోనూ అర్జునుడు తన ప్రభువు శివుని స్మరిస్తాడు. అతడు బాణవర్షాలను ఛేదించి గణాలను చెదరగొడతాడు; అయితే వారి నాయకులు వారిని నియంత్రిస్తారు. అనంతరం శివుడు–అర్జునుడు వివిధ ఆయుధాలతో ప్రత్యక్ష యుద్ధంలో తలపడతారు; అర్జునుడి ఘాతుక ప్రహారాల మధ్య కూడా శివుని అంతఃకరుణ సూచింపబడుతుంది. శివుడు అర్జునుడి ఆయుధాలు, కవచాన్ని తొలగించి బాహ్య బలాల పరిమితిని బోధిస్తాడు. తరువాత మల్లయుద్ధం భూమిని కంపింపజేసి దేవతలను కలవరపెడుతుంది; శివుడు ఆకాశానికి ఎగసి కూడా పోరాటాన్ని కొనసాగిస్తాడు. ఈ పరీక్ష అహంకారాన్ని జయింపజేసి, శివస్మరణం మరియు దైవేచ్ఛకు వినయంే నిజమైన విజయం, సాధన ఫలమని తెలియజేస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
तमागतन्ततो दृष्ट्वा ध्यानं कृत्वा शिवस्य सः । गत्वा तत्रार्जुनस्तेन युद्धं चक्रे सुदारुणम्
అతడు వచ్చుటను చూచి అర్జునుడు శ్రీశివుని ధ్యానము చేసి; ఆపై అక్కడికి వెళ్లి అతనితో అత్యంత ఘోరమైన యుద్ధము చేసెను।
Verse 2
गणैश्च विविधैस्तीक्ष्णैरायुधैस्तं न्यपीडयत् । तैस्तदा पीडितः पार्थः सस्मार स्वामिनं शिवम्
అప్పుడు వివిధమైన పదునైన ఆయుధాలు ధరించిన గణులు అతనిని బలంగా నొక్కిపీడించారు; వారిచేత బాధింపబడిన పార్థుడు ఆ క్షణమే తన స్వామి శివుని స్మరించాడు.
Verse 3
अर्जुनश्च तदा तेषां बाणावलिमथाच्छिनत् । यदायुद्धं च तैः क्षिप्तं ततः शर्वं परामृशत्
అప్పుడు అర్జునుడు వారి బాణవర్షాన్ని ఛేదించాడు; వారు విసిరిన ఆయుధాలు అడ్డుపడగానే, అతడు శర్వుడైన భగవాన్ శివుని వైపు దృష్టి మళ్లించాడు.
Verse 4
पीडितास्ते गणास्तेन ययुश्चैव दिशो दश । गणेशा वारितास्ते च नाजग्मुस्स्वामिनम्प्रति
అతనిచేత బాధింపబడిన ఆ గణులు పది దిశలకూ పారిపోయారు; గణేశుడు ఆపినప్పటికీ వారు తమ స్వామి వద్దకు తిరిగి వెళ్లలేదు.
Verse 5
शिवश्चैवार्जुनश्चैव युयुधाते परस्परम् । नानाविधैश्चायुधैर्हि महाबलपराक्रमौ
శివుడును అర్జునుడును పరస్పరం యుద్ధం చేసిరి. నానావిధ ఆయుధములతో, మహాబలపరాక్రములై, సమరమందు ఢీకొనిరి.
Verse 6
शिवोऽपि मनसा नूनं दयां कृत्वार्जुनं ह्यगात् । अर्जुनश्च दृढं तत्र प्रहारं कृतवांस्तदा
శివుడుకూడా నిశ్చయంగా మనసులో కరుణను ధరించి అర్జునుని వైపు వెళ్లెను. అప్పుడు అర్జునుడు అక్కడ దృఢంగా నిలిచి బలమైన ప్రహారం చేసెను.
Verse 7
आयुधानि शिवस्सो वै ह्यर्जुनस्याच्छिनत्तदा । कवचानि च सर्वाणि शरीरं केवलं स्थितम्
అప్పుడు ప్రభువు శివుడు నిజముగా అర్జునుని ఆయుధములను ఛేదించి, అతని సమస్త కవచములను కూడా తొలగించెను; కేవలం శరీరమే నిలిచెను।
Verse 8
तदार्जुनः शिवं स्मृत्वा मल्लयुद्धं चकार सः । वाहिनीपतिना तेन भयात्क्लिष्टोपि धैर्यवान्
అప్పుడు అర్జునుడు శివుని స్మరించి మల్లయుద్ధమునకు దిగెను. ఆ సేనాధిపతి భయముతో బాధపడినప్పటికీ అతడు ధైర్యవంతుడై స్థిరంగా నిలిచెను।
Verse 9
तद्युद्धेन मही सर्वा चकंपे ससमुद्रका । देवा दुःखं समापन्नः किं भविष्यति वा पुनः
ఆ ఘోరయుద్ధముచేత సముద్రములతో కూడిన సమస్త భూమి కంపించెను. దేవతలు దుఃఖమున పడిపోయి, మళ్లీ మళ్లీ—“ఇప్పుడు ఏమి జరుగునో?” అని ఆలోచించిరి।
Verse 10
एतस्मित्रंतरे देवः शिवो गगनमास्थितः । युद्धं चकार तत्रस्थस्सोर्जुनश्च तथाऽकरोत्
అంతలో దేవాధిదేవుడు శ్రీశివుడు ఆకాశంలో నిలిచి యుద్ధం చేశాడు; అక్కడే ఉన్న అర్జునుడూ అలాగే యుద్ధం చేశాడు।
Verse 11
उड्डीयोड्डीय तौ युद्धं चक्रतुर्देवपार्थिवौ । देवाश्च विस्मयं प्रापू रणं दृष्ट्वा तदाद्भुतम्
మళ్లీ మళ్లీ ఎగిరి దూకుతూ ఆ దివ్యమైన రాజవీరులు యుద్ధం చేశారు. ఆ అద్భుతమైన రణాన్ని చూసి దేవతలు విస్మయానికి లోనయ్యారు।
Verse 12
अथार्जुनोत्तरे ज्ञात्वा स्मृत्वा शिवपदांबुजम् । दधार पादयोस्तं वै तद्ध्यानादाप्तसद्बलः
అప్పుడు అర్జునుడు పరిస్థితిని గ్రహించి శ్రీశివుని పాదపద్మాలను స్మరించాడు; ఆ ధ్యానంతో పొందిన బలంతో అతనిని తన పాదాల వద్ద దృఢంగా పట్టుకున్నాడు।
Verse 13
धृत्वा पादौ तदा तस्य भ्रामयामास सोर्जुनः । विजहास महादेवो भक्तवत्सल ऊतिकृत्
అప్పుడు అర్జునుడు ఆయన పాదాలను పట్టుకొని ఆయనను తిప్పడం ప్రారంభించాడు. భక్తవత్సలుడూ హితకర్తయైన మహాదేవుడు చిరునవ్వుతో నవ్వాడు।
Verse 14
दातुं स्वदासतां तस्मै भक्तवश्यतया मुने । शिवेनैव कृतं ह्येतच्चरितन्नान्यथा भवेत्
ఓ మునీ, భక్తికి వశుడై అతనికి తన దాసత్వాన్ని ప్రసాదించుటకై ఈ కార్యాన్ని స్వయంగా శివుడే చేశాడు; లేకపోతే ఇది ఎట్లా జరుగుతుంది?
Verse 15
पश्चाद्विहस्य तत्रैव शंकरो रूपम द्भुतम् । दर्शयामास सहसा भक्तवश्यतया शुभम्
ఆ తరువాత అక్కడే చిరునవ్వు చిందించి, భక్తివశుడైన శంకరుడు సహసా తన అద్భుతమైన, శుభమైన రూపాన్ని దర్శింపజేశాడు।
Verse 16
यथोक्तं वेदशास्त्रेषु पुराणे पुरुषोत्तमम् । व्यासोपदिष्टं ध्यानाय तस्य यत्सर्वसिद्धिदम्
వేదశాస్త్రాలు, పురాణాలలో చెప్పినట్లుగా, ధ్యానార్థం వ్యాసుడు ఉపదేశించిన ఆ పురుషోత్తముడు ధ్యానించువానికి సమస్త సిద్ధులను ప్రసాదిస్తాడు।
Verse 17
तद्दृष्ट्वा सुंदरं रूपं ध्यानप्राप्तं शिवस्य तु । बभूव विस्मितोतीव ह्यर्जुनो लज्जितः स्वयम्
ధ్యానశక్తి ద్వారా ప్రత్యక్షమైన భగవాన్ శివుని ఆ పరమసుందర రూపాన్ని చూసి అర్జునుడు అత్యంత ఆశ్చర్యపోయి, తనంతట తానే అంతరంగంగా లజ్జతో వినమ్రుడయ్యాడు।
Verse 18
अहो शिवश्शिवस्सोय यो मे प्रभुतया वृतः । त्रिलोकेशः स्वयं साक्षाद्धा कृतं किं मयाऽधुना
అహో! ఇతడే శివుడు—శివుడే—తన స్వామిత్వమయ కృపతో నన్ను స్వీకరించినవాడు. త్రిలోకేశ్వరుడు సాక్షాత్తుగా ఎదుట నిలిచాడు; ఇక నాకు చేయవలసింది ఏముంది?
Verse 19
प्रभोर्बलवती माया मायिनामपि मोहिनी । किं कृतं रूपमाच्छाद्य प्रभुणा छलितो ह्यहम्
ప్రభువు యొక్క మాయ అత్యంత బలమైనది; అది మాయావులనూ మోహింపజేస్తుంది. ఏ విధమైన ఆవరణరూపాన్ని ధరించి ప్రభువు నన్ను ఎలా మోసగించాడు—నేను ఎలా భ్రమించాను?
Verse 20
धियेति संविचार्य्यैव साञ्जलिर्नतमस्तकः । प्रणनाम प्रभुं प्रीत्या तदोवाच स खिन्नधीः
‘ఇది బుద్ధి-వివేకశక్తివల్లనే’ అని అంతరంగంలో ఆలోచించి, అతడు అంజలి ఘటించి తల వంచి నిలిచాడు. భక్తితో ప్రభువుకు ప్రణామం చేసి, మనసు ఇంకా కలతతో ఉండగానే మాట్లాడాడు।
Verse 21
अर्जुन उवाच देवदेव महादेव करुणाकर शंकर । ममापराधः सर्वेश क्षन्तव्यश्च त्वया पुनः
అర్జునుడు పలికెను—హే దేవదేవా, హే మహాదేవా, కరుణాకర శంకరా! హే సర్వేశ్వరా, నావలన జరిగిన ఏ అపరాధమైనా మీరు మరల తప్పక క్షమించవలెను.
Verse 22
किं कृतं रूपमाच्छाद्य च्छलितोऽस्मि त्वयाधुना । धिङ् मां समरकर्तारं स्वामिना भवता प्रभो
మీరు ఏమి చేసితిరి—మీ నిజరూపమును ఆచ్ఛాదించి ఇప్పుడే నన్ను మోసగించితిరి? ధిక్ నాకు, ఈ సమర కర్తకు; ఓ ప్రభో, నా స్వామియైన మీరు నన్ను మట్టుపెట్టితిరి.
Verse 23
नन्दीश्वर उवाच । इत्येवं पाण्डवस्सोथ पश्चात्तापमवाप सः । पादयोर्निपपाताशु शंकरस्य महाप्रभोः
నందీశ్వరుడు పలికెను: ఈ విధంగా ఆ పాండవుడు పశ్చాత్తాపముతో నిండిపోయి, వెంటనే మహాప్రభువు శంకరుని పాదములపై పడిపోయెను.
Verse 24
अथेश्वरः प्रसन्नात्मा प्रत्युवाचार्जुनं च तम् । समाश्वास्येति बहुशो महेशो भक्तवत्सलः
అప్పుడు ప్రసన్నహృదయుడైన ఈశ్వరుడు ఆ అర్జునునకు ప్రత్యుత్తరం పలికెను. భక్తవత్సలుడైన మహేశుడు అతనిని పలుమార్లు ధైర్యపరచెను.
Verse 25
शंकर उवाच । न खिद्य पार्थ भक्तोसि मम त्वं हि विशेषतः । परीक्षार्थं मया तेऽद्य कृतमेवं शुचञ्जहि
శంకరుడు పలికెను— హే పార్థా, దుఃఖించకు. నీవు నా భక్తుడవు, విశేషంగా నాకు ప్రియుడవు. నిన్ను పరీక్షించుటకే నేడు నేను ఇలా చేసితిని; కనుక శోకాన్ని విడిచిపెట్టు.
Verse 26
नंदीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा तं स्वहस्ताभ्यामुत्थाप्य प्रभुरर्जुनम् । विलज्जं कारयामास गणैश्च स्वामिनो गणैः
నందీశ్వరుడు పలికెను— ఇలా చెప్పి ప్రభువు తన రెండు చేతులతో అర్జునుని లేపెను; స్వామి గణులచేత అతనికి లజ్జా, వినయం కలిగించెను.
Verse 27
पुनश्शिवोऽर्जुनम्प्राह पाण्डवं वीरसम्मतम् । हर्षयन् सर्वथा प्रीत्या शंकरो भक्तवत्सलः
మళ్లీ భక్తవత్సలుడైన శంకరుడు, వీరులలో ప్రశంసితుడైన పాండవ అర్జునునితో పలికాడు; ప్రేమభరిత కృపతో అతనిని అన్ని విధాల ఆనందింపజేశాడు.
Verse 28
शिव उवाच । हे पार्थ पाण्डवश्रेष्ठ प्रसन्नोस्मि वरं वृणु । प्रहारैस्ताडनैस्तेऽद्य पूजनम्मानितम्मया
శివుడు పలికెను—హే పార్థా, పాండవశ్రేష్ఠా, నేను ప్రసన్నుడను; వరం కోరుకో. నేడు నీ ప్రహారాలు, తాడనలు ద్వారా జరిగిన పూజను నేను స్వీకరించి గౌరవించాను.
Verse 29
इच्छया च कृतं मेऽद्य नापराधस्तवाधुना । नादेयं विद्यते तुभ्यं यदिच्छसि वृणीष्व तत्
నేడు నేను చేసినది నా ఇష్టప్రకారమే; అందువల్ల ఇప్పుడు నీపై అపరాధం లేదు. నీకు ఇవ్వలేనిది ఏదీ లేదు—నీవు కోరినదాన్ని ఎంచుకో.
Verse 30
ते शत्रुषु यशोराज्यस्थापनाय शुभं कृतम् । एतद्दुःखं न कर्तव्यं वैक्लव्यं च त्यजाखिलम्
శత్రువులను నిగ్రహించి యశస్సు మరియు ధర్మసమ్మత రాజ్యాన్ని పునఃస్థాపించుటకై ఈ శుభకార్యం చేయబడింది. కనుక శోకించకు; సమస్త వైకల్యమును, హృదయదౌర్బల్యమును విడిచిపెట్టు।
Verse 31
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तस्त्वर्जुनस्तेन प्रभुणा शंकरेण सः । उवाच शंकरं भक्त्या सावधानतया स्थितः
నందీశ్వరుడు పలికెను—ప్రభువు శంకరుడు ఇలా పలికినప్పుడు అర్జునుడు జాగ్రత్తగా, సమాధానంగా నిలిచి భక్తితో శంకరునికి ప్రత్యుత్తరం చెప్పెను।
Verse 32
अर्जुन उवाच । भक्तप्रियस्य शम्भोस्ते सुप्रभो किं समीहितम् । वर्णनीयं मया देव कृपालुस्त्वं सदाशिव
అర్జునుడు అన్నాడు—భక్తులకు ప్రియుడైన శంభో! ఓ ప్రకాశమయ ప్రభూ, నీ అభిలాష ఏమిటి? దేవా, నేను ఏది వర్ణించాలి? నీవు కరుణామయుడవు, ఓ సదాశివ।
Verse 33
इत्युक्त्वा संस्तुतिं तस्य शंकरस्य महाप्रभोः । चकार पाण्डवस्सोथ सद्भक्तिं वेदसंमताम्
ఇలా మహాప్రభువైన శంకరుని స్తుతిని పలికిన తరువాత, పాండవుడు (అర్జునుడు) వేదసమ్మతమైన సత్యభక్తిని ఆచరించాడు।
Verse 34
अर्जुन उवाच । नमस्ते देवदेवाय नमः कैलासवासिने । सदाशिव नमस्तुभ्यं पञ्चवक्त्राय ते नमः
అర్జునుడు అన్నాడు—దేవదేవా, నీకు నమస్కారం; కైలాసవాసీ, నీకు నమస్కారం. ఓ సదాశివా, నీకు నమస్కారం; నీ పంచవక్త్ర స్వరూపానికి నమస్కారం।
Verse 35
कपर्दिने नमस्तुभ्यन्त्रिनेत्राय नमोऽस्तु ते । मनः प्रसन्नरूपाय सहस्रवदनाय च
హే కపర్దినీ (జటాధారీ), నీకు నమస్కారం; హే త్రినేత్రా, నీకు నమో నమః. మనసును ఆనందింపజేసే స్వరూపుడవు, సహస్రవదనుడవు—నీకు నమస్కారం।
Verse 36
नीलकंठ नमस्तेस्तु सद्योजाताय वै नमः । वृषध्वज नमस्तेस्तु वामांगगिरिजाय च
హే నీలకంఠా! నీకు నమస్కారం; సద్యోజాత స్వరూపానికీ నమస్కారం. హే వృషధ్వజా! నీకు నమస్కారం; వామభాగంలో గిరిజా విరాజిల్లే శివునికీ నమస్కారం.
Verse 37
दशदोष नमस्तुभ्यन्नमस्ते परमात्मने । डमरुकपालहस्ताय नमस्ते मुण्डमालिने
ఓ దశదోషనాశకా, నీకు నమస్కారం; ఓ పరమాత్మా, నీకు నమస్కారం। డమరువు, కపాలం ధరించిన హస్తములకు నమస్కారం; ముండమాలాధారీ, నీకు నమస్కారం।
Verse 38
शुद्धस्फटिकसंकाशशुद्धकर्पूरवर्ष्मणे । पिनाकपाणये तुभ्यन्त्रिशूलवरधारिणे
నిర్మల స్ఫటికంలా ప్రకాశించే, శుద్ధ కర్పూరంలా పవిత్ర దేహముగల నీకు నమస్కారం। పినాకాన్ని చేతిలో ధరించినవాడా, శ్రేష్ఠ త్రిశూలధారీ, నీకు నమస్కారం।
Verse 39
व्याघ्रचर्मोत्तरीयाय गजाम्बरविधारिणे । नागांगाय नमस्तुभ्यं गंगाधर नमोस्तु ते
వ్యాఘ్రచర్మాన్ని ఉత్తరీయంగా ధరించినవాడా, గజచర్మాన్ని ఆవరణగా ధరించినవాడా, నీకు నమస్కారం। నాగాలచే అలంకృత దేహముగలవాడా, ఓ గంగాధరా, నీకు పునఃపునః నమస్కారం।
Verse 40
सुपादाय नमस्तेऽस्तु आरक्तचरणाय च । नन्द्यादिगणसेव्याय गणेशाय च ते नमः
సుందర పాదములు గల నీకు నమస్కారము; అరుణవర్ణ చరణములు గల నీకు నమస్కారము. నంది మొదలైన గణులు సేవించే గణేశునికి నా నమస్సులు.
Verse 41
इत्यष्टाशीत्यवताराः । इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां किरातेश्वरावतारवर्णनं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः
ఇట్లు భగవాన్ శివుని ఎనభై ఎనిమిది అవతారాలు (ప్రకట స్వరూపాలు) వర్ణింపబడినవి. శ్రీశివమహాపురాణము తృతీయ శతరుద్రసంహితలో ‘కిరాతేశ్వరావతారవర్ణనము’ అను నలభై ఒకటవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।
Verse 42
अगुणाय नमस्तेस्तु सगुणाय नमोनमः । अरूपाय सरूपाय सकलायाकलाय च
నిర్గుణుడవైన నీకు నమస్కారం; సగుణుడవైన నీకు పునఃపునః నమస్కారము. అరూపుడవైన నీకు నమస్కారం, సరూపుడవైన నీకు నమస్కారం; సకల (వ్యక్త) స్వరూపానికీ, అకల (అవ్యక్త) స్వరూపానికీ నమస్కారం।
Verse 43
नमः किरातरूपाय मदनुग्रहकारिणे । युद्धप्रियाय वीराणां नानालीलानुकारिणे
కిరాతరూపం ధరించి నాపై అనుగ్రహం కరుణించే ప్రభువుకు నమస్కారం. ధర్మయుద్ధంలో ప్రీతిగలవాడవై, వీరుల హితార్థం నానావిధ లీలలను ఆచరించువాడవైన నీకు నమస్కారం।
Verse 44
यत्किंचिद्दृश्यते रूपन्तत्तेजस्तावकं स्मृतम् । चिद्रूपस्त्वं त्रिलोकेषु रमसेन्वयभेदतः
ఎక్కడ ఏ రూపం కనిపించినా అది నీ తేజస్సే అని భావించబడుతుంది. నీవు శుద్ధ చైతన్యస్వరూపుడవు; త్రిలోకాలలో అన్వయభేదములనుసరించి వివిధ సంబంధరూపాలలో లీలగా విహరిస్తావు.
Verse 45
गुणानान्ते न संख्यास्ति यथा भूरजसामिह । आकाशे तारकाणां हि कणानां वृष्ट्यपामपि
ప్రభువు గుణాలకు అంతం లేదు; వాటి సంఖ్య చెప్పలేం. భూమిపై ధూళికణాలు, ఆకాశంలోని నక్షత్రాలు, వర్షంలో జలబిందువులు ఎంత అగణ్యమో అలాగే.
Verse 46
न ते गुणास्तु संख्यातुं वेदा वै सम्भवन्ति हि । मन्दबुद्धिरहं नाथ वर्णयामि कथम्पुनः
మీ గుణాలను లెక్కించుటకు వేదములకైనా సామర్థ్యం లేదు. ఓ నాథా, నా బుద్ధి అల్పం—అయితే నేను మిమ్మును ఎలా వర్ణించగలను?
Verse 47
सोसि योसि नमस्तेऽस्तु कृपां कर्तुमिहार्हसि । दासोहं ते महेशान स्वामी त्वं मे महेश्वर
మీరు అదే, మీరు ఇదీ—మీకు నమస్కారం. ఇక్కడ కరుణ చూపుటకు మీరు అర్హులు. ఓ మహేశాన, నేను మీ దాసుడను; ఓ మహేశ్వర, మీరు మాత్రమే నా స్వామి।
Verse 48
नन्दीश्वर उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य पुनः प्रोवाच शंकर । सुप्रसन्नतरो भूत्वा विहसन्प्रभुरर्जुनम्
నందీశ్వరుడు పలికెను—అతని మాటలు విని శంకరుడు మళ్లీ పలికాడు. మరింత ప్రసన్నుడై ప్రభువు చిరునవ్వుతో అర్జునుని ఉద్దేశించి చెప్పెను।
Verse 49
शंकर उवाच । वचसा किम्बहूक्तेन शृणुष्व वचनम्मम । शीघ्रं वृणु वरम्पुत्र सर्वन्तच्च ददामि ते
శంకరుడు పలికెను—ఎక్కువ మాటలెందుకు? నా వాక్యము వినుము. ప్రియపుత్రా, శీఘ్రముగా వరము కోరుము; నీవు అడిగినదంతయు నేను నీకు ప్రసాదించెదను.
Verse 50
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तश्चार्जुनस्तेन प्रणिपत्य सदाशिवम् । साञ्जलिर्नतकः प्रेम्णा प्रोवाच गद्गदाक्षरम्
నందీశ్వరుడు పలికెను—అలా పలికినప్పుడు అర్జునుడు సదాశివునకు సాష్టాంగ ప్రణామము చేసెను. అంజలి బిగించి, శిరస్సు వంచి, ప్రేమతో గద్గద స్వరముతో పలికెను.
Verse 51
अर्जुन उवाच । किं ब्रूयां त्वं च सर्वेषामन्तर्यामितया स्थितः । तथापि वर्णितं मेऽद्य श्रूयतां च त्वया विभो
అర్జునుడు పలికెను— నేను ఏమి చెప్పగలను? మీరు సమస్తులలో అంతర్యామిగా నివసిస్తున్నారు. అయినా హే విభో, నేడు నేను యథాశక్తి చెప్పినదాన్ని మీరు వినీ స్వీకరించండి.
Verse 52
शत्रूणां संकटं यच्च तद्गतन्दर्शनात्तव । ऐहिकीं च परां सिद्धिम्प्राप्नुयां वै तथा कुरु
మీ దర్శనమాత్రంతో నా శత్రువులకు కలిగిన సంకటము శమించుగాక. అలాగే నేను లోకిక విజయమును మరియు పరమ సిద్ధిని రెండింటినీ పొందునట్లు దయచేసి చేయండి.
Verse 53
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा तं नमस्कृत्य शंकरम्भक्तवत्सलम् । नतस्कन्धोऽर्जुनस्तत्र बद्धाञ्जलिरुपस्थितः
నందీశ్వరుడు పలికెను— ఇలా చెప్పి అర్జునుడు భక్తవత్సలుడైన శంకరునికి నమస్కరించాడు. భుజాలు వంచి, అంజలి బద్ధంగా అక్కడ భక్తితో నిలిచెను.
Verse 54
शिवोपि च तथाभूतञ्ज्ञात्वा पाण्डवमर्जुनम् । निजभक्तवरं स्वामी महातुष्टो बभूव ह
శివుడు కూడా పాండవ అర్జునుని అట్లానే గుర్తించి, అతడిని తన పరమభక్తుడిగా ఎరిగి, ఆ స్వామి అత్యంత సంతోషించాడు।
Verse 55
अस्त्रम्पाशुपतं स्वीयन्दुर्जयं सर्वदाखिलैः । ददौ तस्मै महेशानो वचनश्चेदमब्रवीत्
అప్పుడు మహేశానుడు తన పాశుపతాస్త్రాన్ని—సర్వకాలములలో సమస్తులకు అజేయమైనదాన్ని—అతనికి ప్రసాదించి, ఈ వాక్యములు పలికెను।
Verse 56
शिव उवाच । स्वं महास्त्रम्मया दत्तन्दुर्जयस्त्वम्भविष्यति । अनेन सर्वशत्रूणां जयकृत्यमवाप्नुहि
శివుడు పలికెను—నా స్వంత మహాస్త్రమును నేను నీకు ప్రసాదించితిని; నీవు అజేయుడవు అవుదువు. దీనితో సమస్త శత్రువులపై విజయకార్యమును సాధించుము.
Verse 57
कृष्णं च कथयिष्यामि साहाय्यन्ते करिष्यति । स वै ममात्मभूतश्च मद्भक्तः कार्य्यकारकः
కృష్ణుని విషయమును కూడా నేను చెప్పుదును—అతడు నీకు సహాయము చేయును. నిజముగా అతడు నా ఆత్మస్వరూపుడే, నా భక్తుడు, కార్యసాధకుడు.
Verse 58
मत्प्रभावान्भारत त्वं राज्यन्निकण्टकं कुरु । धर्म्यान्नानाविधान्भ्रात्रा कारय त्वं च सर्वदा
హే భారతా, నా ప్రభావముచేత నీ రాజ్యమును కంటకరహితముగా—విఘ్నవిరోధములేని దానిగా—చేయుము. మరియు నీ సహోదరులచేత నానావిధ ధర్మకార్యములను సదా నిర్వహింపజేయుము.
Verse 59
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा निजहस्तं च धृत्वा शिरसि तस्य सः । पूजितो ह्यर्जुनेनाशु शंकरोन्तरधीयत
నందీశ్వరుడు పలికెను—ఇట్లు చెప్పి భగవాన్ శంకరుడు తన స్వహస్తాన్ని అర్జునుని శిరస్సుపై ఉంచెను. అర్జునుడు విధివిధానంగా పూజించగా, ఆయన తక్షణమే అంతర్ధానమయ్యెను.
Verse 60
अथार्जुनः प्रसन्नात्मा प्राप्यास्त्रं च वरं प्रभोः । जगाम स्वाश्रमे मुख्यं स्मरन्भक्त्या गुरुं शिवम्
అప్పుడు అర్జునుని హృదయం ప్రసన్నమైంది. ప్రభువుని నుండి దివ్యాస్త్రం మరియు వరం పొందిన అతడు తన ప్రధాన ఆశ్రమానికి వెళ్లెను—భక్తితో గురువైన శివుని స్మరిస్తూ.
Verse 61
सर्व्वे ते भ्रातरः प्रीतास्तन्वः प्राणमिवागतम् । मिलित्वा तं सुखं प्रापुर्द्रौपदी चाति सुव्रता
ఆ సోదరులందరూ శరీరానికి ప్రాణం తిరిగి వచ్చినట్లుగా ఆనందించారు. అతనిని కలుసుకొని మహాసుఖాన్ని పొందారు; అతి సువ్రత ద్రౌపదీ కూడా ఎంతో హర్షించింది।
Verse 62
शिवं परं च सन्तुष्टम्पाण्डवाः सर्व एव हि । नातृप्यन्सर्ववृत्तान्तं श्रुत्वा हर्षमुपागताः
పాండవులందరూ పరమశివుని యందు పూర్తిగా సంతుష్టులే; అయినా సమస్త వృత్తాంతాన్ని విని తృప్తి చెందక, మరింత హర్షంతో నిండిపోయారు।
Verse 63
आश्रमे पुष्पवृष्टिश्च चन्दनेन समन्विता । पपात सुकरार्थं च तेषाञ्चैव महात्मनाम्
ఆశ్రమంలో చందన సువాసనతో కూడిన పుష్పవృష్టి కురిసింది; అది ఆ మహాత్ములకు మంగళం, సుఖం, క్షేమం కలిగించెను।
Verse 64
धन्यं च शंकरं चैव नमस्कृत्य शिवम्मुदा । अवधिं चागतं ज्ञात्वा जयश्चैव भविष्यति
ధన్యుడైన శంకరుని—సాక్షాత్ శివుని—ఆనందంతో నమస్కరించి, విధించిన పరిమితి (పరీక్షా గడువు) చేరిందని తెలిసికొని, నిశ్చయంగా విజయము కలుగును।
Verse 65
एतस्मिन्नन्तरे कृष्णश्श्रुत्वार्जुनमथागतम् । मेलनाय समायातश्श्रुत्वा सुखमुपागतः
ఇంతలో అర్జునుడు వచ్చాడని కృష్ణుడు విని, అతనిని కలుసుకోవడానికి అక్కడికి వచ్చాడు; ఆ వార్త విన్న వెంటనే ఆనందంతో నిండిపోయాడు।
Verse 66
अतश्चैव मयाख्यातः शंकरः सर्वदुःखहा । स सेव्यते मया नित्यं भवद्भिरपि सेव्यताम्
అందుకే నేను శంకరుడిని సమస్త దుఃఖాలను హరించువాడని ప్రకటించాను. నేను నిత్యం ఆయనను ఆరాధిస్తాను; మీరు కూడా ఆయనను సేవించండి.
Verse 67
इत्युक्तस्ते किराताह्वोवतारश्शंकस्य वै । तं श्रुत्वा श्रावयन्वापि सर्वान्कामानवाप्नुयात्
ఇలా శంకరుని ‘కిరాత’ అనే అవతార వృత్తాంతం చెప్పబడింది. దీన్ని వినేవాడు లేదా ఇతరులకు వినిపించేవాడు కూడా సమస్త కోరికల ఫలాన్ని పొందుతాడు.
Frequently Asked Questions
It presents the Śiva–Arjuna confrontation as a structured divine ordeal: Arjuna’s prowess is met by gaṇas and then by Śiva directly, culminating in the stripping of weapons/armor and a cosmic-scale duel, arguing that devotion and humility before Śiva’s will outrank heroic self-reliance.
Weapons and armor represent contingent supports (upādhis) and ego-backed agency; their removal dramatizes spiritual nakedness before the Absolute. The gaṇas signify the Lord’s operative powers guarding sacred order, while the earth shaking and aerial combat encode the cosmic scope of Śiva’s sovereignty beyond terrestrial limits.
Śiva is highlighted as both the formidable Rudra-like warrior and the compassionate lord acting 'manasā dayāṃ kṛtvā'—a synthesis of terrifying power and inward grace (anugraha), revealing the divine capacity to test, restrain, and uplift the devotee simultaneously.