Adhyaya 3: The Dharmapakshis’ Past-Life Curse and Indra’s Test of Truthfulness

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे चटकॊत्पत्तिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः । तृतीयोऽध्यायः । मार्कण्डेय उवाच । अहन्यहनि विप्रेन्द्र स तेषां मुनिसत्तमः । चकाराहारपयसाऽ तथा गुप्त्या च पोषणम् ॥

ఇలా శ్రీమార్కండేయ పురాణంలోని ‘చటక ఉద్భవం’ అనే రెండవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు మూడవ అధ్యాయం ప్రారంభమవుతుంది. మార్కండేయుడు అన్నాడు—ఓ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా! వారిలో అగ్రగణ్యుడైన ఆ మహర్షి ప్రతిరోజూ వారికి అన్నం, పాయసం ఇచ్చి పోషించేవాడు; అలాగే రక్షణతోను, జాగ్రత్తగా కాపాడటంతోను వారిని నిలబెట్టేవాడు।

Verse 2

मासमात्रेण जग्मुस्ते भानोः स्यन्दनवर्त्मनि । कौतूहलविलोलाक्षैर्दृष्टा मुनिकुमारकैः ॥

కేవలం ఒక నెలలోనే వారు సూర్యరథ మార్గాన సాగారు; కుతూహలంతో చలించే కన్నులుగల కుమార మునులు వారిని చూశారు।

Verse 3

दृष्ट्वा महीं सनगरां साम्भोनिधिसरिद्वराम् । रथचक्रप्रमाणां ते पुनराश्रममागताः ॥

నగరాలతో కూడిన భూమిని, సముద్రంతోను ఉత్తమ నదులతోను అలంకృతమైనదిగా చూచి, రథచక్ర పరిమాణంతో కొలిచినట్లుగా దానిని పరిశీలించి, వారు మళ్లీ ఆశ్రమానికి తిరిగి వచ్చారు।

Verse 4

श्रमक्लान्तान्तरात्मानो महात्मानो वियोनिजाः । ज्ञानञ्च प्रकटिभूतं तत्र तेषां प्रभावतः ॥

అంతరంగంగా శ్రమతో అలసిపోయినప్పటికీ, ఏ యోనిలోనూ జన్మించని ఆ మహాత్ములు తమ ఆధ్యాత్మిక తేజోబలంతో అక్కడ జ్ఞానం ప్రకాశింపజేసుకున్నారు।

Verse 5

ऋषेः शिष्यानुकम्पार्थं वदतो धर्मनिश्चयम् । कृत्वा प्रदक्षिणं सर्वे चरणावभ्यवावदयन् ॥

శిష్యులపై కరుణతో ఋషి ధర్మసంబంధమైన స్థిరనిశ్చయాన్ని వివరిస్తుండగా, వారు అందరూ భక్తితో ఆయనకు ప్రదక్షిణ చేసి, వంగి ఆయన పాదాలకు నమస్కరించారు।

Verse 6

ऊचुश्च मरणाद्घोरान्मोक्षिताः स्मस्त्वया मुने । आवास-भक्ष्य-पयसां त्वं नो दाता पिता गुरुः ॥

వారు అన్నారు—“ఓ మునివర్యా, మీరు మమ్మల్ని ఘోరమరణం నుండి రక్షించారు. మీరు మా శరణదాత, అన్నదాత, క్షీరదాత; మాకు మీరు తండ్రి మరియు గురువు.”

Verse 7

गर्भस्थानां मृता माता पित्रा नैवापि पालिताः । त्वया नो जीवितं दत्तं शिशवो येन रक्षिताः ॥

మేము గర్భస్థులుగా ఉన్నప్పుడు మా తల్లి మరణించింది; తండ్రి కూడా మమ్మల్ని పోషించలేదు. మీరు మాత్రమే మాకు జీవితం ప్రసాదించారు; మీరు మాత్రమే మమ్మల్ని శిశువులుగా కాపాడారు।

Verse 8

क्षितावक्षततेजास्त्वं कृमीणामिव शुष्यताम् । गजघण्टां समुत्पाट्य कृतवान् दुःखरेचनम् ॥

మీ వీర్యబలం పురుగులు ఎండిపోవటంలా క్షీణించి నశిస్తోంది. ఏనుగు గంటను చింపి మీరు దుఃఖద శోధనను—అంటే అత్యంత కష్టకరమైన ఫలితాన్ని—కలిగించారు।

Verse 9

कथं वर्धेयुरबलाः खस्थान् द्रक्ष्याम्यहं कदा । कदा भूमेर् द्रुमं प्राप्तान् द्रक्ष्ये वृक्षान्तरं गतान् ॥

అసహాయులు ఎలా ఎదుగుతారు? ఆకాశంలో నివసించేవారిని నేను ఎప్పుడు చూస్తాను? భూమి నుండి చెట్లకు చేరి, ఒక చెట్టునుంచి మరొక చెట్టుకు వెళ్లిన వారిని నేను ఎప్పుడు దర్శిస్తాను?

Verse 10

कदा मे सहजा कान्तिः पांशुना नाशमेष्यति । एषां पक्षानिलोत्थेन मत्समीपविचारिणाम् ॥

నా సహజ కాంతి ఎప్పుడు ధూళిచేత ఇక మలినమవదు—నా సమీపంలో తిరిగే ఈ పక్షుల రెక్కల గాలితో లేచే ధూళివల్ల?

Verse 11

इति चिन्तयता तात भवता प्रतिपालिताः । ते साम्प्रतं प्रवृद्धाः स्मः प्रबुद्धाः करवाम किम् ॥

ప్రియ మహర్షీ, మీరు ఇలా ఆలోచిస్తున్నప్పుడు మమ్మల్ని మీరు రక్షించారు. ఇప్పుడు మేము పెరిగాము, బోధతో మేల్కొన్నాము; ఇప్పుడు మేము ఏమి చేయాలి, లేదా ప్రతిఫలంగా ఏమి చేయవలెను?

Verse 12

इत्यृषिर्वचनं तेषां श्रुत्वा संस्कारवत् स्फुटम् । शिष्यैः परिवृतः सर्वैः सह पुत्रेण शृङ्गिणा ॥

ఋషి వాక్యాలను—స్పష్టంగా, సుసంస్కృతంగా, సుసంఘటితంగా పలికినవిగా—విని, ఆయన తన కుమారుడు శృంగినితో కూడి, సమస్త శిష్యులతో పరివృతుడై ప్రయాణమయ్యాడు.

Verse 13

कौतूहलपरो भूत्वा रोमाञ्चपटसंवृतः । उवाच तत्त्वतो ब्रूत प्रवृत्तेः कारणं गिरः ॥

కుతూహలంతో నిండినవాడై, రోమాంచంతో దేహం కప్పబడగా, అతడు పలికాడు—“యథార్థానుసారం నిజముగా చెప్పండి; ఈ ప్రవృత్తిరూప కర్మలో నిమగ్నతకు కారణం ఏమిటి?”

Verse 14

कस्य शापादियं प्राप्ता भवद्भिर्विक्रिया परा । रूपस्य वचसश्चैव तन्मे वक्तुमिहार्हथ ॥

ఎవరి శాపం వల్ల నీకు రూపములోను వాక్యములోను ఈ అద్భుతమైన వికారం కలిగింది? దయచేసి ఇక్కడ నాకు అది యథార్థంగా చెప్పుము।

Verse 15

पक्षिण ऊचुः विपुलस्वानिति ख्यातः प्रागासीन्मुनिसत्तमः । तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे सुकृषस्तुम्बुरुस्तथा ॥

పక్షులు చెప్పినవి—పూర్వం విపులస్వానుడు అనే ఉత్తమ ఋషి ఉండెను. అతనికి ఇద్దరు కుమారులు—సుకృషుడు మరియు తుంబురు।

Verse 16

सुकृषस्य वयं पुत्राश्चत्वारः संयतात्मनः । तस्यर्षेर्विनयाचारभक्तिनम्राः सदैव हि ॥

మేము ఇంద్రియనిగ్రహముగల ఋషి సుకృషుని నలుగురు కుమారులము. మేము ఎల్లప్పుడూ భక్తితో నమ్రులమై, ఆ ఋషి ఉపదేశించిన నియమాచారంలో స్థిరమై ఉన్నాము।

Verse 17

तपश्चरणसक्तस्य शास्यमानेन्द्रियस्य च । यथाभिमतमस्माभिस्तदा तस्योपपादितम् ॥

తపస్సు అభ్యాసంలో నిమగ్నుడై ఇంద్రియాలను నియంత్రిస్తున్న అతనికి, మేము అప్పుడే అతడు కోరినదాన్ని యథాతథంగా సిద్ధం చేసాము।

Verse 18

समित्पुष्पादिकं सर्वं यच्चैवाभ्यवहारिकम् । एवं तत्राथ वसतां तस्यास्माकञ्च कानने ॥

సమిధలు, పుష్పములు మొదలైనవి, అలాగే నిత్య వినియోగానికి అవసరమైనదంతా—అన్నీ లభిస్తాయి. ఈ విధంగా ఆ అరణ్యంలో, అతనికీ అక్కడ నివసించే మాకూ…

Verse 19

आजगाम महावर्ष्मा भग्नपक्षो जरान्वितः । आताम्रनेत्रः स्रस्तात्मा पक्षी भूत्वा सुरेश्वरः ॥

అప్పుడు దేవాధిపతి ఇంద్రుడు అక్కడికి పక్షిరూపం ధరించి వచ్చాడు—మహాకాయుడు, విరిగిన రెక్కలతో, వృద్ధాప్యంతో బాధపడుతూ. అతని కన్నులు తామ్రవర్ణంగా ఎర్రగా, మనస్సు ఖిన్నమై, ప్రయత్నం శిథిలమైంది.

Verse 20

सत्यशौचक्षमाचारमतीवोदारमानसम् । जिज्ञासुस्तं ऋषिश्रेष्ठमस्मच्छापभवाय च ॥

అతడు సత్యవాది, శుచిగా ఉండేవాడు, ఆచరణలో క్షమాశీలి, మరియు అత్యంత ఉదారమైన మహత్తర మనస్సు కలవాడు. తెలుసుకోవాలనే ఉత్సుకతతో వారు ఆ శ్రేష్ఠ ఋషిని సమీపించారు—మా శాప విమోచనార్థముగాను.

Verse 21

पक्ष्युवाच द्विजेन्द्र मां क्षुधाविष्टं परित्रातुमिहार्हसि । भक्षणार्थो महाभाग गतिर्भव ममातुला ॥

పక్షి ఇలా అన్నది—“ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, ఇక్కడ ఆకలితో బాధపడుతున్న నన్ను రక్షించండి. ఓ భాగ్యవంతుడా, ఆహారం పొందుటకై కూడా మీరు నా అపూర్వ ఆశ్రయమవండి.”

Verse 22

विन्ध्यस्य शिखरे तिष्ठन् पत्रिपत्रेरितेन वै । पतितोऽस्मि महाभाग श्वसनेनातिरंहसा ॥

వింధ్య పర్వత శిఖరంపై నిలుచుండగా రెక్కల తుఫాను నన్ను తాకింది; మహా వేగంతో వీచిన గాలి దెబ్బకు, ఓ శుభాననా, నేను కింద పడిపోయాను.

Verse 23

सोऽहं मोहसमाविष्टो भूमौ सप्ताहमस्मृतिः । स्थितस्तत्राष्टमेनाह्ना चेतनां प्राप्तवानहम् ॥

ఇలా మోహానికి లోనై, స్మృతి కోల్పోయి, నేనూ నేలపై ఏడు రోజులు పడి ఉన్నాను. అక్కడే ఉండగా ఎనిమిదవ రోజున నాకు మళ్లీ చైతన్యం కలిగింది.

Verse 24

प्राप्तचेताḥ क्षुधाविष्टो भवन्तं शरणं गतः । भक्ष्यार्थो विगतानन्दो दूयमानेन चेतसा ॥

స్పృహకు వచ్చి, ఆకలితో బాధపడుతున్న నేను మీ శరణు వచ్చాను. ఆహారం కోరుతున్నాను; ఆనందం లేని వాడను, దుఃఖదాహంతో నా మనస్సు మండుతోంది.

Verse 25

तत् कुरुष्वामलमते मत्त्राणायाचलां मतिम् । प्रयच्छ भक्ष्यं विप्रर्षे प्राणयात्राक्षमं मम ॥

కాబట్టి, హే నిర్మల బుద్ధిగలవాడా, దృఢంగా నిర్ణయించి నన్ను రక్షించండి. హే బ్రాహ్మణ ఋషీ, కేవలం జీవనధారణకు సరిపడేంత ఆహారాన్ని ప్రసాదించండి.

Verse 26

स एवमुक्तः प्रोवाच तमिन्द्रं पक्षिरूपिणम् । प्राणसन्धारणार्थाय दास्ये भक्ष्यं तवेप्सितम् ॥

ఇలా సంబోధించబడిన అతడు, పక్షిరూపం ధరించిన ఇంద్రునితో ఇలా అన్నాడు—“జీవనధారణ కోసం నీవు కోరిన ఆహారాన్ని నేను నీకు ఇస్తాను.”

Verse 27

इत्युक्त्वा पुनरप्येनमपृच्छत् स द्विजोत्तमः । आहारः कस्तवार्थाय उपकल्प्यो भवेन्मया । स चाऽह नरमांसॆन तृप्तिर्भवति मे परा ॥

అని చెప్పి, ఆ ఉత్తమ బ్రాహ్మణుడు మళ్లీ అతనిని అడిగాడు—“నీ కోసం ఏ ఆహారం సిద్ధం చేయాలి?” అతడు అన్నాడు—“మానవ మాంసంతోనే నా తృప్తి పరమంగా ఉంటుంది.”

Verse 28

ऋषिरुवाच कौमारं ते व्यतिक्रान्तमतितं यौवनञ्च ते । वयसः परिणामस्ते वर्तते नूनमण्डज ॥

ఋషి అన్నాడు—“నీ బాల్యం గడిచిపోయింది, నీ యౌవనమూ నిశ్చయంగా పోయింది. హే అండజా (పక్షీ), ఇప్పుడు వయస్సు పరిపక్వత—వృద్ధాప్యం—నీపై వచ్చి చేరింది.”

Verse 29

यस्मिन्नराणां सर्वेषामशेषेच्छा निवर्तते । स कस्माद्वृद्धभावेऽपि सुनृशंसात्मको भवान् ॥

యందు సమస్త మనుష్యుల మిగిలిన కోరికలు పూర్తిగా శమించిపోతాయో—అయితే నీవు వృద్ధాప్యంలోనూ ఎందుకు పూర్తిగా క్రూర స్వభావుడవు?

Verse 30

क्व मानुषस्य पिशितं क्व वयश्चरमं तव । सर्वथा दुष्टभावानां प्रशमो नोपपद्यते ॥

మనిషి మాంసం ఎక్కడ, నీ జీవితపు అంతిమ దశ ఎక్కడ? అన్ని విధాలా దుష్ట స్వభావులకి నిజమైన శమనము (లేదా సంస్కరణ) కలగదు.

Verse 31

अथवा किं मयैतॆन प्रोक्तेनास्ति प्रयोजनम् । प्रतिश्रुत्य सदा देयमिति नो भावितं मनः ॥

లేదా నేను ఇది చెప్పడం వల్ల ఏమి ప్రయోజనం? వాగ్దానం చేసిన తరువాత ఎల్లప్పుడూ ఇవ్వవలసిందే అనే నియమంలో మా మనస్సు శిక్షణ పొందలేదు.

Verse 32

इत्युक्त्वा तं स विप्रेन्द्रस्तथेति कृतनिश्चयः । शीघ्रमस्मान् समाहूय गुणतोऽनुप्रशस्य च ॥

అతనితో అలా చెప్పి, మనస్సులో నిశ్చయం చేసుకున్న ఆ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడు ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు—“ఏవమస్తు (అలానే కావాలి).” తరువాత త్వరగా మమ్మల్ని పిలిచి, అతని గుణాలకు తగినట్లుగా స్తుతించి, ముందుకు సాగాడు.

Verse 33

उवाच क्षुब्धहृदयो मुनिर्वाक्यं सुनिष्ठुरम् । विनयावनतान् सर्वान् भक्तियुक्तान् कृताञ्जलीन् ॥

హృదయం కలత చెందిన ఆ ఋషి అత్యంత కఠినమైన మాటలు పలికాడు—(అయినా) వారు అందరూ వినయంగా వంగి, భక్తితో, అంజలి బద్ధంగా నిలిచారు.

Verse 34

कृतात्मानो द्विजश्रेष्ठा ऋणैर्युक्ता मया सह । जातं श्रेष्ठमपत्यं वो यूयं मम यथा द्विजाः ॥

హే ద్విజశ్రేష్ఠా! నీవు ఇంద్రియనిగ్రహముతో ఉన్నావు; నాతో కలిసి పవిత్ర ఋణబంధముచే బద్ధుడవు. నీకు మహత్తర సంతానం జన్మించింది—హే బ్రాహ్మణులారా, మీరు నాకు స్వపుత్రులవలె.

Verse 35

गुरुः पूज्यो यदि मतो भवतां परमोऽथ पिता । ततः कुरुत मे वाक्यं निर्व्यलीकेन चेतसा ॥

గురువు పూజ్యుడని, తండ్రి పరమ వందనీయుడని నీవు భావిస్తే, కపటరహిత మనస్సుతో నా మాటను ఆచరించు.

Verse 36

तद्वाक्यसमकालञ्च प्रोक्तमस्माभिरादृतैः । यद्वक्ष्यति भवान्स्तद्वै कृतमेवावधार्यताम् ॥

ఆ మాటలు పలికిన క్షణమే మేము కూడా భక్తిపూర్వకంగా అంగీకరించాము. నీవు ఏది చెప్పబోతున్నావో, అది నిశ్చయంగా ఇప్పటికే సిద్ధమైందని తెలుసుకో.

Verse 37

ऋषिरुवाच मामेष शरणं प्राप्तो विहगः क्षुत्तृषान्वितः । युष्मन्मांसॆन येनास्य क्षणं तृप्तिर्भवेत् वै ॥

ఋషి అన్నాడు—ఈ పక్షి ఆకలి దాహాలతో బాధపడుతూ నా శరణు వచ్చింది. నీ మాంసంతో దీనికి క్షణమాత్రమైనా తృప్తి కలుగవచ్చు.

Verse 38

तृष्णाक्षयञ्च रक्तेन तथा शीघ्नं विधीयताम् । ततो वयं प्रव्यथिताः प्रकम्पोद्भूतसाध्वसाः । कष्टं कष्टमिति प्रोच्य नैतत् कुर्मेति चाब्रुवन् ॥

“రక్తంతో కూడా దాహశమనాన్ని త్వరగా చేయండి.” అని వినగానే మేము తీవ్రంగా కలత చెందాము—భయంతో వణికిపోయాము. “అయ్యో, అయ్యో!” అని విలపిస్తూ వారు అన్నారు—“మేము ఇది చేయము.”

Verse 39

कथं परशरीरस्य हेतोर्देहं स्वकं बुधः । विनाशयेद् घातयेद्वा यथा ह्यात्मा तथा सुतः ॥

ఇతరుని దేహం కోసం జ్ఞానుడు తన దేహాన్ని ఎలా నాశనం చేసుకొనగలడు లేదా తన వధను ఎలా చేయించగలడు? ఎందుకంటే కుమారుడు స్వయంఆత్మసమానుడని చెప్పబడింది।

Verse 40

पितृदेवमनुष्याणां यान्युक्तानि ऋणानि वै । तान्यपाकुरुते पुत्रो न शरीरप्रदः सुतः ॥

పితృలు, దేవతలు, మనుష్యుల పట్ల విధించబడిన ఋణాలలో—వాటిని తీర్చేవాడే నిజమైన ‘కుమారుడు’; కేవలం దేహాన్ని ఇచ్చేవాడు (జైవ సంతానం) మాత్రమే కాదు।

Verse 41

तस्मान्नैतत् करिष्यामो नीचीर्‍णं यत् पुरातनैः । जीवन् भद्राण्यवाप्नोति जीवन् पुण्यं करोति च ॥

కాబట్టి మేము ఇది చేయము—ఇది నీచమైనది, ప్రాచీనులు ఆచరించనిది. జీవించి ఉండగానే శుభఫలాలు లభిస్తాయి; జీవించి ఉండగానే పుణ్యకర్మలు కూడా జరుగుతాయి।

Verse 42

मृतस्य देहनाशश्च धर्माद्युपरतिस्तथा । आत्मानं सर्वतो रक्ष्यमाहुर्धर्मविदो जनाः ॥

మరణించినప్పుడు దేహం నశిస్తుంది; అలాగే ధర్మాది (జీవన లక్ష్యాలు, ఆచరణలు) కూడా నిలిచిపోతాయి. అందువల్ల ధర్మాన్ని తెలిసినవారు—ప్రతి విధంగా తనను తాను రక్షించుకోవాలని ప్రకటిస్తారు।

Verse 43

इत्त्थं श्रुत्वा वचोऽस्माकं मुनिः क्रोधादिव ज्वलन् । प्रोवाच पुनरप्यस्मान् निर्दहन्निव लोचनैः ॥

మా మాటలు ఇలా విన్న ఆ ముని—క్రోధంతో జ్వలిస్తున్నట్లుగా—మళ్లీ మాతో పలికాడు; తన చూపులతో మమ్మల్ని దహింపజేస్తున్నట్లుగా।

Verse 44

प्रतिज्ञातं वचो मह्यं यस्मान्नैतत् करिष्यथ । तस्मान्मच्छापनिर्दग्धास्तिर्यग्योनौ प्रयास्यथ ॥

నీవు నాకు చేసిన ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చవు గనుక, నా శాపంతో దగ్ధుడై నీవు అమానుష యోనికి వెళ్లి తిర్యగ్‌యోనిలో జన్మిస్తావు।

Verse 45

एवमुक्त्वा तदा सोऽस्मास्तं विहङ्गमथाब्रवीत् । अन्त्येष्टिमात्मनः कृत्वा शास्त्रतश्चोर्ध्वदेहिकम् ॥

ఇలా చెప్పి అతడు ఆ పక్షిని ఉద్దేశించి అన్నాడు—“నీ అంత్యేష్టి (చివరి కర్మలు) నిర్వహించి, శాస్త్రోక్తంగా ఊర్ధ్వదేహిక (శ్రాద్ధాది) కర్మలను విధివిధానంగా ఆచరించి…”

Verse 46

भक्षयस्व सुविश्रब्धौ मामत्र द्विजसत्तम । आहारीकृतमेतत्ते मया देहमिहात्मनः ॥

హే ద్విజశ్రేష్ఠా, ఇక్కడ సందేహం లేకుండా నన్ను భక్షించు. నీ హితార్థం కోసం నేను నా దేహాన్నే ఇక్కడ ఆహారరూపంగా చేసుకున్నాను।

Verse 47

एतावदेव विप्रस्य ब्राह्मणत्वं प्रचक्ष्यते । यावत् पतगजात्यग्र्य स्वसत्यपरिपालनम् ॥

హే పక్షిశ్రేష్ఠా, విప్రుని బ్రాహ్మణ్యమని ఇదే ప్రకటించబడింది—తన సత్యాన్ని కాపాడటం, నిష్ఠతో దానిని నిలుపుకోవటం।

Verse 48

न यज्ञैर्दक्षिणावद्भिस्तत् पुण्यं प्राप्यते महत् । कर्मणान्येन वा विप्रैर्यत् सत्यपरिपालनात् ॥

దక్షిణాసహిత యజ్ఞాల వల్లగానీ, బ్రాహ్మణులు చేసే ఇతర కర్మల వల్లగానీ అంతటి మహాపుణ్యం లభించదు; సత్యాన్ని దృఢంగా ధారించడంవల్ల లభించేది అంతకన్నా గొప్పది।

Verse 49

इत्यृषेर्वचनं श्रुत्वा सोऽन्तर्विस्मयनिर्भरः । प्रत्युवाच मुनिं शक्रः पक्षिरूपधरस्तदा ॥

ఋషి వచనాలు విని అతడు అంతరంగంలో ఆశ్చర్యంతో నిండిపోయి మునిని ఉద్దేశించి పలికెను. ఆ సమయంలో శక్రుడు (ఇంద్రుడు) పక్షి రూపం ధరించి ఉన్నాడు.

Verse 50

योगमास्थाय विप्रेन्द्र त्यजेदं स्वं कलेवरम् । जीवज्जन्तुं हि विप्रेन्द्र न भक्षामि कदाचन ॥

హే బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా, యోగనియమంలో ప్రవేశించి నేను ఈ దేహాన్నే విడిచిపెడతాను; ఎందుకంటే, హే బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా, నేను ఎప్పుడూ జీవించి ఉన్న ప్రాణిని భక్షించను.

Verse 51

तस्मैतद्वचनं श्रुत्वा योगयुक्तोऽभवन्मुनिः । तं तस्य निश्चयं ज्ञात्वा शक्रोऽप्याह स्वदेहभृत् ॥

ఆ మాటలు విని ముని యోగంలో స్థిరనిశ్చయుడయ్యెను. శక్రుడు (ఇంద్రుడు) కూడా అతని సంకల్పదృఢతను గ్రహించి, దేహంతోనే ఉండి అతనితో పలికెను.

Verse 52

भो भो विप्रेन्द्र बुध्यस्व बुद्ध्या बोध्यं बुधात्मक । जिज्ञासार्थं मयायं ते अपराधः कृतोऽनघ ॥

“హే బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా, జాగ్రత్తగా గ్రహించుము; జ్ఞేయమైనది బుద్ధిచేత తెలుసుకోవలసినది, హే జ్ఞానస్వరూపా. విచారణార్థమే, హే నిర్దోషా, నేను నీపై ఈ అపరాధం చేసితిని.”

Verse 53

तत् क्षमस्वामलमते का चेच्छा क्रियतां तव । पालनात् सत्यवाक्यस्य प्रीतिर्मे परमा त्वयि ॥

కాబట్టి, హే నిర్మలబుద్ధీ, నన్ను క్షమించుము. నీవు ఏది కోరుతావో అది చేయబడుగాక. నీవు సత్యవచనాన్ని నిలబెట్టినందున నీపై నాకు పరమ ప్రీతి కలిగింది.

Verse 54

अद्यप्रभृति ते ज्ञानमैन्द्रं प्रादुर्भविष्यति । तपस्यथ तथा धर्मे न ते विघ्नो भविष्यति ॥

ఈ రోజు నుంచే నీలో ఇంద్రసమానమైన దివ్య జ్ఞానం ప్రకాశిస్తుంది. తపస్సు ఆచరించి ధర్మంలో స్థిరంగా ఉండు; నీకు ఏ విఘ్నమూ కలగదు.

Verse 55

इत्युक्त्वा तु गते शक्रे पिता कोपसमन्वितः । प्रणम्य शिरसास्माभिरिदमुक्तो महामुनिः ॥

ఇలా చెప్పి శక్రుడు (ఇంద్రుడు) వెళ్లిపోయిన తరువాత, మా తండ్రి కోపంతో నిండిపోయి శిరస్సు వంచి (వందనం చేసి) నిలిచాడు; ఆపై మేము మహర్షిని ఈ విధంగా సంభోదించాము.

Verse 56

बिभ्यतां मरणात् तात त्वमस्माकं महामते । क्षन्तुमर्हसि दीनानां जीवितप्रियता हि नः ॥

ప్రియమైనవాడా, మేము మరణభయంతో వణుకుతున్నాము. ఓ మహాత్మా, దయనీయులమైన మమ్మల్ని క్షమించవలసినది; ఎందుకంటే ప్రాణమే మాకు అత్యంత ప్రియము.

Verse 57

त्वगस्थिमांससङ्घाते पूयशोणितपूरिते । कर्तव्या न रति॒र्यत्र तत्रास्माकमियं रतिः ॥

చర్మం, ఎముకలు, మాంసంతో కూడిన ఈ దేహసమూహంలో—పుయ్యము మరియు రక్తంతో నిండినదానిలో—ఆసక్తి పెట్టకూడని చోటే మా ఆసక్తి నిలుస్తుంది.

Verse 58

श्रूयतां च महाभाग यथा लोको विमुह्यति । कामक्रोधादिभिर्दोषैरवशः प्रबलारिभिः ॥

హే ఆర్యా, విను—కామం, క్రోధం మొదలైన శత్రువులవలె బలమైన దోషాల చేత పరాజితుడై, పరవశుడై లోకం ఎలా మోహానికి లోనవుతుందో.

Verse 59

प्रज्ञाप्राकारसंयुक्तमस्थिस्थूणं परं महत् । चर्मभित्तिमहारोधं मांसशोणितलेपनम् ॥

ఈ శరీరం అత్యంత మహత్తరమైనది—బుద్ధి అనే కోటతో సమన్వితము; ఎముకలు దాని స్తంభాలు, చర్మము దాని గోడ, చుట్టూ విస్తారమైన ఆవరణము; మాంసము మరియు రక్తము అనే లేపనంతో పూతబడినది।

Verse 60

नवद्वारं महायामं सर्वतः स्नायु वेष्टितम् । नृपश्च पुरुषस्तत्र चेतनावानवस्थितः ॥

ఈ శరీరం తొమ్మిది ద్వారాలున్న దీర్ఘమైన మహా ‘నగరం’; ఇది అన్ని వైపులా స్నాయు-బంధాలతో బద్ధమై ఉంది; దాని అంతరంలో చైతన్యసంపన్నుడైన రాజపురుషుడు (పురుష) నివసిస్తున్నాడు।

Verse 61

मन्त्रिणौ तस्य बुद्धिश्च मनश्चैव विरोधिनौ । यतेते वैरनाशाय तावुभावितरेतरम् ॥

ఆ రాజుకు ఇద్దరు ‘మంత్రులు’—బుద్ధి మరియు మనస్సు—పరస్పర విరోధులు. శత్రుత్వాన్ని నశింపజేయాలని యత్నించినా, వారు ఒకరినొకరు మరింతగా అదే శత్రుత్వంలో పెంచుకున్నారు।

Verse 62

नृपस्य तस्य चत्वारो नाशमिच्छन्ति विद्विषः । कामः क्रोधस्तथा लोभो मोहश्चान्यस्तथा रिपुः ॥

ఆ రాజును నాశనం చేయాలని నాలుగు శత్రు బలాలు కోరుతాయి—కామం, క్రోధం, లోభం, మోహం; ఇవి ఒక్కొక్కటి మరొకదానికి కూడా శత్రువులే।

Verse 63

यदा तु स नृपस्तानि द्वाराण्यावृत्य तिष्ठति । सदा सुस्थबलश्चैव निरातङ्कश्च जायते ॥

కాని ఆ రాజు ఆ ద్వారాలను కాపాడి (సంయమంతో) తన స్థానంలో స్థిరపడినప్పుడు, అతడు నిత్యం ఆరోగ్యవంతుడై బలవంతుడవుతాడు; భయం, విఘ్నం, కలతల నుండి విముక్తుడవుతాడు।

Verse 64

जातानुरागो भवति शत्रुभिर्नाभिभूयते ।

స్నేహము (మైత్రి/ఆసక్తి) కలుగుతుంది, మరియు అతడు శత్రువులచే జయింపబడడు।

Verse 65

यदा तु सर्वद्वाराणि विवृतानि स मुञ्चति । रागो नाम तदा शत्रुर्नेत्रादिद्वारमृच्छति ॥

కానీ అతడు ఇంద్రియ ద్వారాలన్నిటినీ తెరిచి ఉంచినప్పుడు, ‘ఆసక్తి’ అనే శత్రువు కళ్ల ద్వారం ద్వారా మరియు ఇతర ఇంద్రియ ద్వారాల ద్వారా లోనికి ప్రవేశిస్తుంది।

Verse 66

सर्वव्यापी महायामः पञ्चद्वारप्रवेशनः । तस्यानुमार्गं विशति तद्वै घोरं रिपुत्रयम् ॥

సర్వవ్యాపి తత్త్వము, జీవన/కాల మహాప్రవాహము, ఐదు ద్వారాలైన ఇంద్రియాల ద్వారా ప్రవేశిస్తుంది; దాని మార్గాన్ని అనుసరించుచూ భయంకరమైన శత్రు-త్రయం నిజంగా లోనికి వస్తుంది।

Verse 67

प्रविश्याथ स वै तत्र द्वारैरिन्द्रियसंज्ञकैः । रागः शंश्लेषमायाति मनसा च सहैतरैः ॥

అప్పుడు ఆ దేహి ఇంద్రియములనే ద్వారాల ద్వారా అక్కడ ప్రవేశిస్తాడు; మరియు రాగము (ఆసక్తి) మనస్సు ద్వారా, ఇతర కరణములతో కూడి, విషయాలతో స్పర్శ/సంపర్కం పొందుతుంది।

Verse 68

इन्द्रियाणि मनश्चैव वशे कृत्वा दुरासदः । द्वाराणि च वशे कृत्वा प्राकारं नाशयत्यथ ॥

ఇంద్రియములను మరియు మనస్సును వశపరచుకొని—ఆ శత్రువు దాడికి దుర్లభుడైనప్పటికీ—అతడు తరువాత ద్వారాలను నియంత్రించి, ఆపై ప్రాకారము (రక్షణ గోడ)ను ధ్వంసం చేస్తాడు।

Verse 69

मनस्तस्याश्रितं दृष्ट्वा बुद्धिर्नश्यति तत्क्षणात् । अमात्यरहितस्तत्र पौरवर्गोज्झितस्तथा ॥

అతని మనస్సు అలా స్థిరమై ఉన్నదని చూచి, అదే క్షణంలో అతని వివేకం నశిస్తుంది. అక్కడే అతడు మంత్రుల్లేకుండా అవుతాడు; అలాగే నగరవాసుల సమూహం చేత కూడా పరిత్యజింపబడతాడు.

Verse 70

रिपुभिर्लब्धविवरः स नृपो नाशमृच्छति । एवं रागस्तथा मोहः लोभः क्रोधस्तथैव च ॥

శత్రువులు చొరబడేందుకు అవకాశం పొందిన రాజు నాశనానికి చేరుతాడు. అలాగే రాగం, మోహం, లోభం, క్రోధం కూడా మనస్సులో అవకాశం పొందితే వినాశకారకమవుతాయి.

Verse 71

प्रवर्तन्ते दुरात्मानो मनुष्यस्मृतिनाशकाः । रागात्तु क्रोधः प्रभवति क्रोधाल्लोभोऽभिजायते ॥

దుష్టచిత్తులు ఉద్భవిస్తారు—ధర్మస్మృతిని నాశనం చేసేవారు. రాగం నుండి క్రోధం పుడుతుంది; క్రోధం నుండి లోభం జన్మిస్తుంది.

Verse 72

लोभाद्भवति संमोहः संमोहात् स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति ॥

లోభం నుండి మోహం పుడుతుంది; మోహం నుండి స్మృతి భ్రమ కలుగుతుంది. స్మృతి భ్రంశం వల్ల వివేకం నశిస్తుంది; వివేకనాశం వల్ల మనిషి నశించిపోతాడు.

Verse 73

एवं प्रणष्टबुद्धीनां रागलोभानुवर्तिनाम् । जीविते च सलोभानां प्रसादं कुरु सत्तम ॥

ఇలా బుద్ధి నశించినవారు, రాగం లోభం వెంబడించేవారు, తృష్ణతో జీవితం పట్టుకుని ఉండేవారు—హే భూతశ్రేష్ఠా, వారికి కృప ప్రసాదించుము.

Verse 74

योऽयं शापो भगवता दत्तः स न भवेत् तथा । न तामसीं गतिं कष्टां व्रजेम मुनिसत्तम ॥

పూజ్యుడైన భగవంతుడు ప్రసాదించిన ఈ శాపము అట్లే ఫలించకుండుగాక; మేము ఘోరమైన తామస దైవగతికి పోకుండుగాక—ఓ మునిశ్రేష్ఠా।

Verse 75

यन्मयोक्तं न तन्मिथ्या भविष्यति कदाचन । न मे वागनृतं प्राह यावदद्येति पुत्रकाः ॥

నేను పలికినది ఏ కాలమునా అసత్యమగదు. ఈ దినమువరకు, ఓ పిల్లలారా, నా వాక్కు అసత్యాన్ని పలకలేదు.

Verse 76

दैवमात्रं परं मन्ये धिक् पौरुषमनर्थकम् । अकार्यं कारितो येन बलादहमचिन्तितम् ॥

నేను దైవాన్నే పరమమని భావిస్తున్నాను; వ్యర్థమైన మానవ ప్రయత్నానికి ధిక్కారం. ఎందుకంటే ఆ దైవమే నన్ను బలవంతంగా చేయరానిది అయిన అచింత్య కార్యాన్ని చేయించింది.

Verse 77

यस्माच्च युष्माभिरहं प्रणिपत्य प्रसादितः । तस्मात् तिर्यक्त्वमापन्नाः परं ज्ञानमवाप्स्यथ ॥

మీరు నాకు నమస్కరించి నన్ను ప్రసన్నం చేసారు; అందువల్ల—పశుభావంలో పడిపోయినా—మీరు పరమ జ్ఞానాన్ని పొందుతారు.

Verse 78

ज्ञानदर्शितमार्गाश्च निर्धूतक्लेशकॢमषाः । मत्प्रसादादसन्दिग्धाः परां सिद्धिमवाप्स्यथ ॥

మరియు మీరు—సత్యజ్ఞానము చూపిన మార్గమున నడుచుచూ, క్లేశములు మలినములు తొలగించుకొని—నా కృపవలన, సందేహరహితులై, పరమ సిద్ధిని పొందుతారు.

Verse 79

एवं शप्ताः स्म भगवन् पित्रा दैववशात् पुरा । ततः कालेन महता योन्यन्तरमुपागताः ॥

హే భగవన్, మేము పూర్వం మా తండ్రిచేత దైవబలవశాత్ శపింపబడితిమి. అనంతరం దీర్ఘకాలం గడిచిన తరువాత మేము మరొక యోనిని పొందితిమి (అంటే మరొక జన్మ/దేహావస్థను స్వీకరించితిమి)।

Verse 80

जाताश्च रणमध्ये वै भवता परिपालिताः । वयमित्थं द्विजश्रेष्ठ खगत्वं समुपागताः । नास्त्यसाविह संसारे यो न दिष्टेन बाध्यते ॥

యుద్ధమధ్యంలో జన్మించిన మేము నిజంగా మీచేత రక్షింపబడితిమి. అందుచేత, హే ద్విజశ్రేష్ఠ, మేము పక్షిభావాన్ని పొందితిమి. ఈ సంసారలోకంలో దైవం (విధి) చేత బాధింపబడనివాడు ఎవరూ లేరు।

Verse 81

मार्कण्डेय उवाच इति तेषां वचः श्रुत्वा शमीको भगवान् मुनिः । प्रत्युवाच महाभागः समीपस्थायिनो द्विजान् ॥

మార్కండేయుడు అన్నాడు: వారి మాటలను ఈ విధంగా విని, పూజ్యుడైన మహాత్మ ఋషి శమీకుడు సమీపంలో నిలిచిన ద్విజులకు (బ్రాహ్మణులకు) ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చెను।

Verse 82

पूर्वमेव मया प्रोक्तं भवतां सन्निधाविदम् । सामान्यपक्षिणो नैते केऽप्येते द्विजसत्तमाः । ये युद्धेऽपि न सम्प्राप्ताः पञ्चत्वमतिमानुषे ॥

నేను మీ సమక్షంలో ముందే చెప్పితిని—హే ద్విజశ్రేష్ఠ, వీరు సాధారణ పక్షులు కారు. వీరు కొన్ని అద్భుత సత్త్వాలు; యుద్ధంలో కూడా అతిమానుష రీతిగా ‘పంచత్వం’ (మరణం) పొందలేదు।

Verse 83

ततः प्रीतिमता तेन तेऽनुज्ञाता महात्मना । जग्मुः शिखरिणां श्रेष्ठं विन्ध्यं द्रुमलतायुतम् ॥

అప్పుడు ప్రసన్నుడైన ఆ మహాత్ముడు అనుగ్రహించి అనుమతి ఇచ్చిన తరువాత వారు బయలుదేరి, వృక్షలతలతో నిండిన పర్వతశ్రేష్ఠమైన వింధ్యాన్ని చేరిరి।

Verse 84

यावदद्य स्थितास्तस्मिन्नचले धर्मपक्षिणः । तपः स्वाध्यायनिरताः समाधौ कृतनिश्चयाः ॥

ఈనాటికీ ఆ పర్వతంపై ధర్మపక్షి పక్షులు నివసిస్తున్నాయి—తపస్సు, వేదస్వాధ్యాయంలో నిమగ్నమై, సమాధిలో దృఢనిశ్చయంతో ఉన్నవి।

Verse 85

इति मुनिवरलब्धसत्क्रियास्ते मुनितनया विहगत्‍वमभ्युपेताः । गिरिवरगहनेऽतिपुण्यतोये यतमनसो निवसन्ति विन्ध्यपृष्ठे ॥

అనంతరం శ్రేష్ఠ మునుల నుండి యథోచిత సత్కారం, అతిథ్యాన్ని పొందిన ఆ మునిపుత్రులు పక్షి-స్థితిని స్వీకరించారు। మనస్సును నియంత్రించి వారు వింధ్య పర్వతపు ఒడ్లపై నివసిస్తున్నారు—అత్యంత పవిత్ర జలాలతో నిండిన, శోభాయమాన పర్వతవనంలో।