Shloka 33

Adhyaya 3 — The Dharmapakshis’ Past-Life Curse and Indra’s Test of Truthfulness

Sanskrit

उवाच क्षुब्धहृदयो मुनिर्वाक्यं सुनिष्ठुरम् ।

विनयावनतान् सर्वान् भक्तियुक्तान् कृताञ्जलीन् ॥

Transliteration

uvāca kṣubdha-hṛdayo munir vākyaṃ suniṣṭhuram | vinayāvanatān sarvān bhakti-yuktān kṛtāñjalīn ||

Translation

హృదయం కలత చెందిన ఆ ఋషి అత్యంత కఠినమైన మాటలు పలికాడు—(అయినా) వారు అందరూ వినయంగా వంగి, భక్తితో, అంజలి బద్ధంగా నిలిచారు.

Word by Word

• उवाच: said/spoke
• उवाच: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (perfect), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः (3rd), एकवचनम् (singular)

• क्षुब्ध-हृदयः: agitated-hearted
• क्षुब्ध-हृदयः: विशेषण (Qualifier of subject)
• Type: Adjective
• Root: क्षुब्ध (√क्षुभ् + क्त, कृदन्त) + हृदय (प्रातिपदिक)
• Form: समासः कर्मधारयः, पुंलिङ्गे (masculine), प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; मुनिः इत्यस्य विशेषणम्

• मुनिः: the sage
• मुनिः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• वाक्यम्: speech/words
• वाक्यम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (accusative/2nd), एकवचनम्

• सु-निष्ठुरम्: very harsh
• सु-निष्ठुरम्: विशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: सु (अव्यय) + निष्ठुर (प्रातिपदिक)
• Form: उपसर्ग-पूर्वक-विशेषणम्, नपुंसकलिङ्गे (neuter) (वाक्यम् इत्यस्य), द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• विनय-अवनतान्: bowed down in humility
• विनय-अवनतान्: विशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: विनय (प्रातिपदिक) + अवनत (√नम् + क्त, कृदन्त)
• Form: समासः तत्पुरुषः ('विनयेन अवनताः'), पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; सर्वान् इत्यस्य विशेषणम्

• सर्वान्: all (of them)
• सर्वान्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: विशेषण/सर्वनामवत्, पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्

• भक्ति-युक्तान्: endowed with devotion
• भक्ति-युक्तान्: विशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: भक्ति (प्रातिपदिक) + युक्त (√युज् + क्त, कृदन्त)
• Form: समासः तत्पुरुषः ('भक्त्या युक्ताः'), पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्

• कृत-अञ्जलीन्: with hands joined (in reverence)
• कृत-अञ्जलीन्: विशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: कृत (√कृ + क्त, कृदन्त) + अञ्जलि (प्रातिपदिक)
• Form: समासः तत्पुरुषः ('कृतः अञ्जलिः येषाम्' इत्यर्थे), पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्

Speakers

• A sage (muni) speaking to a group of respectful listeners (contextual; exact identities not specified in the provided verse alone)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "raudra", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma
• Conduct of speech
• Emotional agitation vs. ethical restraint
• Reverence and humility in dialogue

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The verse highlights a moral tension: even when listeners are properly humble and devoted, a teacher or authority figure may speak harshly if inwardly disturbed. Implicitly, it warns that inner agitation (kṣubdha-hṛdaya) can distort speech and judgment, and it underscores the dharmic ideal of mastering emotion so that instruction remains measured and just.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

This verse is primarily narrative framing (ākhyāna/saṃvāda) rather than one of the five purāṇic hallmarks. It supports the purāṇa’s dialogic structure that often introduces teachings on dharma, but it is not directly sarga (creation), pratisarga (re-creation), vaṃśa (genealogies), manvantara (Manu periods), or vaṃśānucarita (dynastic histories).

What is the esoteric significance?

On a symbolic level, the bowed, devoted listeners (vinaya-avanata, bhakti-yukta, kṛtāñjali) represent the prepared receptacle for knowledge, while the agitated heart of the speaker represents the turbulence of rajas (passion) that can overshadow sattvic clarity. The verse thus encodes a subtle teaching: transmission of wisdom is not only about the student’s receptivity but also about the teacher’s inner steadiness.