Adhyaya 2: The Lineage of Garuda and the Birth of the Wise Birds: Kanka and Kandhara
सुपर्णवंश-धर्मोपदेश-उपाख्यान (Suparṇavaṃśa-Dharmopadeśa-Upākhyāna)
The Wise Birds
ఈ అధ్యాయంలో సుపర్ణవంశ పరంపరను వివరిస్తారు. గరుడుని వంశావళితో పాటు ధర్మోపదేశం ప్రస్తావన వస్తుంది; అలాగే జ్ఞానవంతమైన పక్షులు కంక, కంధరుల జన్మకథ చెప్పి ధర్మమార్గాన్ని బోధిస్తారు।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 2
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे वपुशापो नाम प्रथमोऽध्यायः । द्वितीयोऽध्यायः । मार्कण्डेय उवाच । अरिष्टनेमिपुत्रोऽभूद् गरुडो नाम पक्षिराट् । गरुडस्याभवत् पुत्रः सम्पातिरिति विश्रुतः ॥
ఇట్లు శ్రీమార్కండేయ పురాణములో ‘వపుశాపము’ అను పేరుగల మొదటి అధ్యాయము సమాప్తమైంది. తదనంతరం రెండవ అధ్యాయము ప్రారంభమగుచున్నది. మార్కండేయుడు పలికెను—అరిష్టనేమి నుండి పక్షిరాజు గరుడుడు జన్మించెను. గరుడునికి ‘సంపాతి’ అను పేరుతో ప్రసిద్ధుడైన కుమారుడు కలిగెను।
Verse 2
तस्याप्यासीद् सुतः शूरः सुपार्श्वो वायुविक्रमः । सुपार्श्वतनयः कुन्तिः कुन्तिपुत्रः प्रलोलुपः ॥
అతనికీ ఒక కుమారుడు కలిగెను—వాయువుతో సమానమైన పరాక్రమముగల వీరుడు ‘సుపార్శ్వుడు’. సుపార్శ్వుని నుండి కుంతీ జన్మించెను; కుంతీ కుమారుడు ప్రలోలుపుడు।
Verse 3
तस्यापि तनयावास्तां कङ्कः कन्धर एव च ।
అతనికీ ఇద్దరు కుమారులు—కంకుడు మరియు కంధరుడు।
Verse 4
कङ्कः कैलासशिखरे विद्युद्रूपेति विश्रुतम् । ददर्शाम्बुजपत्राक्षं राक्षसं धनदानुगम् ॥
కైలాస శిఖరంపై కంకుడు ధనదుడు (కుబేరుడు) యొక్క అనుచరుడు, పద్మపత్రనేత్రుడు, విద్యుద్రూపుడని ప్రసిద్ధుడైన రాక్షసుణ్ణి చూచెను।
Verse 5
आपानासक्तममलस्त्रग्दामाम्बरधारिणम् । भार्यासहायमासीनं शिलापट्टेऽमले शुभे ॥
అతడు పానము సేవించుటకు ఉత్సుకుడై, నిర్మలమైన మాల, కటిబంధము, శుభ్రమైన వస్త్రాలు ధరించి; భార్యతో కూడి శుభ్రమైన, మంగళకరమైన రాతి ఆసనంపై కూర్చుండెను।
Verse 6
तद्दृष्टमात्रं कङ्केन रक्षः क्रोधसमन्वितम् । प्रोवाच कस्मादायातस्त्वमितो ह्यण्डजाधम ॥
కంకును చూచిన వెంటనే ఆ రాక్షసుడు కోపంతో నిండిపోయి పలికెను— “నీవు ఇక్కడికి ఎక్కడి నుండి వచ్చితివి? ఓ అండజాధమా!”
Verse 7
स्त्रीसन्निकर्षे तिष्ठन्तं कस्मान्मामुपसर्पसि । नैष धर्मः सुबुद्धीनां मिथो निष्पाद्यवस्तुषु ॥
“నీవు స్త్రీ సమీపంలోనే ఉన్నప్పుడు, ఈ విధంగా నన్నెందుకు సమీపించుచున్నావు? ఇది జ్ఞానుల ధర్మము కాదు— పరస్పర సంభోగ్య విషయాలలో (కామవిషయాలలో) ప్రవృత్తి చెందుట।”
Verse 8
कङ्क उवाच साधारणोऽयं शैलेन्द्रो यथा तव तथा मम । अन्येषां चैव जन्तूनां ममता भवतोऽत्र का ॥
కంకుడు చెప్పెను— “ఈ పర్వతరాజు అందరికీ సామాన్యము; ఇది నీదైనట్లే నాదీ— ఇతర జీవులదీ కూడా. మరి ఇక్కడ నీకు మమకారం ఏల?”
Verse 9
मार्कण्डेय उवाच ब्रुवाणमित्थं खड्गेन कङ्कं छिन्चेद राक्षसः । क्षरत्क्षतजबिभत्सं विस्फुरन्तमचेतनम् ॥
మార్కండేయుడు పలికెను—అతడు అలా మాట్లాడుతుండగానే ఆ రాక్షసుడు ఖడ్గంతో కంకుని నరికివేశాడు; గాయం నుండి రక్తం కారుతూ, భయంకరంగా కంపిస్తూ, స్పృహతప్పి పడిపోయాడు।
Verse 10
कङ्कं विनिहतं श्रुत्वा कन्धरः क्रोधमूर्च्छितः । विद्युद्रूपवधायाशु मनश्चक्रेऽण्डजेश्वरः ॥
కంకుడు హతుడయ్యాడని విని కంధరుడు కోపమూర్ఛతో క్షణమే మనసులో నిర్ణయించుకున్నాడు—అండజుల (పక్షుల) ప్రభువు విద్యుద్రూపుని సంహరించాలి అని।
Verse 11
स गत्वा शैलशिखरं कङ्को यत्र हतः स्थितः । तस्य संकलनं चक्रे भ्रातुर्ज्येष्ठस्य खेचरः ॥ कोपामर्षविवृताक्षो नागेन्द्र इव निःश्वसन् ॥
కంకుడు హతుడై పడి ఉన్న పర్వతశిఖరానికి అతడు వెళ్లాడు. ఆకాశవిహారి తన జ్యేష్ఠ సోదరుని అవశేషాలను సేకరించాడు. కోపరోషాలతో కళ్ళు విప్పారగా, నాగాధిపతిలా ఘోరంగా ఊపిరి పీల్చాడు।
Verse 12
जगामाथ स यत्रास्ते भ्रातृहा तस्य राक्षसः । पक्षवातेन महता चालयन् भूधरान् वरान् ॥
ఆపై అతడు సోదరహంతకుడైన ఆ రాక్షసుడు ఉన్న చోటుకు వెళ్లాడు—తన రెక్కల మహావాయు బలంతో శ్రేష్ఠ పర్వతాలనూ కంపింపజేసేవాడు।
Verse 13
वेगात् पयोदजालानि विक्षिपन् क्षतजेक्षणः । क्षणात् क्षयितशत्रुः स पक्षाभ्यां क्रान्तभूधरः ॥
మహావేగంతో అతడు వర్షమేఘ సమూహాలను చెదరగొట్టాడు. రక్తవర్ణ కళ్లతో క్షణంలోనే శత్రువులను సంహరించాడు; తన రెండు రెక్కలతో పర్వతాలను దాటివెళ్లాడు।
Verse 14
पानासक्तमतिं तत्र तं ददर्श निशाचरम् । आताम्रवक्त्रनयनं हेमपर्यङ्कमाश्रितम् ॥
అక్కడ అతడు రాత్రివేళ సంచరించే ఆ సత్త్వాన్ని చూచెను—మద్యపానాసక్తమనస్సుతో; ముఖమూ నేత్రములూ తామ్రవర్ణ ఎర్రగా ఉండి, స్వర్ణశయ్యపై శయనించియుండెను।
Verse 15
स्रग्दामापूरितशिखं हरिचन्दनभूषितम् । केतकीगर्भपत्राभिर्दन्तैर्घोरतराननम् ॥
అతని శిఖ మాలలతో నిండీ అలంకృతమైయుండెను, పీతచందనంతో విభూషితుడైయుండెను; కేతకీపుష్ప అంతఃపత్రసమాన దంతములు గల అతని ముఖము అత్యంత భయంకరమైయుండెను।
Verse 16
वामोरुमाश्रितां चास्य ददर्शायतलोचनाम् । पत्नीं मदनिकाṃ नाम पुंस्कोकिलकलस्वनाम् ॥
అతడు అతని భార్యను—మదనికా అనే పేరుగలదానిని—చూచెను; ఆమె అతని ఎడమ తొడపై ఆనుకొని, విశాలాక్షి, పురుష కోకిల కూయుటవలె మధురస్వరముగలది।
Verse 17
ततो रोषपरीतात्मा कन्धरः कन्दरस्थितम् । तमुवाच सुदुष्टात्मन्नेहि युध्यस्व वै मया ॥
అప్పుడు కంధరుడు క్రోధావిష్టమనస్సుతో గుహలో నివసించుచున్న వానిని ఉద్దేశించి పలికెను—“దుష్టాత్మా, రా; నిశ్చయంగా నాతో యుద్ధము చేయి!”
Verse 18
यस्माज्जेष्ठो मम भ्राता विश्रब्धो घाततस्त्वया । तस्मात्त्वां मदसंसक्तं नयिष्ये यमसादनम् ॥
“ఎందుకంటే నా జ్యేష్ఠభ్రాత—నిన్ను నమ్మి—నీ చేత హతుడయ్యెను; అందుచేత మదాంధుడవై దర్పదాసుడైన నిన్ను యమధామమునకు తీసికొనిపోవుదును।”
Verse 19
विश्वस्तघातिनां लोकाः ये च स्त्रीबालघातिनाम् । यास्यसे निरयान् सर्वांस्तांस्त्वमद्य मया हतः ॥
నమ్మకద్రోహులకు, స్త్రీలను మరియు పిల్లలను చంపేవారికి ఏ లోకాలు (నరకాలు) నిర్ణయించబడ్డాయో, నా చేత చంపబడి నీవు ఈ రోజే ఆ నరకాలకు వెళ్తావు.
Verse 20
मार्कण्डेय उवाच । इत्येवं पतगेन्द्रेण प्रोक्तं स्त्रीसन्निधौ तदा । रक्षः क्रोधसमाविष्टं प्रत्यभाषत पक्षिणम् ॥
మార్కండేయుడు పలికెను: ఆ స్త్రీ సమక్షంలో పక్షిరాజు ఈ విధంగా పలికినప్పుడు, కోపంతో నిండిన ఆ రాక్షసుడు ఆ పక్షితో ఇలా అన్నాడు.
Verse 21
यदि ते निहतो भ्राता पौरुषं तद्धि दर्शितम् । त्वामप्यद्य हनिष्ये ऽहं खड्गेनानेन खेचर ॥
నీ సోదరుడు నిజంగా చంపబడి ఉంటే, అది నా పరాక్రమమే. ఓ ఖేచరా (పక్షీ), ఈ రోజు నేను ఈ కత్తితో నిన్ను కూడా చంపుతాను.
Verse 22
तिष्ठ क्षणं नात्र जीवन् पतगाधम यास्यसि । इत्युक्त्वाञ्जनपुञ्जाभं विमलं खड्गमाददे ॥
"ఒక్క క్షణం ఆగు, ఓ మూర్ఖుడా! నీవు ఇక్కడి నుండి ప్రాణాలతో వెళ్ళలేవు!" అని పలికి, కాటుక రాశి వలె నల్లని, మచ్చలేని కత్తిని అతడు తీసుకున్నాడు.
Verse 23
ततः पतगराजस्य यक्षाधिपभटस्य च । बभूव युद्धमतुलं यथा गरुडशक्रयोः ॥
అప్పుడు పక్షిరాజుకు మరియు యక్షరాజు యొక్క ఆ భటుడికి మధ్య, గరుత్మంతుడు మరియు ఇంద్రుని మధ్య జరిగిన యుద్ధం వలె సాటిలేని యుద్ధం జరిగింది.
Verse 24
ततः स राक्षसः क्रोधात् खड्गमाविध्य वेगवत् । चिक्षेप पतगेन्द्राय निर्वाणाङ्गारवर्चसम् ॥
అప్పుడు ఆ రాక్షసుడు కోపంతో, మహావేగంగా ఖడ్గాన్ని ఊపి, మసకబారిన జ్వాల గల మండుతున్న నిప్పురవ్వల వంటి కాంతితో ఉన్న దానిని పక్షిరాజుని మీదికి విసిరాడు।
Verse 25
पतगेन्द्रश्च तं खड्गं किञ्चिदुत्प्लुत्य भूतलात् । वक्त्रेण जग्राह तदा गरुडः पन्नगं यथा ॥
అప్పుడు పక్షిరాజు గరుడుడు నేల నుండి స్వల్పంగా ఎగిరి, ఆ ఖడ్గాన్ని తన ముక్కుతో పట్టుకున్నాడు—ఎలా పామును పట్టుకుంటాడో అలా।
Verse 26
वक्त्रपादतलैर्भङ्क्त्वा चक्रे क्षोभमथातुलम् । तस्मिन्भग्ने ततः खड्गे बाहुयुद्धमवर्तत ॥
తరువాత అతడు నోటితోను, పాదతలాలతోను దాడి చేసి అపారమైన కలకలం కలిగించాడు। ఆ ఖడ్గం విరిగినప్పుడు, ఆపై యుద్ధం చేతిచేతి పోరాటంగా మారింది।
Verse 27
ततः पतगराजेन वक्षस्याक्रम्य राक्षसः । हस्तपादकरैराशु शिरसा च वियोजितः ॥
అప్పుడు పక్షిరాజు తన పాదంతో వక్షస్థలాన్ని తొక్కినందున, ఆ రాక్షసుడు త్వరగా చేతులు, కాళ్లు, తల నుండి వేరుచేయబడ్డాడు।
Verse 28
तस्मिन् विनिहते सा स्त्री खगं शरणमभ्यगात् । किञ्चित् संजातसंत्रासा प्राह भर्त्या भवामि ते ॥
అతడు హతుడైన తరువాత, ఆ స్త్రీ ఆ పక్షిని శరణు కోరుతూ సమీపించింది। కొద్దిగా భయంతో ఆమె, “నేను నీ భార్యనవుతాను” అని చెప్పింది।
Verse 29
तामादाय खगश्रेष्ठः स्वकं गृहमगात् पुनः । गत्वा स निष्कृतिं भ्रातुर्विद्युद्रुपनिपातनात् ॥
ఆమెను తీసుకొని పక్షిశ్రేష్ఠుడు మళ్లీ తన గృహానికి వెళ్లాడు. అక్కడికి చేరి, వజ్రాఘాతంతో చెట్టు పడిన కారణంగా తన సోదరుని తరఫున ప్రాయశ్చిత్తం ఆచరించాడు.
Verse 30
कन्धरस्य च सा वेश्म प्राप्येच्छारूपधारिणी । मेनकातनया सुभ्रूः सौपर्णं रूपमाददे ॥
కంధరా నివాసానికి చేరుకొని, ఇష్టానుసారం రూపం ధరించగల మేనకా సుందరభ్రూవుల కుమార్తె గరుడసదృశమైన పక్షిరూపాన్ని ధరించింది.
Verse 31
तस्यां स जनयामास तार्क्षों नाम सुतां तदा । मुनिशापाग्निविप्लुष्टां वपुमप्सरसां वराम् ॥ तस्या नाम तदा चक्रे तार्क्षोमिति विहङ्गमः ॥
ఆమెలో అతడు ‘తార్క్షో’ అనే పేరుగల కుమార్తెను కనెను. ఆమె ఉత్తమ అప్సరస; కానీ ఋషి శాపాగ్నిచే ఆమె దేహం దగ్ధమైంది. ఆ పక్షియే ఆమెకు ‘తార్క్షో’ అని నామకరణం చేశాడు.
Verse 32
मण्डपालसुताश्चासंश्चत्वारोऽमितबुद्धयः । जरितारिप्रभृतयो द्रोणान्ता द्विजसत्तमाः ॥
ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా! మణ్డపాలునికి అపారబుద్ధిగల నలుగురు కుమారులు ఉన్నారు—జరితారి మొదలుకొని ద్రోణ వరకు.
Verse 33
तेषां जगहन्यो धर्मात्मा वेदवेदाङ्गपारगः । उपयेमे स तां तार्क्षी कन्धरानुमते शुभाम् ॥
వారిలో కనిష్ఠుడు ధర్మాత్ముడు, వేదములు మరియు వేదాంగములలో నిపుణుడు. కంధరా అనుమతితో అతడు ఆ శుభమైన తార్క్షీని వివాహం చేసుకున్నాడు.
Verse 34
कस्यचित्त्वथ कालस्य तार्क्षो गर्भमवाप ह । सप्तपक्षाहिते गर्भे कुरुक्षेत्रं जगाम सा ॥
కొంతకాలానంతరం తార్క్షా గర్భం ధరించింది. ఏడు పక్షద్వయాలు గర్భాన్ని ధరించి ఆమె కురుక్షేత్రానికి వెళ్లింది.
Verse 35
कुरुपाण्डवयोर्युद्धे वर्तमाने सुदारुणे । भावित्वाच्चैव कार्यस्य रणमध्ये विवेश सा ॥
కురువులు పాండవుల మధ్య అత్యంత భయంకరమైన యుద్ధం జరుగుతుండగా, ఆ కార్యం విధిగా నిర్ణీతమైనందున ఆమె యుద్ధభూమి మధ్యలో ప్రవేశించింది.
Verse 36
तत्रापश्यत् तदा युद्धं भगदत्तकिरीटिनोः । निरन्तरं शरैरासीदाकाशं शलभैरिव ॥
అక్కడ అతడు భగదత్తుడు మరియు కిరీటధారి యోధుని మధ్య యుద్ధాన్ని చూశాడు. ఆకాశం నిరంతరం బాణాలతో నిండిపోయింది, పురుగుల గుంపుల్లా.
Verse 37
पार्थकोदण्डनिर्मुक्तमासन्नमतिवेगवत् । तस्या भल्लमहिश्यामं त्वचं चिच्छेद जाठरीम् ॥
పార్థుని ధనుస్సు నుండి విడిచిన బాణం మహావేగంతో సమీపించింది; విస్తృతమైన అగ్రభాగంతో, సర్పంలా నల్లగా ఉన్న ఆమె ఉదరచర్మాన్ని చీల్చింది.
Verse 38
भिन्ने कोष्ठे शशाङ्काभं भूमावण्डचतुष्टयम् । आयुषः सावशेषत्वात् तूलराशाविवापतत् ॥
కోశాగారం (భండారం) పగిలినప్పుడు, చంద్రునిలా తెల్లగా కనిపించే గుడ్లవంటి నాలుగు వస్తువులు—పత్తి కుప్పలా—భూమిపై పడ్డాయి; ఎందుకంటే ఆయుష్షు స్వల్పమే మిగిలి ఉంది.
Verse 39
तत्पातसमकाले च सुप्रतीकाद्गजोत्तमात् । पपात महती घष्टा बाणसंच्छिन्नबन्धना ॥
అతడు పడిన క్షణమే, సుప్రతీక అనే ఉత్తమ గజం మీద నుండి, బాణాలతో తెగిన బంధనములుగల గొప్ప హౌదా (మంచం) కింద పడిపోయింది।
Verse 40
समं समन्तात् प्राप्ता तु निर्भिन्नधरणीतला । छादयन्ती खगाण्डानि स्थितानि पिशितोपरी ॥
కానీ అది అన్ని వైపులా సమంగా విస్తరించింది; భూమి ఉపరితలం చీలిపోయింది. మాంసంపై ఉన్న పక్షుల గుడ్లను కప్పి, అది అక్కడే నిలిచింది।
Verse 41
हते च तस्मिन् नृपतौ भगदत्ते नरेश्वरे । बहून्यहाऽन्यभूद्युद्धं कुरुपाण्डवसैन्ययोः ॥
మనుష్యుల నాథుడైన రాజు భగదత్తుడు హతుడైన తరువాత, కురు–పాండవ సేనల మధ్య యుద్ధం అనేక దినములు కొనసాగింది।
Verse 42
वृत्ते युद्धे धर्मपुत्रे गते शान्तनवान्तिकम् । भीष्मस्य गदतोऽशेषान् श्रोतुं धर्मान् महात्मनः ॥
యుద్ధం ముగిసిన తరువాత ధర్మపుత్రుడు (యుధిష్ఠిరుడు) శాంతనుసుతుడు (భీష్ముడు) వద్దకు వెళ్లి, మహాత్మ భీష్ముడు ఉపదేశిస్తున్న ధర్మాలను సంపూర్ణంగా వినాలని కోరాడు।
Verse 43
घष्टागतानि तिष्ठन्ति यत्राण्डानि द्विजोत्तम । आजगाम तमुद्देशं शमीको नाम संयमी ॥
“హే ద్విజశ్రేష్ఠా! ఆ గుడ్లు ఎక్కడికి వచ్చి నిలిచి ఉండిపోయాయో, అదే స్థలానికి శమీక అనే నియమసంపన్న తపస్వి వచ్చాడు।”
Verse 44
स तत्र शब्दमशृणोच्चिचीकुचीति वाशताम् । बाल्यादस्फुटवाक्यानां विज्ञानेऽपि परे सति ॥
అక్కడ అతడు శిశువుల్లా “చిచీకు-చీ” అని ఏడుస్తున్న వారి శబ్దాలను విన్నాడు. అతని బుద్ధి పరిపక్వమైనదైనా, బాల్యజన్యమైన వారి మాటలు స్పష్టంగా వినిపించలేదు।
Verse 45
अथर्षिः शिष्यसहितो घृष्टामुत्पाट्य विस्मितः । अमातृपितृपक्षाणि शिशुकानि ददर्श ह ॥
అప్పుడు ముని శిష్యులతో కలిసి ఆ గూడు/పొదల గుంపును చింపి, ఆశ్చర్యంతో చూశాడు—అక్కడ తల్లి తండ్రుల సంరక్షణలేని చిన్న పక్షి పిల్లలు ఉన్నారు।
Verse 46
तानि तत्र तथा भूमौ शमीको भगवान् मुनिः । दृष्ट्वा स विस्मयाविष्टः प्रोवाचानुगतान् द्विजान् ॥
అలా నేలపై పడి ఉన్న వాటిని చూసి, ఆశ్చర్యంతో నిండిన పూజ్య శమీక ఋషి తనను అనుసరించిన బ్రాహ్మణులకు మాటలాడాడు।
Verse 47
सम्यगुक्तं द्विजाग्र्येण शुक्रेणोशनसा स्वयम् । पलायनपरं दृष्ट्वा दैत्यसैन्यं सुरार्दितम् ॥
ఇలా ద్విజశ్రేష్ఠుడు—శుక్రుడు, ఉశనసే—చెప్పిన మాట నిజమైంది; ఎందుకంటే దేవతల చేత వేధింపబడుతూ పారిపోవడానికి సిద్ధమైన దైత్యసేనను అతడు చూశాడు।
Verse 48
न गन्तव्यं निवर्तध्वं कस्माद् व्रजथ कातराः । उत्सृज्य शौर्ययशसी क्व गताः न मरिष्यथ ॥
“వెళ్లకండి—తిరిగి రండి! పిరికివారిలా ఎందుకు పారిపోతున్నారు? శౌర్యమూ గౌరవమూ విడిచిపెట్టి, మీరు ఎక్కడికి వెళ్తారు—అక్కడ మరణం ఉండదా?”
Verse 49
नश्यतो युध्यतो वापि तावद्भवति जीवितम् । यावद्धातासृजत् पूर्वं न यावन्मनसेप्सितम् ॥
ఎవడు నశించుచున్నా గాని యుద్ధమందు పోరాడుచున్నా గాని, ధాత్రుడు ముందే సృష్టించినంత కాలమే జీవితం నిలుచును; మనసులో కోరినంత మాత్రాన అది ఎక్కువ కాలం నిలవదు।
Verse 50
एके म्रियन्ते स्वगृहे पलायन्तोऽपरे जनाः । भुञ्जन्तोऽन्नं तथैवापः पिबन्तो निधनं गताः ॥
కొంతమంది తమ ఇళ్లలోనే మరణిస్తారు; మరికొందరు పారిపోతూ మరణిస్తారు. అలాగే కొందరు భోజనం చేస్తుండగా ప్రాణాలు విడుస్తారు, మరికొందరు నీరు త్రాగుతుండగా.
Verse 51
विलासिनस्तथैवान्ये कामयाना निरामयाः । अविक्षताङ्गाः शस्त्रैश्च प्रेतराजवशङ्गताः ॥
కొంతమంది భోగాసక్తులు; మరికొందరు కోరికలతో నిండియున్నా రోగరహితులు. ఆయుధాలచేత కూడా వారి అవయవాలు గాయపడలేదు—అయినా వారు ప్రేతరాజుడు (యముడు) అధీనమయ్యారు।
Verse 52
अन्ये तपस्याभिरता नीताः प्रेतनृपानुगैः । योगाभ्यासे रताश्चान्ये नैव प्रापुरमृत्युताम् ॥
కొంతమంది తపస్సులో నిష్ఠగలవారైనా ప్రేతరాజుని అనుచరులు వారిని తీసుకుపోయారు; మరికొందరు యోగాభ్యాసంలో లీనులైనా అమరత్వాన్ని పొందలేకపోయారు।
Verse 53
शम्बराय पुरा क्षिप्तं वज्रं कुलिशपाणिना । हृदयेऽभिहतस्तेन तथापि न मृतोऽसुरः ॥
పూర్వం వజ్రధారి (ఇంద్రుడు) శంబరునిపై వజ్రాన్ని విసిరెను. అది హృదయంలో తగిలినా ఆ అసురుడు అప్పుడే మరణించలేదు।
Verse 54
तेनैव खलु वज्रेण तेनैनेन्द्रेण दानवाः । प्राप्ते काले हता दैत्या स्तत्क्षणान्निधनं गताः ॥
అదే వజ్రంతో—ఇంద్రుని ఆయుధంతో—దానవులు హతమయ్యారు. వారి నియతకాలము వచ్చినప్పుడు దైత్యులు దెబ్బతిని ఆ క్షణమే వినాశమునకు చేరారు।
Verse 55
विदित्वैवं न सन्त्रासः कर्तव्यो विनिवर्तते । ततो निवृत्तास्ते दैत्या स्त्यक्त्वा मरणजं भयम् ॥
ఇలా గ్రహించిన తరువాత భయపడకూడదు; అది శాంతిస్తుంది. అప్పుడు ఆ దైత్యులు మరణభయమునుండి పుట్టిన భయాన్ని విడిచి వెనుదిరిగారు।
Verse 56
इति शुक्रवचः सत्यं कृतमेभिः खगोत्तमैः । ये युद्धेऽपि न सम्प्राप्ताः पञ्चत्वमतिमानुषे ॥
ఈ శ్రేష్ఠ పక్షులు శుక్రుని వాక్యాన్ని సత్యం చేశాయి. యుద్ధంలో కూడా ‘పంచత్వం’ (మరణం) పొందని వారు, మానవ ప్రమాణానికి అతీతమైన విధంగా దానిని పొందారు।
Verse 57
क्वाणाडानां पतनं विप्राः क्व घण्टापतनं समम् । क्व च मांसवसारक्तैर्भूमेरास्तरणक्रियाः ॥
ఓ బ్రాహ్మణులారా, చిన్న ఆṇāḍa-ల పతనం ఎక్కడ, గంట పతనంతో సమానమైనది ఎక్కడ? అలాగే మాంసం, మేదస్సు, రక్తంతో భూమిని పరచి/కప్పివేయడం ఎక్కడ?
Verse 58
केऽप्येते सर्वथा विप्रा नैते सामान्यपक्षिणः । दैवानुकूलता लोके महाभाग्यप्रदर्शिनी ॥
ఏదో విధంగా, ఓ బ్రాహ్మణులారా, వీరు అన్ని విధాలా విశిష్టులు; సాధారణ పక్షులు కారు. లోకంలో దైవానుకూలతే మహాసౌభాగ్యాన్ని వెల్లడిస్తుంది।
Verse 59
एवमुक्त्वा स तान् वीक्ष्य पुनर्वचनमब्रवीत् । निवर्तताश्रमं यात गृहीत्वा पक्षिबालकान् ॥
ఇలా చెప్పి వారిని చూచి అతడు మళ్లీ అన్నాడు— “తిరిగి వెళ్లండి; ఈ చిన్న పక్షిపిల్లలను తీసుకొని ఆశ్రమానికి వెళ్లండి।”
Verse 60
मार्जाराखुभयं यत्र नैषामण्डजजन्मनाम् । श्येनतो नकुलाद्वापि स्थाप्यन्तां तत्र पक्षिणः ॥
ఈ అండజ జీవులకు పిల్లి, ఎలుకల భయం లేని చోటే పక్షులను ఉంచాలి; అలాగే గద్ద లేదా ముంగిస నుండీ సురక్షితమైన చోట కూడా।
Verse 61
द्विजाः किं वातियत्नेन मार्यन्ते कर्मभिः स्वकैः । रक्ष्यन्ते चाखिला जीवा यथैते पक्षिबालकाः ॥
హే ద్విజులారా, కేవలం వ్యక్తిగత ప్రయత్నం వల్ల ఏమి సాధ్యం? ప్రాణులు తమ కర్మల వలననే మరణాన్ని పొందుతారు; అలాగే సమస్త జీవులు రక్షింపబడుతారు—ఈ పక్షిపిల్లల వలెనే।
Verse 62
तथापि यत्नः कर्तव्यो नरैः सर्वेषु कर्मसु । कुर्वन् पुरुषकारं तु वाच्यतां याति नो सताम् ॥
అయినప్పటికీ అన్ని కార్యాలలో మనుష్యులు ప్రయత్నం చేయాలి; కానీ కేవలం స్వప్రయత్నాన్నే ఆధారంగా చేసుకొని కర్మచేసేవాడు సజ్జనుల దృష్టిలో నిందనీయం అవుతాడు।
Verse 63
इति मुनिवरचोदितास्ततस्ते मुनितनयाः परिगृह्य पक्षिणस्तान् । तरुविटपसमाश्रितालिसङ्घं ययुरथ तापसरम्यमाश्रमं स्वम् ॥
శ్రేష్ఠ ముని ఉపదేశం పొందిన ఆ మునిపుత్రులు ఆ పక్షులను తీసుకున్నారు. తరువాత వారు తమ ఆశ్రమానికి వెళ్లారు—తపస్వులకు మనోహరమైనది—అక్కడ వృక్షశాఖల్లో తేనెటీగల గుంపులు ఆశ్రయించాయి।
Verse 64
स चापि वन्यं मनसाभिकामितं प्रगृह्य मूलं कुसुमं फलं कुशान् । चकार चक्रायुध-रुद्र-वेधसां सुरेन्द्र-वैवस्वतः जातवेदसाम् ॥
అతడు మనసులో ఉద్దేశించిన వన్యోపహారాలు—వేర్లు, పువ్వులు, ఫలాలు, కుశగడ్డి—తీసుకొని చక్రధారి విష్ణువుకు, రుద్రునకు, వేదహస్ (బ్రహ్మకు), దేవాధిపతి ఇంద్రునకు, వైవస్వత యమునకు, జాతవేదసు అగ్నికి విధిపూర్వకంగా హవిస్సు అర్పించాడు।
Verse 65
अपाम्पतेर्गोष्पतिवित्तरक्षिणोः समीरणस्यापि तथा द्विजोत्तमाः । धातुर्विधातुस्त्वथ वैश्वदेविकाः श्रुतिप्रयुक्ता विविधास्तु सत्क्रियाः ॥
ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా! వేదవిధిత సత్క్రియలు అనేక విధాలుగా ఉంటాయి—జలాధిపతి వరుణునకు సంబంధించినవి, పశుపతికి సంబంధించినవి, ధనరక్షకుడు (కుబేరుడు) కు సంబంధించినవి, అలాగే వాయువుకు సంబంధించినవి; అలాగే ధాతృ-విధాతృలకు, మరియు సర్వదేవతలతో సంబంధమైన వైశ్వదేవ కర్మలు కూడా ఉన్నాయి।
Frequently Asked Questions
The chapter interrogates possessiveness and violence (mamatā and adharmic aggression) and then broadens into a reflection on death’s inevitability: fear and flight do not determine longevity, while effort (puruṣakāra) remains ethically mandated even under the sovereignty of time (kāla/daiva).
This Adhyaya is not a Manvantara-chronology unit; instead, it builds the text’s instructional frame by establishing a Suparṇa genealogy and the origin-context for extraordinary birds whose later speech and counsel function as a vehicle for analytic dharma exposition.
It does not belong to the Devi Mahatmyam sequence (Adhyayas 81–93). Its relevance is genealogical and didactic: it traces the Suparṇa line (Garuḍa → descendants → Kaṅka/Kandhara → Tārkṣī) and introduces a karma-focused ethical discourse through Śamīka’s rescue and instruction.