Shloka 29

Adhyaya 2 — The Lineage of Garuda and the Birth of the Wise Birds: Kanka and Kandhara

Sanskrit

तामादाय खगश्रेष्ठः स्वकं गृहमगात् पुनः ।

गत्वा स निष्कृतिं भ्रातुर्विद्युद्रुपनिपातनात् ॥

Transliteration

tām ādāya khagaśreṣṭhaḥ svakaṃ gṛham agāt punaḥ /

gatvā sa niṣkṛtiṃ bhrātur vidyudrupanipātanāt //

Translation

ఆమెను తీసుకొని పక్షిశ్రేష్ఠుడు మళ్లీ తన గృహానికి వెళ్లాడు. అక్కడికి చేరి, వజ్రాఘాతంతో చెట్టు పడిన కారణంగా తన సోదరుని తరఫున ప్రాయశ్చిత్తం ఆచరించాడు.

Word by Word

• ताम्: her
• ताम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; सर्वनाम

• आदाय: having taken
• आदाय: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: आ-दा (धातु)
• Form: क्त्वान्त अव्यय-क्रियाविशेषण (Gerund/Absolutive), ‘having taken’

• खगश्रेष्ठः: the best of birds
• खगश्रेष्ठः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: खग + श्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (खगानां श्रेष्ठः)

• स्वकम्: his own
• स्वकम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्वक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• गृहम्: home
• गृहम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: गृह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• अगात्: went
• अगात्: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: लुङ्-लकार (Aorist), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• पुनः: again
• पुनः: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

• गत्वा: having gone
• गत्वा: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (Gerund), ‘having gone’

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• निष्कृतिम्: atonement; expiation
• निष्कृतिम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: निष्कृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• भ्रातुः: of (his) brother
• भ्रातुः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: भ्रातृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• विद्युत्: by lightning
• विद्युत्: Hetu (हेतु)
• Type: Noun
• Root: विद्युत् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; हेतु/करणार्थे

• द्रु: by a tree
• द्रु: Hetu (हेतु)
• Type: Noun
• Root: द्रु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; ‘tree’ (द्रुः)

• निपातनात्: from the falling/downfall
• निपातनात्: Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
• Type: Noun
• Root: नि-पत् (धातु) + निपातन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन; अपादान/हेतु (from/because of the falling)

Speakers

• Narratorial verse within the Markandeya Purana’s early story (not Devi Mahatmyam); specific interlocutors not provided in input

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "dharma", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma
• Karma and responsibility
• Prāyaścitta (expiation)
• Family duty

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Even when harm arises from seemingly impersonal causes (like lightning), dharmic culture emphasizes restoring balance through responsibility and remedial action. The verse highlights familial solidarity: one may undertake niṣkṛti/prāyaścitta on behalf of a brother, reflecting the idea that ethical repair is as important as identifying fault.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

This verse is best classified under Vaṃśānucarita/Ākhyāna (narrative of persons and events) rather than Sarga/Pratisarga/Manvantara/Vaṃśa. It contributes to the Purana’s didactic storytelling that supports dharma through exempla.

What is the esoteric significance?

Lightning (vidyut) and a falling tree (druma-nipāta) can symbolize sudden, unavoidable turns of fate. The ‘best of birds’ returning home and performing niṣkṛti suggests the inward return to dharma after disruption—restoring ṛta (order) through conscious, corrective action rather than resignation.