Adhyaya 47
Kāmyake Pāṇḍavānāṃ Bhojana-vyavasthā (Provisioning and Welfare in the Kāmyaka Forest)
Upa-parva: Kāmyaka-vāsa (Residence in the Kāmyaka Forest) — Exile Sustenance and Brahmin Retinue
Janamejaya questions the rationality of Dhṛtarāṣṭra’s lament after expelling the Pandavas and asks how the Pandavas secured food in the forest—whether wild produce or cultivated supplies. Vaiśaṃpāyana answers with an administrative-ethical account: the Pandavas obtain forest produce and hunt deer and other permissible game with clean arrows, then present the first share to Brahmins before eating. Large numbers of Brahmins, both maintaining sacred fires and without fires, accompany them; Yudhiṣṭhira is described as sustaining thousands of snātakas and additionally specialists oriented to liberation-teachings. The brothers procure meat by regular expeditions in different directions, maintaining steady supply. The narrative stresses welfare outcomes—no one appears ill, weak, fearful, or impoverished—framing exile leadership as protective nurture; Yudhiṣṭhira supports kin and dependents like sons and brothers. Draupadī is portrayed as feeding husbands and Brahmins first, then eating what remains, emphasizing household discipline and service. The chapter closes by situating this regulated life in Kāmyaka over a multi-year span marked by study, recitation, and offerings, with a noted period of separation from Arjuna that heightens their longing while maintaining ritual continuity.
Chapter Arc: जनमेजय के समक्ष वैशम्पायन लोमश-मुनि की स्वर्ग-यात्रा का वृत्तांत उठाते हैं—कैसे वह इन्द्र से मिलने, अर्जुन का समाचार लेने और देव-कार्य का संदेश लेकर काम्यकवन लौटने को उद्यत हुए। → स्वर्ग में लोमश इन्द्र के समीप पहुँचते हैं और अर्जुन को वासव के अर्धासन के निकट प्रतिष्ठित देखते हैं। वहीं देवताओं की चिंता उद्घाटित होती है—निवातकवच नामक उन्मत्त असुर वरदान-बल से मदान्ध होकर देवताओं को तुच्छ समझते हैं और संहार का विचार करते हैं। → देव-सभा में यह निर्णायक बोध उभरता है कि यह साधारण संकट नहीं—ऐसा कार्य है जिसके लिए असाधारण पुरुषार्थ चाहिए; और ‘मधुसूदन’ जैसे महातेजस्वी को तुच्छ कारण से जगाना उचित नहीं, क्योंकि जाग्रत तेज का प्रवाह जगत को दग्ध कर सकता है। → लोमश इन्द्र से मिलकर अर्जुन का संदेश/समाचार लेकर पृथ्वी पर काम्यकवन की ओर लौटते हैं। वहाँ पहुँचकर वे धर्मराज युधिष्ठिर को भाइयों और तपस्वियों से घिरा हुआ देखते हैं—स्वर्ग की चिंता अब वनवास की सभा में उतरने को तैयार है। → लोमश के आगमन के साथ प्रश्न हवा में लटकता है—देवताओं के इस असुर-संकट में अर्जुन की भूमिका क्या होगी, और युधिष्ठिर को कौन-सा संदेश/आह्वान सुनाया जाएगा?
Shlokas
Verse 1
हि आय न चुके है सप्तचत्वारिशो<्ध्याय: लोमश मुनिका स्वर्गमें इन्द्र और अर्जुनसे मिलकर उनका संदेश ले काम्यकवनमें आना वैशम्पायन उवाच कदाचिदटमानस्तु महर्षिरुत लोमश: । जगाम शक्रभवन पुरन्दरदिदृक्षया
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—ఒకసారి తీర్థయాత్రలో సంచరిస్తున్న మహర్షి లోమశుడు, పురందరుడు (ఇంద్రుడు) దర్శనాభిలాషతో శక్రుని భవనమైన స్వర్గలోకానికి వెళ్లెను.
Verse 2
स समेत्य नमस्कृत्य देवराजं महामुनि: । ददर्शार्धासनगतं पाण्डवं वासवस्य हि
ఆ మహాముని దేవరాజుని సమీపించి నమస్కరించి, పాండవుడు (అర్జునుడు) వాసవుడు (ఇంద్రుడు) యొక్క సింహాసనంలో అర్ధభాగంపై ఆసీనుడై ఉన్నదాన్ని చూచెను.
Verse 3
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! एक समयकी बात है, महर्षि लोमश इधर-उधर घूमते हुए इन्द्रसे मिलनेकी इच्छा लेकर स्वर्गलोकमें गये। उन महामुनिने देवराज इन्द्रसे मिलकर उन्हें नमस्कार किया और देखा, पाण्डुनन्दन अर्जुन इन्द्रके आधे सिंहासनपर बैठे हैं ।।
ఆపై శక్రుడు (ఇంద్రుడు) అనుమతించగా, కుశాసనం పరచిన ఉత్తమ ఆసనంపై ద్విజశ్రేష్ఠుడు లోమశుడు కూర్చుండెను; మహర్షులచే పూజింపబడెను.
Verse 4
तस्य दृष्टवा भवद् बुद्धि: पार्थमिन्द्रासने स्थितम् । कथं नु क्षत्रिय: पार्थ: शक्रासनमवाप्तवान्
ఇంద్రసింహాసనంపై ఆసీనుడైన కుంతీపుత్ర అర్జునుని చూచి లోమశముని మనసులో ఈ ఆలోచన కలిగింది—“క్షత్రియుడైన పార్థుడు శక్రాసనాన్ని ఎలా పొందాడు?”
Verse 5
कि त्वस्य सुकृतं कर्म के लोका वै विनिर्जिता: । स एवमनुसम्प्राप्त: स्थानं देवनमस्कृतम्
“ఇతడు చేసిన పుణ్యకర్మ ఏమిటి? ఏ ఏ లోకాలను నిజంగా జయించాడు? ఏ పుణ్యబలంతో దేవులకూ వందనీయమైన ఈ స్థానాన్ని పొందాడు?”
Verse 6
तस्य विज्ञाय संकल्पं शक्रो वृत्रनिषूदन: । लोमशं प्रहसन् वाक्यमिदमाह शचीपति:
అతని సంకల్పాన్ని గ్రహించిన వృత్రనిషూదనుడు, శచీపతి ఇంద్రుడు లోమశమునిని చూసి చిరునవ్వుతో ఈ మాటలు పలికాడు.
Verse 7
लोमश मुनिके संकल्पको जानकर वृत्रहन्ता शचीपति इन्द्रने हँसते हुए उनसे कहा -- [६ ।।
ఇంద్రుడు అన్నాడు—“ఓ బ్రహ్మర్షీ! నీ మనసులో ఉద్భవించిన ప్రశ్నను విను; దానికి నేను సమాధానం చెబుతాను. ఈ అర్జునుడు కేవలం మానవ జన్మ ధరించిన సాధారణ మర్త్యుడు కాదు.”
Verse 8
महर्षे मम पुत्रो5यं कुन्त्यां जातो महाभुज: । अस्त्रहेतोरिह प्राप्त: कस्माच्चित् कारणान्तरात्
“ఓ మహర్షీ! ఈ మహాబాహుడు ధనంజయుడు కుంతి గర్భంలో జన్మించిన నా కుమారుడు. అస్త్రవిద్య కోసం—మరొక కారణం వలన కూడా—ఇక్కడికి వచ్చాడు.”
Verse 9
अहो नैनं भवान् वेत्ति पुराणमृषिसत्तमम् | शृणु मे वदतो ब्रह्मन् यो5यं यच्चास्य कारणम्
వైశంపాయనుడు పలికెను— అయ్యో! మీరు ఈ అత్యంత ప్రాచీనమైన, ఋషులలో శ్రేష్ఠుడైన మహర్షిని గుర్తించలేదు. ఓ బ్రాహ్మణా, నా మాట వినండి; ఇతడు ఎవరో, ఏ కారణంతో ఈ రూపాన్ని ధరించాడో నేను వివరిస్తాను.
Verse 10
नरनारायणौ यौ तौ पुराणावृषिसत्तमौ । ताविमावनुजानीहि हृषीकेशधनंजयौ,“नर-नारायण नामसे प्रसिद्ध जो पुरातन मुनीश्वर हैं” वे ही श्रीकृष्ण और अर्जुनके रूपमें अवतीर्ण हुए हैं, यह बात आप जान लें
వైశంపాయనుడు పలికెను— నిశ్చయంగా తెలుసుకోండి: ప్రాచీనమైన, ఋషులలో శ్రేష్ఠులైన నర-నారాయణులే ఇక్కడ ఈ ఇద్దరిగా అవతరించారు— హృషీకేశుడు (శ్రీకృష్ణుడు) మరియు ధనంజయుడు (అర్జునుడు).
Verse 11
विख्यातौ त्रिषु लोकेषु नरनारायणावृषी । कार्यार्थमवतीर्णो तौ पृथ्वीं पुण्यप्रतिश्रयाम्,'तीनों लोकोंमें विख्यात नर-नारायण ऋषि ही देवताओंका कार्य सिद्ध करनेके लिये पुण्यके आधाररूप भूतलपर अवतीर्ण हुए हैं
వైశంపాయనుడు పలికెను— మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధులైన నర-నారాయణ ఋషులు దేవతల కార్యసిద్ధి కోసం పుణ్యానికి ఆశ్రయమైన ఈ భూమిపై అవతరించారు.
Verse 12
यन्न शक््यं सुरैर्द्ष्टमृषिभिर्वा महात्मभि: । तदाश्रमपदं पुण्यं बदरीनाम विश्रुतम्
వైశంపాయనుడు పలికెను— దేవతలకైనా, మహాత్మ ఋషులకైనా సులభంగా దర్శనమయ్యేది కాని ఆ పుణ్యాశ్రమస్థలం ‘బదరీ’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి పొందింది.
Verse 13
स निवासो<भवद् विप्र विष्णोर्जिष्णोस्तथैव च । यतः प्रववृते गड़ा सिद्धचारणसेविता
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఓ విప్రా! ఆ స్థలమే విష్ణువు (నారాయణుడు)కూ, జిష్ణువు (అర్జునుడు)కూ నివాసమైంది; అక్కడి నుంచే సిద్ధ-చారణులు సేవించే గంగా ప్రవహించింది.
Verse 14
तो मन्नियोगाद् ब्रह्म॒र्षे क्षितो जातौ महाद्युती । भूमेर्भारावतरणं महावीर्यों करिष्यत:
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఓ బ్రహ్మర్షీ! నా అభ్యర్థనవలన ఆ మహాతేజస్సుగల నర-నారాయణులు భూమిపై జన్మించారు. మహావీర్యసంపన్నులైన వారు భూమి భారాన్ని తొలగించుదురు.
Verse 15
उद्वृत्ता हुसुरा: केचिन्निवातकवचा इति । विप्रियेषु स्थितास्माकं वरदानेन मोहिता:
వైశంపాయనుడు పలికెను— ‘నివాతకవచులు’ అని ప్రసిద్ధులైన కొందరు ఉగ్రులు, అణచివేయలేని అసురులు ఇప్పుడు అహంకారంతో ఉన్మత్తులయ్యారు. వరదానముచేత మోహితులై మా హితానికి విరోధంగా నిలిచి మాకు హాని చేయుటకు యత్నించుచున్నారు.
Verse 16
तर्कयन्ते सुरान् हन्तुं बलदर्पसमन्विता: । देवान् न गणयन्त्येते तथा दत्तवरा हि ते
బలదర్పసంపన్నులైన వారు దేవతలను సంహరించుటకే ఆలోచించుచున్నారు. దేవతలను వారు లెక్కచేయరు; ఎందుకంటే వారికి అటువంటి వరం దత్తమైంది.
Verse 17
पातालवासिनो रौद्रा दनो: पुत्रा महाबला: | सर्वदेवनिकाया हि नाल॑ योधयितुं हि तान्
పాతాళనివాసులైన దనువు కుమారులు భయంకరులు, మహాబలవంతులు. సమస్త దేవగణమూ కూడి వారితో యుద్ధం చేయుటకు సరిపోదు.
Verse 18
योडसौ भूमिगत: श्रीमान् विष्णुर्मधुनिषूदन: । कपिलो नाम देवो5सौ भगवानजितो हरि:
ఇప్పుడు భూమిపై అవతరించిన ఆ శ్రీమాన్ మధునిషూదన విష్ణువే ‘కపిల’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడైన దేవుడు. ఆయనే భగవాన్, అజితుడైన హరి.
Verse 19
येन पूर्व महात्मान: खनमाना रसातलम् | दर्शनादेव निहता: सगरस्यात्मजा विभो,“महर्षे! पूर्वकालमें रसातलको खोदनेवाले सगरके महामना पुत्र उन्हीं कपिलकी दृष्टिमात्र पड़नेसे भस्म हो गये थे
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ మహాబలవంతుడా! పూర్వకాలంలో రసాతలాన్ని తవ్వుచుండగా సగరుని మహాత్ములైన కుమారులు కపిలుని దర్శనమాత్రముచేతనే నిహతులయ్యారు.
Verse 20
तेन कार्य महत् कार्यमस्माकं द्विजसत्तम । पार्थेन च महायुद्धे समेताभ्यां न संशय:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా! శ్రీహరితో మా మహత్తర కార్యం నిశ్చయంగా సిద్ధించగలదు. పార్థుడైన అర్జునునితో కూడ మా ప్రయోజనం నెరవేరగలదు. మహాయుద్ధంలో శ్రీకృష్ణుడు మరియు అర్జునుడు కలిసివస్తే, వారు ఇద్దరూ ఏకమై అత్యంత మహత్తర కార్యాన్నికూడా సాధించగలరు—ఇందులో సందేహం లేదు.
Verse 21
सोअसुरान् दर्शनादेव शक्तो हन्तुं सहानुगान् । निवातकवचान् सर्वान् नागानिव महाह्नदे
భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు అనుచరులతో కూడిన అసురులను దర్శనమాత్రంతోనే సంహరించగలడు; మహాహ్రదంలో ఉన్న నాగులవలె ‘నివాతకవచ’ అనే సమస్త దానవులను కూడా నాశనం చేయగలడు.
Verse 22
कि तु नाल्पेन कार्येण प्रबोध्यो मधुसूदन: । तेजस: सुमहाराशि: प्रबुद्धः प्रदेज्जगत्
కానీ చిన్న పనికోసం మధుసూదనుని ప్రబోధించడం తగదు. ఆయన తేజస్సు యొక్క మహారాశి; పూర్తిగా ప్రబుద్ధుడైతే సమస్త జగత్తును దహించగలడు.
Verse 23
अयं तेषां समस्तानां शक्त: प्रतिसमासने । तान् निहत्य रणे शूर: पुनर्यास्थति मानुषान्
ఈ వీరుడు ఒంటరిగా వారందరినీ ఒకేసారి ఎదుర్కొనగలడు. యుద్ధంలో వారిని సంహరించి మళ్లీ మనుష్యలోకానికి తిరిగి వస్తాడు.
Verse 24
भवानस्मन्नियोगेन यातु तावन््महीतलम् | काम्यके द्र॒क्ष्यसे वीर॑ं निवसन्तं युधिष्ठिरम्,“मुने! आप मेरे अनुरोधसे कृपया भूलोकमें जाइये और काम्यकवनमें निवास करनेवाले युधिष्ठिससे मिलिये
వైశంపాయనుడు పలికెను— నా అభ్యర్థనచేత మీరు కొంతకాలం భూలోకానికి వెళ్లండి. అక్కడ కామ్యక వనంలో నివసిస్తున్న వీర యుధిష్ఠిరుని మీరు దర్శిస్తారు.
Verse 25
स वाच्यो मम संदेशाद् धर्मात्मा सत्यसंगर: । नोत्कण्ठा फाल्गुने कार्या कृतास्त्र: शीघ्रमेष्यति
వైశంపాయనుడు పలికెను— ధర్మాత్ముడూ సత్యనిష్ఠుడైన ఆ రాజునికి నా సందేశంగా చెప్పుము— ‘రాజా! ఫాల్గుణుడు (అర్జునుడు) గురించి ఆందోళన చెందవద్దు. ఆయుధవిద్యను సంపూర్ణంగా నేర్చుకొని త్వరలోనే తిరిగి వస్తాడు.’
Verse 26
नाशुद्धबाहुवीर्येण नाकृतास्त्रेण वा रणे । भीष्मद्रोणादयो युद्धे शक््या: प्रतिसमासितुम्
బాహుబలం పరిపక్వం కానివాడూ, అస్త్రవిద్యలో సిద్ధి పొందనివాడూ యుద్ధంలో భీష్మ-ద్రోణాదులను ఎదుర్కోలేడు.
Verse 27
गृहीतास्त्रो गुडाकेशो महाबाहुर्महामना: । नृत्यवादित्रगीतानां दिव्यानां पारमीयिवान्
మహాబాహువూ మహామనస్కుడైన గూడాకేశుడు (అర్జునుడు) అస్త్రవిద్యను సంపూర్ణంగా గ్రహించాడు; అలాగే దివ్య నృత్య, వాద్య, గీత కళలలోనూ పరిపూర్ణ నైపుణ్యం పొందాడు.
Verse 28
भवानपि विविक्तानि तीर्थानि मनुजेश्वर । भ्रातृभि: सहित: सर्वैर्द्र्ठमर्हत्यरिंदम
హే మనుజేశ్వరా, అరిం దమా! మీరు కూడా మీ అన్నదమ్ములందరితో కలిసి ఆ ఏకాంత తీర్థాలను దర్శించుటకు యోగ్యులు.
Verse 29
तीर्थेष्वाप्लुत्य पुण्येषु विपाप्मा विगतज्वर: । राज्यं भोक्ष्यसि राजेन्द्र सुखी विगतकल्मष:
పుణ్య తీర్థాలలో స్నానం చేసి నీవు పాపరహితుడవై, దుఃఖజ్వరము నుండి విముక్తుడవుతావు. అప్పుడు, ఓ రాజేంద్రా, కల్మషరహితుడై సుఖంగా నీ రాజ్యాన్ని అనుభవిస్తావు.
Verse 30
“मनुजेश्वर! शत्रुदयन! आप भी अपने सभी भाइयोंके साथ पवित्र तीर्थोंका दर्शन कीजिये। राजेन्द्र! पुण्यतीर्थोमें स्नान करके पाप-तापसे रहित हो सुखी एवं निष्कलंक जीवन बिताते हुए आप राज्यभोग करेंगे” ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ మనుజేశ్వరా, ఓ శత్రుదమన! నీవు కూడా నీ అన్నదమ్ములతో కలిసి పవిత్ర తీర్థాలను దర్శించుము. ఓ రాజేంద్రా! పుణ్య తీర్థాలలో స్నానం చేసి పాపతాపముల నుండి విముక్తుడై, సుఖంగా కల్మషరహిత జీవితం గడుపుతూ నీవు రాజ్యభోగం పొందుతావు. మరియు ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా! భూమిపై సంచరించుచున్న ఈ యుధిష్ఠిరుని రక్షించుట నీకు తగినది; ఎందుకంటే నీవు తపోబలసంపన్నుడవు.
Verse 31
गिरिदुर्गेषु च सदा देशेषु विषमेषु च । वसन्ति राक्षसा रौद्रास्तेभ्यो रक्षां विधास्यति
పర్వత దుర్గములలోను, విషమమైన ఎత్తు-పల్లపు ప్రాంతాలలోను ఎల్లప్పుడూ క్రూర రాక్షసులు నివసిస్తారు; వారినుండి మీరు అన్నదమ్ములతో కలిసి యుధిష్ఠిరుని రక్షించాలి.
Verse 32
एवमुक्तो महेन्द्रेण बीभत्सुरपि लोमशम् | उवाच प्रयतो वाक्यं रक्षेथा: पाण्डुनन्दनम्,महेन्द्रके ऐसा कहनेपर अर्जुनने भी विनीत होकर लोमश मुनिसे कहा--'मुने! पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरकी भाइयोंसहित रक्षा कीजिये
మహేంద్రుడు ఇలా చెప్పగా, బీభత్సు అర్జునుడు కూడా వినయంతో లోమశ మునితో పలికెను—“మునివర్యా! పాండునందన యుధిష్ఠిరుని అన్నదమ్ములతో కలిసి రక్షించండి.”
Verse 33
यथा गुप्तस्त्वया राजा चरेत् तीर्थानि सत्तम | दानं॑ दद्याद् यथा चैव तथा कुरु महामुने,'साधुशिरोमणे! महामुने! आपसे सुरक्षित रहकर राजा युधिष्ठिर तीर्थोमें भ्रमण करें और दान दें--ऐसी कृपा कीजिये”
ఓ సత్తమా, ఓ మహామునీ! రాజు యుధిష్ఠిరుడు నీ రక్షణలో గోప్యంగా తీర్థాలను సంచరించి, యథావిధిగా దానములు చేయునట్లు నీవు అలా ఏర్పాటుచేయుము.
Verse 34
वैशम्पायन उवाच तथेति सम्प्रतिज्ञाय लोमश: सुमहातपा: । काम्यकं वनमुद्दिश्य समुपायान्महीतलम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—“తథాస్తు” అని అంగీకరించి, మహాతపస్వి లోమశుడు తన ప్రతిజ్ఞను నిలబెట్టుకొని వారి అభ్యర్థనను స్వీకరించి, కామ్యక వనాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకొని భూమిపై ప్రయాణమారంభించాడు।
Verse 35
ददर्श तत्र कौन्तेयं धर्मराजमरिंदमम् | तापसैर्भ्रातृभिश्वैव सर्वतः परिवारितम्
అక్కడ ఆయన కుంతీపుత్రుడు ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుని—శత్రుదమనుడిని—తపస్వులు మరియు తన సోదరులు అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టి ఉన్నట్లు చూశాడు।
Verse 46
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपववके अन्तर्गत इन्रलोकाभिगमनपर्वनें उर्वशीशाप नामक छियालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారతం వనపర్వంలో, ‘ఇంద్రలోకాభిగమనపర్వం’ లోని ‘ఉర్వశీశాపం’ అనే నలభై ఆరవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 47
वहाँ पहुँचकर उन्होंने शत्रुदमन कुन्तीकुमार धर्मराज युधिष्ठिरको भाइयों तथा तपस्वी मुनियोंसे घिरा हुआ देखा ।। इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि इन्द्रलोकाभिगमनपर्वणि लोमशगमने सप्तचत्वारिंशो5ध्याय:
అక్కడికి చేరిన తరువాత వారు శత్రుదమనుడైన కుంతీపుత్ర ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుని సోదరులు మరియు తపస్వి మునులు చుట్టుముట్టి ఉన్నట్లు చూశారు। ఇట్లు శ్రీమహాభారతం వనపర్వంలో, ఇంద్రలోకాభిగమనపర్వంలో ‘లోమశగమనం’ అనే నలభై ఏడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Frequently Asked Questions
Janamejaya implicitly challenges the coherence of Dhṛtarāṣṭra’s regret after expelling capable heirs and asks whether exile necessarily produces deprivation; the chapter answers by demonstrating competent, ethical provisioning and welfare maintenance.
Dharma is operational: leadership is measured by distribution order, protection of dependents, and continuity of learning and ritual practice, not merely by territorial control.
No explicit phalaśruti is stated in this passage; instead, the meta-commentary is implicit through welfare markers (absence of sickness, fear, weakness) that function as evidence validating Yudhiṣṭhira’s dharmic governance during exile.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.