Adhyaya 121
Chapter Arc: संकुल-युद्ध का उन्मत्त आरम्भ—व्यूह टूट चुके हैं, पहचान मिटती है, और रथ-हाथी-घोड़े-पैदल सब एक-दूसरे में गुँथे हुए हैं। → नियम-विहीन घमासान में ध्वजिनियाँ काँपती हैं; दुःशासन और विकर्ण जैसे कौरव-वीर चमकते रथों पर चढ़कर पाण्डव-पक्ष की पंक्तियों को हिलाते हैं, जबकि अर्जुन के तीक्ष्ण नाराच यूथपतियों और महागजों को आर्त-स्वर में गिराते जाते हैं। → देवासुर-संग्राम-तुल्य युद्ध में किरीटी अर्जुन, शिखण्डी को आगे कर, सीधे भीष्म की ओर बढ़ता है—यही वह निर्णायक मोड़ है जहाँ भीष्म पर ‘अवध्य’ कवच-सा बना भय टूटने लगता है। → भीष्म बाणों की मार से अमर्ष में भरकर सृंजयों पर टूट पड़ते हैं; परशुराम-प्रदत्त अस्त्र-शिक्षा और भीष्म की अद्भुत युद्ध-कुशलता का स्मरण कराते हुए अध्याय भीष्म के प्रचण्ड प्रतिरोध और दोनों सेनाओं के क्षय का विस्तार करता है। → दशम दिन की निर्णायक घड़ी निकट—अर्जुन-शिखण्डी का भीष्माभिमुख रथ-प्रयाण अगले प्रहार का संकेत बनकर ठहर जाता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक एक सौ सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ११७ ॥। फल + (0) आजअत+- अष्टादशाधिकशततमोब<् ध्याय: भीष्मका अद्भुत पराक्रम करते हुए पाण्डव-सेनाका भीषण संहार संजय उवाच सम॑ व्यूढेष्वनीकेषु भूयिष्ेष्वनिवर्तिन: । ब्रह्मलोकपरा: सर्वे समपद्यन्त भारत
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! రెండు పక్షాల సేనలు సమంగా వ్యూహబద్ధంగా నిలిచినవి. ఎక్కువ మంది యోధులు అచలులు, యుద్ధంలో వెనుదిరగని వారు, బ్రహ్మలోకమే పరమ లక్ష్యమని భావించి రణానికి సిద్ధులై ఉన్నారు.
Verse 2
न हानीकमनीकेन समसज्जत संकुले । रथा न रथिभि: सार्थ पादाता न पदातिभि:
ఆ సంకుల ఘోర సంగ్రామంలో సేన సేనతో నియమబద్ధంగా ఎదురుపడలేదు; రథికులు రథికులతో కాదు, పాదాతులు పాదాతులతో కాదు—అలా యుద్ధం సాగింది.
Verse 3
अश्वा नाश्वैरयुध्यन्त गजा न गजयोधिभि: । उन्मत्तवन्महाराज युध्यन्ते तत्र भारत
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! అక్కడ అశ్వాలు అశ్వాలతో మాత్రమే యుద్ధం చేయలేదు; గజాలు గజయోధులతో మాత్రమే యుద్ధం చేయలేదు. ఓ భారతా! అందరూ ఉన్మత్తులవలె, తగిన తగనని విచారించక, ఎదురైన వారితోనే పోరాడుతున్నారు.
Verse 4
महान् व्यतिकरो रौद्र: सेनयो: समपद्यत । नरनागगणेष्वेवं विकीर्णेषु च सर्वश:,उन दोनों सेनाओंमें अत्यन्त भयंकर घोलमेल हो गया। इसी तरह मनुष्य और हाथियोंके समूह सब ओर बिखर गये थे
ఆ రెండు సేనల మధ్య మహా భయంకరమైన, రౌద్రమైన కలయిక ఏర్పడింది. అలాగే మనుష్యులూ, ఏనుగుల గుంపులూ అన్ని దిక్కులా చెదిరిపోయాయి.
Verse 5
क्षये तस्मिन् महारौद्रे निर्विशेषमजायत । ततः शल्य: कृपश्चैव चित्रसेनश्व भारत
ఆ మహా రౌద్ర సంహారంలో ఎలాంటి ప్రత్యేక భేదమూ మిగలలేదు. ఆపై, ఓ భారతా! శల్యుడు, కృపుడు, చిత్రసేనుడు ముందుకు దూసుకొచ్చారు.
Verse 6
दुःशासनो विकर्णश्व रथानास्थाय भास्वरान् । पाण्डवानां रणे शूरा ध्वजिनीं समकम्पयन्
దుఃశాసనుడు, వికర్ణుడు—యుద్ధశూరులు—దీప్తిమంతమైన రథాలెక్కి పాండవులపై దాడి చేసి, రణరంగంలో వారి సేనను కంపింపజేశారు.
Verse 7
सा वध्यमाना समरे पाण्डुसेना महात्मभि: | भ्राम्यते बहुधा राजन् मारुतेनेव नौर्जले
రాజా! నీటిలో పడవ గాలివాన దెబ్బలకు తిప్పలు పడినట్లే, ఆ మహాత్ముల చేత సమరంలో కొట్టబడుతున్న పాండవసేన అనేక దిశలలో తారుమారై తిరుగుతూ ఉండింది.
Verse 8
यथा हि शैशिर: कालो गवां मर्माणि कृन्तति । तथा पाण्डुसुतानां वै भीष्मो मर्माणि कृन्तति,जैसे शिशिरकाल गौओंके मर्मस्थानोंका उच्छेद करने लगता है, उसी प्रकार भीष्म पाण्डवोंके मर्मस्थानोंको विदीर्ण करने लगे
శిశిరకాలం గోవుల మర్మస్థానాలను కోసినట్లే, అలాగే నిజంగా భీష్ముడు పాండుపుత్రుల మర్మస్థానాలను చీల్చుతున్నాడు.
Verse 9
तथैव तव सैन्यस्य पार्थेन च महात्मना । नवमेघप्रतीकाशा: पातिता बहुधा गजा:,इसी प्रकार महात्मा अर्जुनने आपकी सेनाके नूतन मेघके समान काले रंगवाले बहुत-से हाथी मार गिराये
అలాగే నీ సైన్యంలోనూ మహాత్ముడు పార్థుడు (అర్జునుడు) నూతన మేఘాలవలె నల్లగా ఉన్న అనేక ఏనుగులను విస్తారంగా నేలకూల్చెను।
Verse 10
मृद्यमानाश्न दृश्यन्ते पार्थेन नरयूथपा: । इषुभिस्ताड्यमानाश् नाराचैश्व सहस्रश:
పార్థుడు (అర్జునుడు) నరయూథపతులను నలిపివేస్తున్నట్లు కనిపించెను; వేలాది నారాచాలు, బాణాలు వరుసగా తాకి వారు యుద్ధఘర్షణలో మునిగిపోయిరి।
Verse 11
पेतुरार्तस्वरं घोरं कृत्वा तत्र महागजा: । अर्जुनके द्वारा बहुत-से पैदलोंके यूथपति मिट्टीमें मिलते दिखायी दे रहे थे। नाराचों और बाणोंसे पीड़ित हुए सहस्रों महान् गज घोर आर्तनाद करके पृथ्वीपर गिर रहे थे || १० इ ।।
అక్కడ వేలాది మహా ఏనుగులు నారాచాలు, బాణాల వేదనతో భయంకరమైన ఆర్తనాదం చేసి నేలపై కూలిపోతుండెను।
Verse 12
तस्मिन्नेव महाराज महावीरवरक्षये
మహారాజా! అదే క్షణంలో—మహావీరులలో శ్రేష్ఠులైన వీరుల వినాశనం జరుగుచుండగా—
Verse 13
भीष्मे च युधि विक्रान्ते पाण्डवे च धनंजये । ते पराक्रान्तमालोक्य राजन् युधि पितामहम्
యుద్ధంలో భీష్ముడు పరాక్రమం ప్రదర్శించుచుండగా, పాండవుడు ధనంజయుడు (అర్జునుడు) కూడా అలాగే వీర్యంతో ముందుకు సాగుచుండగా, రాజా, రణభూమిలో పితామహుని ఆ మహాపరాక్రమాన్ని చూచి వారు (యోధులు)—
Verse 14
अभ्यवर्तन्त ते पुत्रा: सर्वे सैन्यपुरस्कृता: । इच्छन्तो निधन युद्धे स्वर्ग कृत्वा परायणम्
అప్పుడు మీ కుమారులందరూ, సేనను ముందుంచి, మళ్లీ యుద్ధం వైపు తిరిగారు—యుద్ధంలో మరణాన్ని కోరుతూ, స్వర్గాన్నే పరమ గమ్యంగా చేసుకొని।
Verse 15
पाण्डवानभ्यवर्तन्त तस्मिन् वीरवरक्षये । महाराज! बड़े-बड़े वीरोंका विनाश करनेवाले उस महायुद्धमें जब एक ओर भीष्म और दूसरी ओर पाण्डुनन्दन धनंजय पराक्रम प्रकट कर रहे थे
అనేక మహావీరులను సంహరించే ఆ మహాయుద్ధంలో, ఒక వైపు భీష్ముడు, మరో వైపు పాండునందన ధనంజయుడు పరాక్రమం ప్రదర్శిస్తున్న వేళ, పితామహ భీష్ముడు మహావీర్యంతో యుద్ధంలో నిమగ్నుడై ఉన్నాడని చూసి, మీ కుమారులు సేనలతో కూడి, స్వర్గాన్ని పరమ లక్ష్యంగా చేసుకొని, యుద్ధంలో మరణాన్ని కోరుతూ పాండవులపై దూసుకొచ్చారు।
Verse 16
क्लेशान् कृतान् सपुत्रेण त्वया पूर्व नराधिप । भयं त्यक्त्वा रणे शूरा ब्रह्मलोकाय तत्परा:
హే నరాధిపా! మీరు పూర్వం కుమారులతో కలిసి కలిగించిన కష్టాలను తలచుకొని, ఆ శూరవీరులు రణంలో భయాన్ని విడిచి, ఇప్పుడు బ్రహ్మలోక ప్రాప్తికే పూర్తిగా తత్పరులయ్యారు।
Verse 17
सेनापतिस्तु समरे प्राह सेनां महारथ:
అప్పుడు సమరంలో సేనాపతి—ఆ మహారథి—సేనను ఉద్దేశించి పలికాడు।
Verse 18
अभिद्रवत गाड़ेयं सोमका: सृजजयै: सह । उस समय समरभूमिमें पाण्डव-सेनापति महारथी धृष्टद्युम्नने अपनी सेनासे कहा --'सोमको! तुम सूंजय वीरोंको साथ लेकर गंगानन्दन भीष्मपर टूट पड़ो” ।।
అప్పుడు సోమకులు సృంజయులతో కలిసి ఘోర వేగంతో దూసుకెళ్లారు. అదే సమయంలో సమరభూమిలో పాండవుల సేనాపతి మహారథి ధృష్టద్యుమ్నుడు సేనను ఉద్దేశించి స్పష్టంగా పలికాడు—“సోమకులారా! సృంజయ వీరులతో కలిసి గంగాపుత్రుడు భీష్మునిపై దాడి చేయండి.” సేనాపతి మాటలు విని ఆ సోమకులు, సృంజయులు… (అదేవిధంగా ముందుకు సాగారు)।
Verse 19
वध्यमानस्ततो राजन् पिता शान्तनवस्तव
సంజయుడు చెప్పెను—అప్పుడు, ఓ రాజా, ఆయన వధింపబడుచుండగా, నీ తండ్రి—శాంతనువు కుమారుడు—…
Verse 20
तस्य कीर्तिमतस्तात पुरा रामेण धीमता
సంజయుడు చెప్పెను—ఓ తాత! పూర్వకాలంలో పరమ బుద్ధిమంతుడైన రాముడు (పరశురాముడు) ఆ కీర్తిమంతుడైన భీష్మునికి శత్రుసేనలను నాశనం చేయగల అస్త్రశిక్షను ప్రసాదించాడు. దానినే ఆధారంగా చేసుకొని, కురువంశపు వృద్ధ పితామహుడు, శత్రువీరహంతకుడైన భీష్ముడు పాండవపక్ష సేనలో ప్రతిదినం పది వేల ప్రధాన యోధులను సంహరిస్తూ వచ్చెను.
Verse 21
सम्प्रदत्तास्त्रशिक्षा वै पपानीकविनाशनी । सतां शिक्षामधिष्ठाय कुर्वन् परबलक्षयम्
సంజయుడు చెప్పెను—మునుపు ప్రసాదింపబడిన ఆ అస్త్రశిక్ష పాండవసేనను కూడా నాశనం చేయగలది. దానినే ఆశ్రయించి, సజ్జనులు బోధించిన నియమశిక్షపై నిలిచి, ఓ తాత, భీష్ముడు శత్రుబలక్షయాన్ని కలిగించుచుండెను.
Verse 22
अहन्यहनि पार्थानां वृद्ध: कुरुपितामह: । भीष्मो दश सहस्राणि जघान परवीरहा
సంజయుడు చెప్పెను—కురువంశపు వృద్ధ పితామహుడు, శత్రువీరహంతకుడైన భీష్ముడు, పార్థుల (పాండవుల) పది వేల యోధులను దినదినమూ సంహరించుచుండెను.
Verse 23
तस्मिंस्तु दशमे प्राप्ते दिवसे भरतर्षभ । भीष्मेणैकेन मत्स्येषु पज्चालेषु च संयुगे
సంజయుడు చెప్పెను—ఓ భరతశ్రేష్ఠా! పదవ దినము వచ్చినప్పుడు, మత్స్యులు మరియు పాంచాలులతో జరిగిన యుద్ధంలో భీష్ముడు ఒక్కడే తన అస్త్రశిక్షాబలంతో మహాసంహారం చేసెను. ఓ ప్రజానాథా! నీ తండ్రితుల్యుడైన భీష్ముడు ఆ మహాయుద్ధంలో శస్త్రవిద్యాశక్తితో శత్రుబలాన్ని చిత్తుచేసెను.
Verse 24
गजाश्चममितं हत्वा हता: सप्त महारथा: । हत्वा पजच सहस्राणि रथानां प्रपितामह:
సంజయుడు అన్నాడు—పితామహుడు భీష్ముడు అపారమైన ఏనుగులను సంహరించి, ఏడు మహారథులను కూడా పడగొట్టాడు. మరల ఐదు వేల రథాలను ధ్వంసం చేసి, యుద్ధభూమిలో తన భయంకర కార్యాన్ని కొనసాగించాడు.
Verse 25
नराणां च महायुद्धे सहस्राणि चतुर्दश । दन्तिनां च सहस्राणि हयानामयुतं पुन:
సంజయుడు అన్నాడు—ఆ మహాయుద్ధంలో పద్నాలుగు వేల కాలాళ్లు ఉన్నారు; అలాగే ఏనుగులు వేలల్లో, మరల గుర్రాలు పది వేల సంఖ్యలో ఉన్నాయి.
Verse 26
ततः सर्वमहीपानां क्षपयित्वा वरूथिनीम्
సంజయుడు అన్నాడు—ఆపై సమస్త రాజుల యుద్ధవ్యుహాన్ని క్షీణింపజేసి నాశనం చేసి ఆయన ముందుకు సాగాడు.
Verse 27
विराटस्य प्रियो भ्राता शतानीको निपातित: । शतानीकं च समरे हत्वा भीष्म: प्रतापवान्
సంజయుడు అన్నాడు—విరాటుని ప్రియ సోదరుడు శతానీకుడు పడిపోయాడు. సమరంలో శతానీకుణ్ని సంహరించి ప్రతాపవంతుడైన భీష్ముడు ముందుకు సాగాడు.
Verse 28
सहस्राणि महाराज राज्ञां भल्लैरपातयत् | तदनन्तर समस्त भूमिपालोंकी सेनाका उच्छेद करके राजा विराटके प्रिय भाई शतानीकको मार गिराया। महाराज! शतानीकको रणक्षेत्रमें मारकर प्रतापी भीष्मने भल्ल नामक बाणोंद्वारा एक हजार नरेशोंको धराशायी कर दिया || २६-२७ $ई ।।
సంజయుడు అన్నాడు—మహారాజా! భీష్ముడు భల్లములైన బాణాలతో వేలాది రాజులను నేలకూల్చాడు. యుద్ధరంగంలో యోధులు భయంతో కలవరపడి ధనంజయుడు (అర్జునుడు) అని కేకలు వేశారు. పాండవపక్షంలో అర్జునుడితో కలిసి వచ్చిన రాజులు భీష్ముని ఎదుర్కొనగానే యమలోక మార్గికులయ్యారు.
Verse 29
ये च केचन पार्थानामभियाता धनंजयम् | राजानो भीष्ममासाद्य गतास्ते यमसादनम्
సంజయుడు పలికెను—పార్థుల పక్షాన ధనంజయుడైన అర్జునుని తోడుగా ముందుకు వచ్చిన ఏ ఏ రాజులైనను, వారు భీష్ముని చేరగానే యమసదనమునకు వెళ్లిరి. ఆ రణక్షేత్రమున భీష్మభయముచే కలవరపడి యోధులందరు అర్జునుని పిలుచుచుండిరి.
Verse 30
एवं दश दिशो भीष्म: शरजालै: समन्तत: । अतीत्य सेनां पार्थानामवतस्थे चमूमुखे
సంజయుడు పలికెను—ఇట్లుగా భీష్ముడు పది దిశలందు చుట్టూరా బాణజాలమును విస్తరింపజేసి, పార్థుల సేనను ఛేదించి సేనాగ్రమున నిలిచెను.
Verse 31
स कृत्वा सुमहत् कर्म तस्मिन् वै दशमे5हनि । सेनयोरन्तरे तिष्ठन् प्रगुहीतशरासन:,दसवें दिन यह महान् पराक्रम करके हाथमें धनुष लिये वे दोनों सेनाओंके बीचमें खड़े हो गये
సంజయుడు పలికెను—ఆ పదవ దినమున అతి మహత్తర కార్యమును చేసి, బాణధనుస్సును దృఢముగా పట్టుకొని, ఆయన రెండు సేనల మధ్య నిలిచెను.
Verse 32
न चैन पार्थिवा: केचिच्छक्ता राजन् निरीक्षितुम् | मध्यं प्राप्तं यथा ग्रीष्मे तपन्तं भास्करं दिवि
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా! ఆ సమయంలో ఏ రాజుకైనను ఆయనవైపు చూపెత్తి చూడగల శక్తి లేకపోయెను; గ్రీష్మకాలమున ఆకాశమధ్యమున నిలిచిన మధ్యాహ్నపు మండే సూర్యుని చూడుట ఎంత కఠినమో అట్లే.
Verse 33
यथा दैत्यचमूं शक्रस्तापयामास संयुगे | तथा भीष्म: पाण्डवेयांस्तापयामास भारत
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! యుద్ధమున శక్రుడు (ఇంద్రుడు) దైత్యసేనను దహింపజేసినట్లు, అట్లే భీష్ముడు పాండవయోధులను దహింపజేయుచుండెను.
Verse 34
तथा चैन पराक्रान्तमालोक्य मधुसूदन: । उवाच देवकीपूुत्र: प्रीयमाणो धनंजयम्,उन्हें इस प्रकार पराक्रम करते देख मधु दैत्यको मारनेवाले देवकीनन्दन भगवान् श्रीकृष्णने अर्जुनसे प्रसन्नतापूर्वक कहा--
అతడు ఈ విధంగా పరాక్రమంతో ముందుకు దూసుకుపోతున్నదాన్ని చూచి, మధుసూదనుడు—దేవకీపుత్రుడు భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు—హృదయంలో ఆనందించి ధనంజయుడు (అర్జునుడు)తో పలికెను.
Verse 35
एष शान्तनवो भीष्म: सेनयोरन्तरे स्थित: । संनिहत्य बलादेनं विजयस्ते भविष्यति,“अर्जुन! ये शान्तनुनन्दन भीष्म दोनों सेनाओंके बीचमें खड़े हैं। यदि तुम बलपूर्वक इन्हें मार सको तो तुम्हारी विजय हो जायगी
“అర్జునా! శాంతనుపుత్రుడు భీష్ముడు రెండు సేనల మధ్య నిలిచియున్నాడు. నీవు బలప్రయోగంతో అతనిని సంహరించగలిగితే నీకే విజయం కలుగును.”
Verse 36
बलात् संस्तम्भयस्वैनं यत्रैषा भिद्यते चमू: । न हि भीष्मशरानन्य: सोढुमुत्सहते विभो
“అతడు ఈ సేనను చీల్చి చెండాడుతున్న చోటికే వెళ్లి, బలప్రయోగంతో అతనిని స్థంభింపజేయుము—అతడు ముందుకైనా వెనుకకైనా కదలలేని విధంగా. ఓ మహావీరా! నీ తప్ప భీష్ముని బాణాల దెబ్బను భరించగలవాడు మరెవ్వరూ లేరు.”
Verse 37
ततस्तस्मिन् क्षणे राजंश्वोदितो वानरध्वज: । सध्वजं सरयथं साक्षर भीष्ममन्तर्दधे शरै:
రాజా! ఈ విధంగా భగవంతుని ప్రేరణతో కపిధ్వజుడైన అర్జునుడు ఆ క్షణమే తన బాణవర్షంతో ధ్వజం, రథం, అశ్వాలతో సహా భీష్ముని పూర్తిగా కప్పివేశెను.
Verse 38
स चापि कुरुमुख्यानामृषभ: पाण्डवेरितान् । शरव्रातै: शरब्रातान् बहुधा विदुधाव तान्,कुरुश्रष्ठ वीरोंमें प्रधान भीष्मने भी अपने बाणसमूहोंद्वारा अर्जुनके चलाये हुए बाणसमुदायके टुकड़े-टुकड़े कर दिये
కురువులలో అగ్రగణ్యుడైన పురుషవృషభుడు భీష్ముడు కూడా తన ఘనమైన బాణవర్షాలతో పాండవుడు (అర్జునుడు) ప్రయోగించిన బాణసమూహాలను అనేక విధాలుగా చీల్చి చెదరగొట్టెను.
Verse 39
(तथा पुनर्जघानाशु पाण्डवानां महारथान् | शरैरशनिकल्पैश्न शिताग्रैश्न सुपर्वभि: ।।
సంజయుడు పలికెను—ఆపై అతడు మరల వేగంగా పాండవుల మహారథులపై వజ్రసమానమైన, పదునైన అగ్రాలతో, సుబంధితమైన బాణవర్షాన్ని కురిపించాడు; యుద్ధభూమి ఇనుప తుఫానుగా మారినట్లు కనిపించింది. అప్పుడు పాంచాలరాజు ద్రుపదుడు, పరాక్రమవంతుడు ధృష్టకేతువు, పాండునందనుడు భీమసేనుడు, పార్షతుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు, యమజులు నకుల-సహదేవులు, చేకితానుడు, కేకయ దేశపు ఐదు రాజకుమారులు, మహాబాహువు సాత్యకి, సుభద్రాపుత్రుడు అభిమన్యుడు, ఘటోత్కచుడు, ద్రౌపదీ యొక్క ఐదు కుమారులు, శిఖండీ, వీరుడు కుంతిభోజుడు, సుశర్ముడు మరియు విరాటుడు—ఇవరు మరియు మరెందరో పాండవపక్ష మహాబలులు భీష్ముని బాణాలతో బాధపడుతూ శోకసముద్రంలో మునిగిపోతుండగా, అర్జునుడు వారందరినీ రక్షించి పైకి లేపెను.
Verse 40
यमौ च चेकितानश्न केकया: पञज्च चैव ह । सात्यकिश्व महाबाहु: सौभद्रो5थ घटोत्कच:
సంజయుడు పలికెను—యమజులు నకులుడు, సహదేవుడు; చేకితానుడు; కేకయ దేశపు ఐదు రాజకుమారులు; మహాబాహువు సాత్యకి; సుభద్రాపుత్రుడు అభిమన్యుడు; అలాగే ఘటోత్కచుడు—ఇవరు మరియు మరెందరో పాండవపక్ష వీరులు భీష్ముని బాణాలతో బాధపడుతూ శోకసముద్రంలో మునిగిపోతుండగా, ఫాల్గునుడు (అర్జునుడు) వారందరినీ పైకి లేపి రక్షించెను.
Verse 41
द्रौपदेया: शिखण्डी च कुन्तिभोजश्न वीर्यवान् सुशर्मा च विराटश्न पाण्डवेया महाबला:
సంజయుడు పలికెను—ద్రౌపదీ యొక్క ఐదు కుమారులు, శిఖండీ, వీరుడు కుంతిభోజుడు, సుశర్ముడు మరియు విరాటుడు—ఇవరు మరియు పాండవపక్షంలోని మరెందరో మహాబలులు భీష్ముని బాణాలతో బాధపడుతూ శోకసముద్రంలో మునిగిపోతుండగా, అర్జునుడు వారందరినీ రక్షించి వారి ధైర్యాన్ని తిరిగి నిలిపెను.
Verse 42
एते चान्ये च बहव: पीडिता भीष्मसायकै: । समुद्धृता: फाल्गुनेन निमग्ना: शोकसागरे
సంజయుడు పలికెను—ఇవరు మరియు మరెందరో భీష్ముని బాణాలతో బాధపడుతూ శోకసముద్రంలో మునిగిపోతుండగా, ఫాల్గునుడు (అర్జునుడు) వారిని పైకి లేపి రక్షించెను.
Verse 43
तत: शिखण्डी वेगेन प्रगृह् परमायुधम् । भीष्ममेवाभिदुद्राव रक्ष्यमाण: किरीटिना,तब शिखण्डी अपने उत्तम अस्त्र-शस्त्रोंको लेकर बड़े वेगसे भीष्मकी ही ओर दौड़ा। उस समय किरीटधारी अर्जुन उसकी रक्षा कर रहे थे
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు శిఖండీ పరమాయుధాలను పట్టుకొని మహావేగంతో నేరుగా భీష్ముని వైపు దూసుకెళ్లెను; ఆ సమయంలో కిరీటధారి అర్జునుడు అతనికి రక్షణగా నిలిచెను.
Verse 44
ततोअ<स्यानुचरान् हत्वा सर्वान् रणविभागवित् | भीष्ममेवाभिदुद्राव बीभत्सुरपराजित:
ఆపై యుద్ధవిభాగములను, వ్యూహములను బాగా తెలిసిన, ఎవరికీ ఓడని బీభత్సు అర్జునుడు భీష్ముని వెనుకన వచ్చిన సమస్త యోధులను సంహరించి, అనంతరం నేరుగా భీష్ముని మీదకే ఉగ్రవేగంతో దూసుకెళ్లాడు।
Verse 45
सात्यकिश्रेकितानश्च धृष्टद्युम्नश्न पार्षत: । विराटो द्रुपदश्चैव माद्रीपुत्री च पाण्डवी
అక్కడ సాత్యకి, చేకితానుడు; అలాగే పార్షతుడు (ద్రుపదుడు) కుమారుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు; ఇంకా విరాటుడు, ద్రుపదుడు; మరియు మాద్రి కుమార్తె పాండవీ కూడా ఉన్నారు।
Verse 46
दुद्रुवुर्भीष्ममेवाजौ रक्षिता दृढ्धन्वना । इनके साथ सात्यकि, चेकितान, ट्रुपदकुमार धृष्टद्युम्न, विराट, ट्रुपद, माद्रीकुमार पाण्डुपुत्र नकुल-सहदेवने भी युद्धमें भीष्मपर ही आक्रमण किया। ये सब-के-सब सुदृढ़ धनुष धारण करनेवाले अर्जुनसे सुरक्षित थे ।।
యుద్ధంలో వారు అందరూ భీష్ముని వైపే దూసుకెళ్లారు. దృఢధన్వి అర్జునుని రక్షణలో సాత్యకి, చేకితానుడు, ద్రుపద కుమారుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు, విరాటుడు, ద్రుపదుడు, మాద్రి పుత్రులు నకుల-సహదేవులు, అభిమన్యుడు, ద్రౌపది ఐదుగురు కుమారులు—ఇవన్నీ కలిసి భీష్ముని మీద దాడి చేశారు।
Verse 47
दुद्रुवु: समरे भीष्म समुद्यतमहायुधा: । द्रौपदीके पाँचों पुत्र और अभिमन्यु भी महान् अस्त्र-शस्त्र लिये उस समरांगणमें भीष्मकी ही ओर दौड़े ।। ते सर्वे दृढ्धन्वान: संयुगेष्वपलायिन:
సమరంలో మహాయుధాలను ఎత్తుకున్న వారు అందరూ భీష్ముని వైపే దూసుకెళ్లారు. ద్రౌపది ఐదుగురు కుమారులు, అభిమన్యుడూ—మహాస్త్రశస్త్రాలతో సన్నద్ధులై—ఆ రణరంగంలో భీష్ముని దిశగానే పరుగెత్తారు. వారు అందరూ దృఢధన్వులు; సంగ్రామంలో వెనుదిరగని వారు।
Verse 49
विधूय तान् बाणगणान् ये मुक्ता: पार्थिवोत्तमै: ४८ ।।
శ్రేష్ఠ రాజులు విడిచిన బాణవర్షాలను త్రోసివేసి, అచంచల మనస్సుగల పితామహుడు భీష్ముడు పాండవుల సేనావ్యూహంలోకి దూసుకెళ్లాడు. అక్కడ పితామహుడు ఆటలాడుతున్నట్టుగా తన శరాలతో యోధుల అస్త్ర-శస్త్రాలను ఛిన్నభిన్నం చేయసాగాడు।
Verse 50
नाभिसंधत्त पाज्चाल्ये स्मयमानो मुहुर्मुहु: । स्त्रीत्वं तस्यानुसंस्कृत्य भीष्मो बाणात् शिखण्डिने
సంజయుడు పలికెను— పాంచాలకుమారుడు శిఖండిని చూచి భీష్ముడు మళ్లీ మళ్లీ చిరునవ్వు చిందిస్తూ అతనిపై బాణాలు లక్ష్యంచేయలేదు. శిఖండியின் స్త్రీత్వాన్ని స్మరించి ధర్మమర్యాదను కాపాడుతూ, యుద్ధోన్మాదంలోనూ అతనిపై శరప్రయోగం చేయుటకు విరమించాడు.
Verse 51
जघान द्रुपदानीके रथान् सप्त महारथ: । तत: किलकिलाशब्द: क्षणेन समभूत् तदा
సంజయుడు పలికెను— ఆ మహారథుడు ద్రుపదసేనావ్యూహంలో ఏడు రథాలను కూల్చివేశాడు. వెంటనే క్షణమాత్రంలోనే అక్కడ ఘోరమైన కిలకిలారవం, మహా కోలాహలం ఉద్భవించింది.
Verse 52
मत्स्यपाञज्चालचेदीनां तमेकमभिधावताम् | महारथी भीष्मने ट्रपदकी सेनाके सात रथियोंको मार डाला। तब एकमात्र भीष्मपर धावा करनेवाले मत्स्य
సంజయుడు పలికెను— మత్స్య, పాంచాల, చేది దేశాల యోధులు ఒక్క భీష్మునిపైనే దూసుకొచ్చగా, క్షణమాత్రంలోనే అక్కడ మహా కోలాహలం మోగింది. పాదాతులు, అశ్వారోహులు, రథికుల గుంపులతోను, బాణవర్షంతోను వారు భీష్ముని మేఘాలు సూర్యుణ్ణి కప్పినట్లు ఆవరించారు; అయినా గంగాపుత్రుడు భీష్ముడు ఒంటరిగా రణభూమిలో నిలిచి శత్రుసేనలను దహింపజేస్తూ పోరాడెను.
Verse 53
तमेक॑ छादयामासुर्मेघा इव दिवाकरम् । भीष्म भागीरथीपुत्र प्रतपन्तं रणे रिपून्
సంజయుడు పలికెను— పరంతపా! మేఘాలు సూర్యుణ్ణి కప్పినట్లు వారు ఒక్క భీష్ముని ఆవరించారు. అయితే భాగీరథీపుత్రుడు భీష్ముడు ఆ సమయంలో రణభూమిలో ఒంటరిగా నిలిచి శత్రువులను తీవ్రంగా దహింపజేస్తూ ఉన్నాడు.
Verse 54
ततस्तस्य च तेषां च युद्धे देवासुरोपमे । किरीटी भीष्ममागच्छत् पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्
అనంతరం భీష్మునికీ ఆ యోధులకీ మధ్య దేవాసుర సంగ్రామంలా భయంకరమైన యుద్ధం చెలరేగింది. అదే సమయంలో కిరీటధారి అర్జునుడు శిఖండిని ముందుంచి భీష్ముని సమీపానికి చేరాడు.
Verse 116
छन्नमायोधन रेजे शिरोभिश्व सकुण्डलै: । मारे गये महामनस्वी वीरोंके आभरणभूषित शरीरों और कुण्डलमण्डित मस्तकोंसे आच्छादित हुई वह रणभूमि बड़ी शोभा पा रही थी
కుండలాలతో అలంకరించబడిన శిరస్సులు, హతులైన మహాత్మ వీరుల ఆభరణభూషిత దేహాలు వీటితో కప్పబడిన ఆ రణభూమి మహా శోభతో ప్రకాశించింది।
Verse 118
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि भीष्मपराक्रमे अष्टादशाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें भीष्मपराक्रमविषयक एक यौ अठारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారతంలోని భీష్మపర్వములో, భీష్మవధపర్వాంతర్గతంగా భీష్మపరాక్రమాన్ని వర్ణించే నూట పద్దెనిమిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 166
तावकांस्तव पुत्रांश्व योधयन्ति प्रह्ृष्टवत् । राजन! नरेश्वर! शूरवीर पाण्डव भी पुत्रोंसहित आपके दिये हुए नाना प्रकारके अनेक क्लेशोंका स्मरण करके युद्धमें भय छोड़कर ब्रह्मलोक जानेके लिये उत्सुक हो बड़ी प्रसन्नताके साथ आपके सैनिकों और पुत्रोंके साथ युद्ध करने लगे
రాజా, నరేశ్వరా! వారు మీ సైన్యాన్ని, మీ కుమారులను ఆనందంతోనే యుద్ధం చేస్తున్నట్లుగా ఎదుర్కొంటున్నారు. మీరు కలిగించిన నానావిధ కష్టాలను స్మరించి, శూర పాండవులు భీష్మపుత్రులతో కలిసి భయాన్ని విడిచి, బ్రహ్మలోకప్రాప్తికి ఉత్సుకులై, మహా హర్షంతో మీ సైన్యముతోను మీ కుమారులతోను సమరంలో ప్రవేశించారు।
Verse 186
अभ्यद्रवन्त गाड़ेयं शरवृष्ट्या समाहता: । सेनापतिकी यह बात सुनकर सोमक और सूंजय वीर बाणोंकी भारी वर्षासे घायल होनेपर भी गंगानन्दन भीष्मकी ओर दौड़े
బాణవృష్టితో గట్టిగా గాయపడినప్పటికీ వారు గాంగేయ భీష్ముని వైపు దూసుకెళ్లారు. సేనాపతి మాట విని, సోమకులు మరియు సృంజయ వీరులు, ఘోర శరవృష్టితో క్షతగాత్రులైనా, గంగానందన భీష్ముని వైపు వేగంగా పరిగెత్తారు।
Verse 196
अमर्षवशमापन्नो योधयामास सृञ्जयान् । राजन्! तब आपके पितृतुल्य शान्तनुनन्दन भीष्म बाणोंकी मार खाकर अमर्षमें भर गये और सृंजयोंके साथ युद्ध करने लगे
అమర్షానికి లోనై ఆయన సృంజయులతో యుద్ధం చేయసాగాడు. రాజా! మీ పితృతుల్యుడైన శాంతనునందన భీష్ముడు బాణప్రహారాలతో తాకబడిన వెంటనే ఘోర కోపంతో నిండిపోయి సృంజయులతో ముఖాముఖి సమరంలో దిగాడు।
Verse 256
शिक्षाबलेन निहतं पित्रा तव विशाम्पते । भरतश्रेष्ठ] उस दसवें दिनके आनेपर एकमात्र भीष्मने युद्धमें मत्स्य और पांचालदेशकी सेनाओंके अगणित हाथी
సంజయుడు పలికెను—ప్రజానాథా! ఇది అంతా మీ తండ్రి తన అస్త్రశిక్షాబలంతోనే సాధించాడు. ఆ పదవ దినమున ఒక్కడే భీష్ముడు యుద్ధరంగంలో మత్స్య–పంచాల సేనలలోని లెక్కలేనన్ని ఏనుగులు, గుర్రాలను సంహరించి, ఏడు మహారథులను వధించాడు. తరువాత ఐదు వేల రథులను చంపి, మీ పితృతుల్యుడైన భీష్ముడు ఆ మహాయుద్ధంలో తన శస్త్రశిక్షాబలంతో పద్నాలుగు వేల పాదాతులను, వెయ్యి ఏనుగులను, పది వేల గుర్రాలను సంహరించాడు.
Verse 476
बहुधा भीष्ममानर्च्छुर्मार्गणै: क्षतमार्गणै: । ये सभी वीर सुदृढ़ धनुष धारण करनेवाले और युद्धसे कभी पीछे न हटनेवाले थे। इन्होंने शत्रुओंके बाणोंको नष्ट करनेवाले सायकोंद्वारा भीष्मको बारंबार पीड़ित किया
సంజయుడు పలికెను—వారు మళ్లీ మళ్లీ భీష్మునిపై బాణవర్షం కురిపించారు; దారిలోనే దెబ్బతిని ముడుచుకున్న బాణాలతో కూడ. వారు అందరూ దృఢధనుస్సులు ధరించినవారు, యుద్ధంలో ఎప్పుడూ వెనుదిరగని వీరులు; శత్రుబాణాలను ఛేదించుటకు ఉద్దేశించిన సాయకాలతో భీష్ముని పునఃపునః బాధించారు.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.