Adhyaya 72
कच-देवयानी संवादः (Kaca–Devayānī Dialogue and the Curse on Vidyā)
Upa-parva: Sanjīvanī-vidyā Upākhyāna (Kaca–Devayānī Episode)
Vaiśaṃpāyana narrates Devayānī addressing Kaca after his completion of vows and release by his teacher, as he prepares to depart for the deva realm. Devayānī praises Kaca’s lineage, conduct, learning, tapas, and self-restraint, and requests a formal marriage acceptance. Kaca replies with deference, affirming her honor as his guru’s daughter, but refuses the proposal by framing their relation as dharmically akin to siblinghood due to his residence within her father’s body during the prior rescues, thereby asserting a non-marriage boundary. Devayānī counters by appealing to their repeated encounters and her sustained devotion, warning that refusal will impair the success of his knowledge. Kaca maintains that his refusal is grounded in ṛṣi-dharma and teacher authorization, accepts the curse without imputing fault, and issues a counter-curse: Devayānī will not obtain a ṛṣi-born husband, and Kaca’s knowledge will bear fruit only for the one he teaches. The chapter closes with Kaca’s swift return to the devas, who commend his extraordinary service and promise enduring renown and due recompense.
Chapter Arc: Menaka, the shy yet radiant apsara, enters the forest hermitage and beholds Vishvamitra—his sins scorched away by tapas—burning like a living fire of austerity. → After saluting the rishi, Menaka begins to play near him; the wind, as if complicit, snatches at her moon-bright garment. Her feigned embarrassment and smiling reproach toward Vayu sharpen the scene into a deliberate temptation. → Vishvamitra, catching sight of Menaka’s unveiled beauty and unnameable youth, is struck—his mind turning from tapas to desire; the great ascetic becomes kama-vasha (overpowered by passion). → The chapter seals the turning: the rishi’s inner conquest falters, and the stage is set for their union and its consequence—Shakuntala’s birth and the forest’s protective hush around the coming child. → From this lapse of tapas will arise a child of destiny—how will the forest, the rishis, and fate receive the newborn who will later bind kings and lineages?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १५ श्लोक मिलाकर कुल ५७ श्लोक हैं) अपना छा सं: - दुष्यन्तके पिताके 'इलिल' और “ईलिन' दोनों ही नाम मिलते हैं। द्विसप्ततितमो< ध्याय: मेनका-विश्वामित्र-मिलन
కణ్వుడు పలికెను—మేనక అట్లు చెప్పినపుడు శక్రుడు (ఇంద్రుడు) సదా శీఘ్రగమనుడైన వాయువును ఆమెతో పాటు వెళ్లుమని ఆజ్ఞాపించాడు. అప్పుడు తగిన కాలమున మేనక వాయుదేవునితో కలిసి అక్కడి నుండి బయలుదేరింది.
Verse 2
अथापश्यद् वरारोहा तपसा दग्धकिल्बिषम् | विश्वामित्रं तप्यमानं मेनका भीरुराश्रमे
అనంతరం భయశీల స్వభావముగల సుందరి మేనక వనమున ఒక ఆశ్రమానికి చేరి, ఘోర తపస్సులో నిమగ్నుడై ఉన్న విశ్వామిత్ర మునిని చూచెను. తపోబలముచే ఆయన తన పాపకలుషములను దగ్ధం చేసికొనియుండెను.
Verse 3
अभिवाद्य ततः सा त॑ प्राक्रीडदृषिसंनिधौ । अपोवाह च वासो<स्या मारुत: शशिसंनिभम्
అప్పుడు ఆ అప్సరస మహర్షికి అభివాదము చేసి, ఆయన సమీపముననే నానావిధ క్రీడలు చేయసాగెను. అంతలో మారుతుడు ఆమె చంద్రసమ ప్రకాశముగల వస్త్రమును దేహమునుండి ఎగరగొట్టెను.
Verse 4
सागच्छत् त्वरिता भूमिं वासस्तदभिलिप्सती । स्मयमानेव सव्रीड मारुतं वरवर्णिनी
వస్త్రమును తిరిగి పొందవలెనని ఆ సుందరవర్ణ మేనక వేగముగా భూమిపై అది పడిన చోటుకు పరుగెత్తెను. లజ్జతో కూడి, నవ్వుతున్నట్లే, వాయుదేవుని నిందిస్తున్నట్లుగా కనిపించెను.
Verse 5
पश्यतस्तस्य तत्रर्षेरप्पयग्निसमतेजस: । विश्वामित्रस्ततस्तां तु विषमस्थामनिन्दिताम्
అక్కడ అగ్నిసమ తేజస్సుగల ఆ ఋషి చూస్తుండగానే విశ్వామిత్రుడు ఆ అనింద్య స్త్రీని విషమస్థితిలో నిలిచియున్నదిగా గమనించెను.
Verse 6
गृद्धां वाससि सम्भ्रान्तां मेनकां मुनिसत्तम: । अनिर्देश्यवयोरूपामपश्यद् विवृतां तदा
అప్పుడు మునిశ్రేష్ఠుడు మేనకను చూచెను—ఆమె భయంతో కలవరపడినది, వస్త్రము చెదిరినది; ఆమె యౌవనరూపములు వర్ణనాతీతమై, ఆ క్షణమున అతని ముందర బహిర్గతమై నిలిచెను.
Verse 7
तस्या रूपगुणान् दृष्टवा स तु विप्रर्षभस्तदा । चकार भावं संसर्गात् तया कामवशं गत:,उसके रूप और गुणोंको देखते ही विप्रवर विश्वामित्र कामके अधीन हो गये। सम्पर्कमें आनेके कारण मेनकामें उनका अनुराग हो गया
ఆమె రూపగుణములను చూచి ఆ విప్రశ్రేష్ఠుడు తక్షణమే భావవశుడయ్యెను; ఆమె సాన్నిధ్యసంసర్గమువలన కామవశుడై మేనకపై అనురాగము పొందెను.
Verse 8
न्यमन्त्रयत चाप्येनां सा चाप्यैच्छदनिन्दिता । तौ तत्र सुचिरं कालमुभौ व्यहरतां तदा
అతడు ఆమెను స్వీకరించుమని ఆహ్వానించెను; ఆమె కూడా—నిందారహితాచారిణి—అంగీకరించెను. అక్కడ ఆ స్థలమున వారు ఇద్దరూ దీర్ఘకాలము కలిసి నివసించిరి.
Verse 9
रममाणौ यथाकामं यथैकदिवसं तथा । (कामक्रोधावजितवान मुनिर्नित्यं क्षमान्वित: । चिरार्जितस्य तपस: क्षयं स कृतवानृषि: ।।
వారు యథాకామంగా క్రీడించుచుండిరి; దినములు దినములుగా గడచినను ఒకే దినమువలె అనిపించెను. చివరకు ఆ ముని మేనకయందు శకుంతలాను జనింపజేసెను.
Verse 10
प्रस्थे हिमवतो रम्ये मालिनीमभितो नदीम् | जाततमुत्सृज्य तं गर्भ मेनका मालिनीमनु
హిమవంతుని రమ్యప్రదేశమున, మాలినీ నదీ తీరమున, మేనక ప్రసవించి ఆ నవజాత శిశువును విడిచిపెట్టి మాలినీ తీరాన వెళ్ళిపోయెను.
Verse 11
कृतकार्या ततस्तूर्णमगच्छच्छक्रसंसदम् | त॑ं वने विजने गर्भ सिंहव्याप्रसमाकुले
తన కార్యాన్ని సాధించి ఆమె వేగంగా శక్రుడు (ఇంద్రుడు) సభకు వెళ్లిపోయింది. సింహవ్యాఘ్రాలు సంచరించే ఆ నిర్జన, ఏకాంత అరణ్యంలో గర్భవతిని వదిలివేశారు—ఇది రక్షణ, సంరక్షణ అనే ధర్మబాధ్యతకు నేపథ్యమైంది.
Verse 12
दृष्टवा शयानं शकुना: समन्तात् पर्यवारयन् | नेमां हिंस्युर्वने बालां क्रव्यादा मांसगृद्धिन:
కణ్వుడు అన్నాడు—అక్కడ పడుకొని ఉన్న ఆ బాలికను చూసి పక్షులు అన్ని వైపులా చేరి ఆమె చుట్టూ రక్షణ వలయంగా నిలిచాయి. అరణ్యంలో మాంసలోభులు, క్రవ్యాదులు అయిన క్రూర మృగాలు కూడా ఆ నిర్దోష శిశువుకు హాని చేయలేకపోయాయి.
Verse 13
उन्होंने मेनकाको अपने निकट आनेका निमन्त्रण दिया। अनिन्द्य सुन्दरी मेनका तो यह चाहती ही थी
అక్కడ శకుంతులు (పక్షులు) మేనక కుమార్తెను అన్ని వైపులా కాపాడుతూ ఉన్నారు. నేను స్నానాది ఆచారాలు ముగించుకొని వచ్చి, ఈ శిశువు అక్కడ పడుకొని ఉన్నదాన్ని చూశాను.
Verse 14
द्विजा ऊचु: विश्वामित्रसुतां ब्रह्मन् न्यास भूतां भरस्व वै । कामक्रोधावजितवान् सखा ते कौशिकीं गत: ।।
పక్షులు చెప్పాయి—“ఓ బ్రాహ్మణా! విశ్వామిత్రుని ఈ కుమార్తె మీ వద్ద న్యాసంగా (ధరోహరగా) వచ్చింది; దయచేసి ఆమె బాధ్యత వహించండి. కౌశికీ తీరానికి వెళ్లిన మీ మిత్రుడు విశ్వామిత్రుడు కామక్రోధాలను జయించలేకపోయాడు; కాబట్టి మీరు కరుణతో అతని కుమార్తెను పోషించండి.” ఇలా పక్షులు పలికాయి. కణ్వుడు అన్నాడు—“నేను సమస్త ప్రాణుల స్వరాలను అర్థం చేసుకోగలను; అన్ని జీవుల పట్ల కరుణగలవాడను. అందుచేత, ఆ నిర్జన మహారణ్యంలో పక్షులు చుట్టుముట్టి కాపాడుతున్న ఈ బాలికను అక్కడి నుండి తీసుకొచ్చి, నా కుమార్తెగా స్థాపించాను.”
Verse 15
शरीरकृत् प्राणदाता यस्य चान्नानि भुज्जते । क्रमेणैते त्रयो<प्युक्ता: पितरो धर्मशासने
గర్భాధానముచే శరీరాన్ని నిర్మించేవాడు, అభయదానమిచ్చి ప్రాణాలను కాపాడేవాడు, మరియు ఎవరి అన్నాన్ని భుజిస్తామో—ధర్మశాస్త్రంలో క్రమంగా ఈ ముగ్గురూ ‘తండ్రులు’ అని చెప్పబడ్డారు.
Verse 16
निर्जने तु वने यस्माच्छकुन्तै: परिवारिता । शकुन्तलेति नामास्या: कृतं चापि ततो मया
కణ్వుడు పలికెను—నిర్జన వనంలో ఆమె శకుంతపక్షులచే చుట్టుముట్టబడి పోషింపబడింది; అందుకే నేను ఆమెకు ‘శకుంతలా’ అని నామకరణం చేసితిని.
Verse 17
एवं दुहितरं विद्धि मम विप्र शकुन्तलाम् | शकुन्तला च पितरं मन्यते मामनिन्दिता,ब्रह्म! इस प्रकार शकुन्तला मेरी बेटी हुई, आप यह जान लें। प्रशंसनीय शील- स्वभाववाली शकुन्तला भी मुझे अपना पिता मानती है
కణ్వుడు పలికెను—ఓ బ్రాహ్మణా! ఈ విధంగా తెలుసుకొనుము; శకుంతలా నా కుమార్తె. నిందలేని శీలముగల శకుంతల కూడా నన్నే తండ్రిగా భావించుచున్నది.
Verse 18
शकुन्तलोवाच एतदाचष्ट पृष्ट: सन् मम जन्म महर्षये | सुतां कण्वस्य मामेवं विद्धि त्वं मनुजाधिप
శకుంతలా పలికెను—మహారాజా! మహర్షి అడిగినప్పుడు నా తండ్రి కణ్వుడు నా జన్మవృత్తాంతమును ఈ విధంగా ఆయనకు తెలిపెను. కనుక, ఓ మనుజాధిపా, నన్ను కణ్వుని కుమార్తెగానే తెలుసుకొనుము.
Verse 19
कण्वं हि पितरं मन्ये पितरं स्वमजानती । इति ते कथितं राजन् यथावृत्तं श्रुतं मया
శకుంతలా పలికెను—రాజా! నా జన్మదాత తండ్రిని నేను ఎరుగను; అందుచేత కణ్వునే తండ్రిగా భావించుచున్నాను. మహారాజా! నేను విన్నది యథావృత్తంగా మీకు చెప్పితిని.
Verse 56
अग्निके समान तेजस्वी महर्षि विश्वामित्रके देखते-देखते वहाँ यह घटना घटित हुई। वह अनिन्द्य सुन्दरी विषम परिस्थितिमें पड़ गयी थी और घबराकर वस्त्र लेनेकी इच्छा कर रही थी। उसका रूप-सौन्दर्य अवर्णनीय था। तरुणावस्था भी अद्भुत थी। उस सुन्दरी अप्सराको मुनिवर विश्वामित्रने वहाँ नंगी देख लिया
కణ్వుడు పలికెను—అగ్నివలె తేజస్సుగల మహర్షి విశ్వామిత్రుడు చూస్తుండగానే అక్కడ ఈ సంఘటన జరిగింది. నిందలేని సౌందర్యవతియైన అప్సరస కఠిన పరిస్థితిలో పడిపోయి భయపడుతూ వస్త్రం పొందాలని కోరింది. ఆమె రూపసౌందర్యం వర్ణనాతీతం; యౌవనోద్భవం ఆశ్చర్యకరం. ఆ స్థలంలో మహాతపస్వి విశ్వామిత్రుడు ఆ సుందరి అప్సరసను నగ్నంగా చూచెను.
Verse 71
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें शकुन्तलोपाख्यानविषयक इकद्तत्तवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వాంతర్గతమైన సంభవపర్వంలో శకుంతలోపాఖ్యాన విషయక డెబ్బై రెండవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 72
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि शकुन्तलोपाख्याने द्विसप्ततितमो<ध्याय:
ఇతి శ్రీమహాభారతే ఆదిపర్వణి సంభవపర్వణి శకుంతలోపాఖ్యానే డెబ్బై రెండవ అధ్యాయః।
Verse 133
निर्जने विपिने रम्ये शकुन्तै: परिवारिताम् । (मां दृष्टवैवान्वपद्यन्त पादयो: पतिता द्विजा: । अब्रुवज्छकुना: सर्वे कल॑ मधुरभाषिण: ।।
రమ్యమైన నిర్జన అరణ్యంలో ఆమెను పక్షులు చుట్టుముట్టి ఉండగా నేను చూచితిని. నన్ను చూచిన వెంటనే ఆ మధురభాషి ద్విజపక్షులు నా పాదాల వద్ద పడిపోయి మృదువైన స్వరంతో ఈ విధంగా పలికినవి.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether relational desire and perceived reciprocity can override guru-dharma: Devayānī seeks marriage, while Kaca asserts that his student status and guru-kinship impose a binding boundary against acceptance.
The chapter emphasizes that disciplined role-ethics (niyama) can legitimately constrain personal preference, and that knowledge and power are ethically conditioned—speech and intention shape outcomes as much as accomplishment.
No explicit phalaśruti is stated; the implicit meta-commentary is functional: vidyā’s ‘fruit’ is shown to depend on ethical context and transmission—Kaca’s learning remains effective, but only through authorized teaching to another.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.