Shloka 1
कच-देवयानी संवादः
Kaca–Devayānī Dialogue and the Curse on Vidyā
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १५ श्लोक मिलाकर कुल ५७ श्लोक हैं) अपना छा सं: - दुष्यन्तके पिताके 'इलिल' और “ईलिन' दोनों ही नाम मिलते हैं। द्विसप्ततितमो< ध्याय: मेनका-विश्वामित्र-मिलन, कन््याकी उत्पत्ति, शकुन्त पक्षियोंके द्वारा उसकी रक्षा और कण्वका उसे अपने आश्रमपर लाकर शकुन्तला नाम रखकर पालन करना कण्व उवाच एवमुक्तस्तया शक्र: संदिदेश सदागतिम् । प्रातिष्ठत तदा काले मेनका वायुना सह,(शकुन्तला दुष्यन्तसे कहती है--) महर्षि कण्वने (पूर्वोक्त ऋषिसे शेष वृत्तान्त इस प्रकार) कहा--मैनकाके ऐसा कहनेपर इन्द्रदेवने वायुको उसके साथ जानेका आदेश दिया। तब मेनका वायुदेवके साथ समयानुसार वहाँसे प्रस्थित हुई
kaṇva uvāca |
evam uktas tayā śakraḥ saṃdideśa sadāgatim |
prātiṣṭhata tadā kāle menakā vāyunā saha ||
కణ్వుడు పలికెను—మేనక అట్లు చెప్పినపుడు శక్రుడు (ఇంద్రుడు) సదా శీఘ్రగమనుడైన వాయువును ఆమెతో పాటు వెళ్లుమని ఆజ్ఞాపించాడు. అప్పుడు తగిన కాలమున మేనక వాయుదేవునితో కలిసి అక్కడి నుండి బయలుదేరింది.
कण्व उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how major outcomes unfold through timely action (kāla) and delegated agency: Indra does not act directly but appoints Vāyu, suggesting that even divine purposes operate through ordered means and appropriate timing.
Kaṇva narrates that after Menakā’s words, Indra commands Vāyu to go with her; Menakā then departs with Vāyu. This departure leads into the chain of events culminating in the birth and protection of Śakuntalā.