Shloka 14
कच-देवयानी संवादः
Kaca–Devayānī Dialogue and the Curse on Vidyā
द्विजा ऊचु: विश्वामित्रसुतां ब्रह्मन् न्यास भूतां भरस्व वै । कामक्रोधावजितवान् सखा ते कौशिकीं गत: ।। तस्मात् पोषय तत्पुत्रीं दयावानिति ते<ब्रुवन् । पक्षी बोले-ब्रह्मन! यह विश्वामित्रकी कन्या आपके यहाँ धरोहरके रूपमें आयी है। आप इसका पालन-पोषण कीजिये। कौशिकीके तटपर गये हुए आपके सखा विज्वामित्र काम और क्रोधको नहीं जीत सके थे। आप दयालु हैं; इसलिये उनकी पुत्रीका पालन कीजिये। इस प्रकार पक्षियोंने कहा। कण्व उवाच सर्वभूतरुतज्ञो5हं दयावान् सर्वजन्तुषु । निर्जने5पि महारण्ये शकुनै: परिवारिताम् ।।) आनयित्वा ततश्चैनां दुहितृत्वे न्यवेशयम्,कण्व मुनि कहते हैं--ब्रह्मन! मैं समस्त प्राणियोंकी बोली समझता हूँ और सब जीवोंके प्रति दयाभाव रखता हूँ। अतः उस निर्जन महावनमें पक्षियोंसे घिरी हुई इस कन्याको वहाँसे लाकर मैंने इसे अपनी पुत्रीके पदपर प्रतिष्ठित किया
dvijā ūcuḥ: viśvāmitrasutāṃ brahman nyāsabhūtāṃ bharasva vai | kāmakrodhāvajitavān sakhā te kauśikīṃ gataḥ || tasmāt poṣaya tatputrīṃ dayāvān iti te 'bruvan || kaṇva uvāca: sarvabhūtarutajño 'haṃ dayāvān sarvajantuṣu | nirjane 'pi mahāraṇye śakunaiḥ parivāritām || ānayitvā tataś caināṃ duhitṛtve nyaveśayam |
పక్షులు చెప్పాయి—“ఓ బ్రాహ్మణా! విశ్వామిత్రుని ఈ కుమార్తె మీ వద్ద న్యాసంగా (ధరోహరగా) వచ్చింది; దయచేసి ఆమె బాధ్యత వహించండి. కౌశికీ తీరానికి వెళ్లిన మీ మిత్రుడు విశ్వామిత్రుడు కామక్రోధాలను జయించలేకపోయాడు; కాబట్టి మీరు కరుణతో అతని కుమార్తెను పోషించండి.” ఇలా పక్షులు పలికాయి. కణ్వుడు అన్నాడు—“నేను సమస్త ప్రాణుల స్వరాలను అర్థం చేసుకోగలను; అన్ని జీవుల పట్ల కరుణగలవాడను. అందుచేత, ఆ నిర్జన మహారణ్యంలో పక్షులు చుట్టుముట్టి కాపాడుతున్న ఈ బాలికను అక్కడి నుండి తీసుకొచ్చి, నా కుమార్తెగా స్థాపించాను.”
कण्व उवाच
Educational Q&A
The passage highlights nyāsa-dharma (the duty to protect what is entrusted) and compassion as ethical imperatives. It also contrasts inner conquest (over desire and anger) with the social consequences of failing self-mastery, showing how a compassionate sage restores order by accepting responsibility for the vulnerable.
Birds inform Sage Kaṇva that Viśvāmitra’s daughter has been left in the forest as a ‘trust’ and request him to raise her, noting Viśvāmitra’s lapse in self-control by the Kauśikī. Kaṇva, who understands the speech of creatures and is compassionate, brings the girl from the lonely forest and accepts her as his own daughter.