Adhyaya 4

Verse 1

सूत उवाच अथ प्राथमिकस्येह यः कालस्तदहः स्मृतम् सर्गस्य तादृशी रात्रिः प्राकृतस्य समासतः

సూతుడు పలికెను—ఇక్కడ ప్రాథమిక దశకు చెందిన కాలమే దాని ‘పగలు’ అని స్మరించబడును. సంక్షేపంగా, సర్గానికి సమానమైన ఆ కాలమే ప్రాకృత సృష్టికి ‘రాత్రి’గానూ భావించబడును।

Verse 2

दिवा सृष्टिं विकुरुते रजन्यां प्रलयं विभुः औपचारिकमस्यैतद् अहोरात्रं न विद्यते

‘పగలు’ సర్వవ్యాపి ప్రభువు సృష్టిని వికసింపజేస్తాడు; ‘రాత్రి’ దానిని ప్రళయంలో లయింపజేస్తాడు. అయితే ఆయనకు పగలు-రాత్రి అనే విభజన ఉపచారమాత్రమే; ఆయన పరమస్వరూపంలో అహోరాత్రి లేదు.

Verse 3

दिवा विकृतयः सर्वे विकारा विश्वदेवताः प्रजानां पतयः सर्वे तिष्ठन्त्यन्ये महर्षयः

పగలు సమస్త వికృతులు, సమస్త వికారాలు—విశ్వాధిష్ఠాతృ దేవతలు—ప్రకటమై నిలిచివుంటాయి; అలాగే ప్రజల పతులు (ప్రజాపతులు) మరియు ఇతర మహర్షులు తమ తమ కర్తవ్యాలలో స్థిరంగా ఉంటారు.

Verse 4

रात्रौ सर्वे प्रलीयन्ते निशान्ते सम्भवन्ति च अहस्तु तस्य वैकल्पो रात्रिस्तादृग्विधा स्मृता

ఆ (కోస్మిక్) రాత్రిలో సమస్త జీవులు లయమవుతారు; రాత్రి అంతంలో మళ్లీ ఉద్భవిస్తారు. ఆయనకు ఇదే పరివర్తన; పగలు-రాత్రి అనేవి ఈ విధంగానే గ్రహించబడతాయి.

Verse 5

चतुर्युगसहस्रान्ते मनवस्तु चतुर्दश चत्वारि तु सहस्राणि वत्सराणां कृतं द्विजाः

చతుర్యుగాల వెయ్యి చక్రాలు పూర్తయ్యే వరకు పద్నాలుగు మనువులు ఉంటారు. ఓ ద్విజులారా, కృతయుగం నాలుగు వేల సంవత్సరాల పరిమాణమైంది.

Verse 6

तावच्छती च वै संध्या संध्यांशश् च कृतस्य तु त्रिशती द्विशती संध्या तथा चैकशती क्रमात्

కృతయుగానికి సంధ్య మరియు సంధ్యాంశం—రెండూ సమాన పరిమాణంగా నాలుగు వందల (సంవత్సరాలు) ఉంటాయి. తరువాత క్రమంగా (తదుపరి యుగాలలో) సంధ్య పరిమాణం మూడు వందలు, రెండు వందలు, ఒక వందగా ఉంటుంది.

Verse 7

अंशकः षट्शतं तस्मात् कृतसंध्यांशकं विना त्रिद्व्येकसाहस्रमितो विना संध्यांशकेन तु

అందువల్ల అంశకములు ఆరు వందలు; కృతయుగ సంధ్యకు నియతమైన సంధ్యాంశక భాగాన్ని విడిచిపెడితే ప్రమాణము మూడు వేలుగా అవుతుంది—మళ్లీ సంధ్యాంశకాన్ని లెక్కించకుండా।

Verse 8

त्रेताद्वापरतिष्याणां कृतस्य कथयामि वः निमेषपञ्चदशका काष्ठा स्वस्थस्य सुव्रताः

త్రేతా, ద్వాపర, కలి మరియు కృత యుగాలకు సంబంధించిన కాలమానాన్ని మీకు వివరిస్తాను। ఓ సువ్రతులారా, సాధారణ స్థిరస్థితిలో ఉన్న వ్యక్తికి పదిహేను నిమేషాలు ఒక కాష్ఠా అని చెప్పబడింది।

Verse 9

मर्त्यस्य चाक्ष्णोस्तस्याश् च ततस् त्रिंशतिका कला कलात्रिंशतिको विप्रा मुहूर्त इति कल्पितः

మర్త్యుని కన్ను మూసి తెరుచుకునే కాలాన్ని మూలమానంగా గ్రహిస్తారు; దానివలన ‘కలా’ నిర్ణయమవుతుంది। ఓ విప్రులారా, ముప్పై కళలు ఒక ముహూర్తమని కల్పించబడింది।

Verse 10

मुहूर्तपञ्चदशिका रजनी तादृशं त्वहः पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः

రాత్రి పదిహేను ముహూర్తాలది, దినమూ అంతే. పితృలోకంలో రాత్రి-దినాలు కలిపి ఒక మాసమవుతాయి; ఇదే వాటి మరింత విభజన.

Verse 11

कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी त्रिंशद्ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासस्तु स स्मृतः

పితృులకు కృష్ణపక్షం వారి దినం; శుక్లపక్షం వారి నిద్రార్థ రాత్రి. మనుష్యుల ముప్పై మాసాలు పితృుల ఒక మాసమని స్మృతం.

Verse 12

शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या चाप्यधिकानि वै पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते

మానవ గణన ప్రకారం మూడు వందల అరవై నెలలు పితృలోకంలో ఒక సంవత్సరముగా భావించబడును.

Verse 13

मानुषेणैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत् पितॄणां त्रीणि वर्षाणि संख्यातानीह तानि वै

మానవ ప్రమాణంలో ఉన్న వంద సంవత్సరాలు పితృగణనలో మూడు సంవత్సరాలుగా లెక్కించబడును—ఇదే ఇక్కడ స్థిర సంఖ్య.

Verse 14

दश वै द्व्यधिका मासाः पितृसंख्येह संस्मृता लौकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः

పితృగణనలో పది నెలలు మరియు మరి రెండు (మొత్తం పన్నెండు) అని స్మరించబడును; లోకిక మానవ ప్రమాణంలో అదే ‘మానుష సంవత్సరం’గా ప్రసిద్ధం.

Verse 15

एतद्दिव्यमहोरात्रम् इति लैङ्गे ऽत्र पठ्यते दिव्ये रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः

లైంగ పరంపరలో ఇక్కడ ఇలా పఠించబడును—ఇది ‘దివ్య అహోరాత్రం’; మరియు ఆ దివ్య రాత్రి-పగళ్ల విభాగం ద్వారా మళ్లీ సంవత్సర పరిమాణం నిర్ణయించబడును.

Verse 16

अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् एते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसंख्याते विशेषतः

ఆ దివ్య క్రమంలో ‘పగలు’ ఉత్తరాయణం, ‘రాత్రి’ దక్షిణాయణం; ఈ రెండూ—దివ్య పగలు, దివ్య రాత్రి—విశేషంగా ఖచ్చితంగా లెక్కించబడును.

Verse 17

त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि दिव्यो मासस्तु स स्मृतः मानुषं तु शतं विप्रा दिव्यमासास्त्रयस्तु ते

ముప్పై మానవ సంవత్సరాలు ఒక దివ్య మాసమని స్మృతిలో చెప్పబడింది. ఓ విప్రులారా, వంద మానవ సంవత్సరాలు మూడు దివ్య మాసాలకు సమానమని చెప్పబడింది—ఈ కాలమానంతో పతి శివుని అధీన సృష్టి-ప్రళయ చక్రం గ్రహించబడుతుంది।

Verse 18

दश चैव तथाहानि दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षाणि यानि तु

అలాగే పది దినాలు దివ్య కాలవిధిగా స్మరించబడుతున్నాయి. ఇక్కడ మూడు వందల సంవత్సరాలతో పాటు అదనంగా అరవై సంవత్సరాలు కూడా పేర్కొనబడ్డాయి।

Verse 19

दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्तितः त्रीणि वर्षसहस्राणि मानुषाणि प्रमाणतः

మానవ ప్రమాణంతో లెక్కిస్తే దీనిని ‘దివ్య సంవత్సరం’ అని అంటారు. ప్రమాణంగా ఇది మూడు వేల మానవ సంవత్సరాలకు సమానం।

Verse 20

त्रिंशदन्यानि वर्षाणि मतः सप्तर्षिवत्सरः नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु

ముప్పై దివ్య సంవత్సరాలు ‘సప్తర్షి-వత్సరం’గా భావించబడతాయి. ఆ ఒక్క సప్తర్షి-వత్సరం మానవ ప్రమాణంలో తొమ్మిది వేల సంవత్సరాలకు సమానం—ఈ కాలమానంతోనే దేహధారి పశువు (జీవుడు) పతి శివుని అధీన సృష్టి వికాసాన్ని కొలుస్తాడు।

Verse 21

अन्यानि नवतीश्चैव ध्रौवः संवत्सरस्तु सः षट्त्रिंशत्तु सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु

ఇంకా తొంభై సంవత్సరాల పరిమాణమే ‘ధ్రౌవ సంవత్సరం’గా స్మరించబడుతుంది. అది మానవ ప్రమాణంలో ముప్పై ఆరు వేల సంవత్సరాలకు సమానం।

Verse 22

वर्षाणां तच्छतं ज्ञेयं दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः त्रीण्येव नियुतान्याहुर् वर्षाणां मानुषाणि तु

ఆ కాలాన్ని వంద సంవత్సరములుగా గ్రహించవలెను; ఇదే దివ్య గణనావిధి అని స్మృతిలో చెప్పబడింది. అయితే మానవ సంవత్సర ప్రమాణమున అది మూడు నియుతములు—మూడు లక్ష సంవత్సరములు—అని ప్రకటించిరి.

Verse 23

षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्यया दिव्यं वर्षसहस्रं तु प्राहुः संख्याविदो जनाः

సంఖ్యా ప్రమాణముతో లెక్కించబడిన అరవై వేల (ఏకకములు)నే సంఖ్యావిదులు ఒక వేల దివ్య సంవత్సరములు అని చెప్పుదురు.

Verse 24

दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्याप्रकल्पनम् पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते

దివ్య ప్రమాణమునే ఆధారముగా యుగసంఖ్యా-ప్రకల్పన నిర్ణయించబడును. ముందుగా ‘కృత’ యుగము స్థాపింపబడును; తదుపరి ‘త్రేతా’ యుగము విధేయమగును.

Verse 25

द्वापरश्च कलिश्चैव युगान्येतानि सुव्रताः अथ संवत्सरा दृष्टा मानुषेण प्रमाणतः

ఓ సువ్రతులారా, ద్వాపరమూ కలియుగమూ—ఇవీ యుగములే. ఇక సంభత్సరముల ప్రమాణము మానవ ప్రమాణమున అనుసరించి గ్రహించవలెను.

Verse 26

कृतस्याद्यस्य विप्रेन्द्रा दिव्यमानेन कीर्तितम् सहस्राणां शतान्यासंश् चतुर्दश च संख्यया

ఓ విప్రేంద్రులారా, మొదటి కృతయుగ కాలము దివ్య ప్రమాణమున కీర్తింపబడెను; సంఖ్య ప్రకారము అది పద్నాలుగు వందల వేల—పద్నాలుగు లక్ష సంవత్సరములు.

Verse 27

चत्वारिंशत्सहस्राणि तथान्यानि कृतं युगम् तथा दशसहस्राणां वर्षाणां शतसंख्यया

కృత (సత్య) యుగకాలము నలభై సహస్ర సంవత్సరములు, అలాగే దానికి పూరకమైన ఇతర సంవత్సరములనూ చెప్పబడింది; దశ-దశ సహస్ర సంవత్సరముల శత-సంఖ్యతో అది నిరూపితమగును।

Verse 28

अशीतिश् च सहस्राणि कालस्त्रेतायुगस्य च सप्तैव नियुतान्याहुर् वर्षाणां मानुषाणि तु

త్రేతా యుగకాలము ఎనభై సహస్ర సంవత్సరములు అని చెప్పబడింది; మరియు మానవ సంవత్సరాల లెక్కలో అది ఏడు నియుత సంవత్సరములు అని ప్రకటించబడింది।

Verse 29

विंशतिश् च सहस्राणि कालस्तु द्वापरस्य च तथा शतसहस्राणि वर्षाणां त्रीणि संख्यया

ద్వాపర యుగకాలము ఇరవై సహస్ర సంవత్సరములు; అలాగే సంఖ్యా-గణన ప్రకారం అది మొత్తం మూడు లక్షల (మూడు శత-సహస్ర) సంవత్సరములు అని చెప్పబడింది।

Verse 30

षष्टिश्चैव सहस्राणि कालः कलियुगस्य तु एवं चतुर्युगः काल ऋते संध्यांशकात्स्मृतः

కలియుగకాలము అరవై సహస్ర సంవత్సరములు అని చెప్పబడింది. ఇదే విధంగా యుగసంధుల సంధ్యాంశాలను మినహాయించి చతుర్యుగకాలము స్మృతిలో చెప్పబడింది।

Verse 31

नियुतान्येव षट्त्रिंशन् निरंशानि तु तानि वै चत्वारिंशत्तथा त्रीणि नियुतानीह संख्यया

ఇక్కడ నియుతాల ప్రకారం సంఖ్య చెప్పబడింది—ముప్పై ఆరు, అవి నిరంశ (పూర్తి)గా ఉన్నాయి; అలాగే సంఖ్యానుసారం ఇక్కడ నలభై మూడు నియుతాలనూ ప్రకటించారు।

Verse 32

विंशतिश् च सहस्राणि संध्यांशश् च चतुर्युगः एवं चतुर्युगाख्यानां साधिका ह्येकसप्ततिः

సంధ్యా-అంశాలతో కూడిన ఒక చతుర్యుగము ఇరవై వేల (దివ్య-వర్షములు) పరిమాణము; అటువంటి చతుర్యుగముల సంఖ్య ఏబై ఒకటికి కొంత అధికమని చెప్పబడింది।

Verse 33

कृतत्रेतादियुक्तानां मनोरन्तरमुच्यते मन्वन्तरस्य संख्या च वर्षाग्रेण प्रकीर्तिता

కృత, త్రేతా మొదలైన యుగములతో కూడిన మనువు యొక్క అంతరకాలమే మన్వంతరమని చెప్పబడింది; మన్వంతర పరిమాణమూ సంవత్సర-గణన ప్రకారం ప్రకటించబడింది।

Verse 34

त्रिंशत्कोट्यस्तु वर्षाणां मानुषेण द्विजोत्तमाः सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतान्यधिकानि तु

హే ద్విజోత్తములారా, మానవ సంవత్సరాల లెక్కన ఇది ముప్పై కోట్లు సంవత్సరాలు; ఇంకా అరవై ఏడు నియుతములు (లక్షలు) అదనంగా చేర్చబడును।

Verse 35

विंशतिश् च सहस्राणि कालो ऽयम् अधिकं विना मन्वन्तरस्य संख्यैषा लैङ्गे ऽस्मिन्कीर्तिता द्विजाः

హే ద్విజులారా, అదనపు (అధిక) భాగాన్ని లెక్కించకుండా ఈ కాలము ఇరవై వేల పరిమాణము; ఇదే మన్వంతర సంఖ్య ఈ లింగపురాణంలో కీర్తించబడింది।

Verse 36

चतुर्युगस्य च तथा वर्षसंख्या प्रकीर्तिता चतुर्युगसहस्रं वै कल्पश्चैको द्विजोत्तमाः

ఇలా చతుర్యుగంలోని సంవత్సర-సంఖ్య ప్రకటించబడింది. హే ద్విజోత్తములారా, తెలుసుకొనుడి—ఒక కల్పము అటువంటి చతుర్యుగముల వెయ్యితో ఏర్పడును।

Verse 37

निशान्ते सृजते लोकान् नश्यन्ते निशि जन्तवः तत्र वैमानिकानां तु अष्टाविंशतिकोटयः

రాత్రి అంత్యంలో లోకాలు సృష్టింపబడుతాయి; రాత్రిలోనే ప్రాణులు నశిస్తారు. ఆ లోకంలో విమానవాసి దేవగణములు ఇరవై ఎనిమిది కోట్లు ఉన్నారు।

Verse 38

मन्वन्तरेषु वै संख्या सान्तरेषु यथातथा त्रीणि कोटिशतान्यासन् कोट्यो द्विनवतिस् तथा

మన్వంతరాలలో, మధ్యకాలాలతో కూడిన సంఖ్య యథాతథంగా చెప్పబడింది. అది మూడు వందల కోట్లు, అలాగే తొంభై రెండు కోట్లు అని గణన.

Verse 39

कल्पे ऽतीते तु वै विप्राः सहस्राणां तु सप्ततिः पुनस्तथाष्टसाहस्रं सर्वत्रैव समासतः

హే విప్రులారా! ఒక కల్పం గడిచినప్పుడు, సమాసంగా సర్వత్రా డెబ్బై వేల మళ్లీ, అలాగే ఎనిమిది వేల అని మొత్తం గణన చెప్పబడింది।

Verse 40

कल्पावसानिकांस्त्यक्त्वा प्रलये समुपस्थिते महर्लोकात् प्रयान्त्येते जनलोकं जनास्ततः

కల్పాంత ప్రళయం సమీపించినప్పుడు, కల్పాంతక పరిస్థితులను విడిచి, వారు మహర్లోకము నుండి బయలుదేరి అక్కడి నుండి జనలోకమునకు చేరుతారు।

Verse 41

कोटीनां द्वे सहस्रे तु अष्टौ कोटिशतानि तु द्विषष्टिश् च तथा कोट्यो नियुतानि च सप्ततिः

రెండు వేల కోట్లు, ఎనిమిది వందల కోట్లు, అరవై రెండు కోట్లు, అలాగే డెబ్బై నియుత కోట్లు—ఇదే ఈ గణనలో చెప్పిన పరిమాణం।

Verse 42

कल्पार्धसंख्या दिव्या वै कल्पमेवं तु कल्पयेत् कल्पानां वै सहस्रं तु वर्षमेकमजस्य तु

కల్పార్ధమే దివ్య పరిమాణమని చెప్పబడింది; ఈ విధంగా కల్పాన్ని భావించాలి. ఇలాంటి వెయ్యి కల్పాలు అజుడు—అజన్మ పరమేశ్వరుని ఒక సంవత్సరము.

Verse 43

वर्षाणामष्टसाहस्रं ब्राह्मं वै ब्रह्मणो युगम् सवनं युगसाहस्रं सर्वदेवोद्भवस्य तु

ఎనిమిది వేల సంవత్సరాలు బ్రహ్ముని బ్రాహ్మ యుగమని చెప్పబడింది. ‘సవనం’ అనేది వెయ్యి యుగాలు—సర్వ దేవతల ఉద్భవ-ప్రకటనకు సంబంధించినది.

Verse 44

सवनानां सहस्रं तु त्रिविधं त्रिगुणं तथा ब्रह्मणस्तु तथा प्रोक्तः कालः कालात्मनः प्रभो

వెయ్యి సవనాలు త్రివిధముగా, మరల త్రిగుణముగా చెప్పబడ్డాయి. హే కాలాత్మ ప్రభూ, ఇదే విధంగా బ్రహ్ముని కాలమానం కూడా ప్రకటించబడింది.

Verse 45

भवोद्भवस्तपश्चैव भव्यो रम्भः क्रतुः पुनः ऋतुर्वह्निर्हव्यवाहः सावित्रः शुद्ध एव च

ఆయన భవోద్భవుడు, తపస్స్వరూపుడు; ఆయన భవ్యుడు, రంభుడు, మరల క్రతువు. ఆయన ఋతువు, వహ్ని, హవ్యవాహుడు; ఆయన సావిత్రుడు, మరియు ఆయనే శుద్ధుడు—పాశబంధనాతీతుడు.

Verse 46

उशिकः कुशिकश्चैव गान्धारो मुनिसत्तमाः ऋषभश् च तथा षड्जो मज्जालीयश् च मध्यमः

ఉశిక, కుశిక, గాంధారులు మునిశ్రేష్ఠులు; అలాగే ఋషభ, షడ్జ, మజ్జాలీయ, మధ్యములు కూడా పరమ ఋషివరులుగా స్మరించబడతారు.

Verse 47

वैराजो वै निषादश् च मुख्यो वै मेघवाहनः पञ्चमश्चित्रकश्चैव आकूतिर् ज्ञान एव च

వైరాజుడు, నిషాదుడు, ప్రధాన మేఘవాహనుడు, ఐదవ చిత్రకుడు, అలాగే ఆకూతి—ఇవన్నీ ప్రభువు పతి సృష్టి-విస్తారంలో ‘జ్ఞాన’మనే వంశప్రవాహంగా పేర్కొనబడినవి।

Verse 48

मनः सुदर्शो बृंहश् च तथा वै श्वेतलोहितः रक्तश् च पीतवासाश् च असितः सर्वरूपकः

ఆయనే మనస్సు; ఆయనే సుదర్శనుడు; ఆయనే విస్తారమైన మహత్తు. ఆయనే శ్వేత-లోహిత ప్రభువు; ఆయనే రక్తవర్ణుడు; ఆయనే పీతవస్త్రధారి; ఆయనే అసితుడు (అగోచరుడు)—సర్వరూపధారి పతి-శివుడు।

Verse 49

एवं कल्पास्तु संख्याता ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः कोटिकोटिसहस्राणि कल्पानां मुनिसत्तमाः

ఇలా అవ్యక్తం నుండి జన్మించిన బ్రహ్మ యొక్క కల్పాలు లెక్కించబడ్డాయి; ఓ మునిశ్రేష్ఠులారా, అవి కోటి-కోట్లు, సహస్ర-సహస్ర కల్పాలు.

Verse 50

गतानि तावच्छेषाणि अहर्निश्यानि वै पुनः परान्ते वै विकाराणि विकारं यान्ति विश्वतः

మిగిలిన దినరాత్రులు మళ్లీ మళ్లీ గడుస్తున్నంతవరకు, చక్రపు పరమాంత్యంలో విశ్వమంతటా ఉన్న వికారాలు తిరిగి వికారత్వంలోనే లయమవుతాయి।

Verse 51

विकारस्य शिवस्याज्ञावशेनैव तु संहृतिः संहृते तु विकारे च प्रधाने चात्मनि स्थिते

వికారాల సంహారం కేవలం శివుని ఆజ్ఞవల్లనే జరుగుతుంది; వికారం సంహృతమైనప్పుడు ప్రధానం స్థితంగా ఉండి, ఆత్మ తన స్వరూపంలో స్థిరపడుతుంది।

Verse 52

साधर्म्येणावतिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ गुणानां चैव वैषम्ये विप्राः सृष्टिरिति स्मृता

ప్రధానము మరియు పురుషుడు సమధర్మ్యంతో సమస్థితిలో నిలిచినప్పుడు సృష్టి ప్రవృత్తి చెందదు. కానీ గుణాలలో వైషమ్యము, కలత కలిగినప్పుడు, ఓ విప్రులారా, అదే సృష్టి ఉద్భవమని స్మృతిలో చెప్పబడింది.

Verse 53

साम्ये लयो गुणानां तु तयोर्हेतुर्महेश्वरः लीलया देवदेवेन सर्गास्त्वीदृग्विधाः कृताः

గుణాలు మళ్లీ సామ్యస్థితికి వచ్చినప్పుడు వాటి లయము జరుగుతుంది; ఆ సామ్యమునకూ లయమునకూ కారణము మహేశ్వరుడే. దేవదేవుని లీలామాత్రముచేత ఇలాంటి సర్గాలు సృష్టింపబడతాయి.

Verse 54

असंख्याताश् च संक्षेपात् प्रधानाद् अन्वधिष्ठितात् असंख्याताश् च कल्पाख्या ह्य् असंख्याताः पितामहाः

ఇక్కడ సంక్షేపంగా చెప్పబడిన, ప్రభువు అధిష్ఠితమైన అవ్యక్త ప్రధానమునుండి ‘కల్ప’ అనే అనేకానేక చక్రాలు ఉద్భవిస్తాయి; అలాగే అనేకానేక పితామహులు (బ్రహ్మలు) కూడా ప్రదర్శితమవుతారు.

Verse 55

हरयश्चाप्यसंख्यातास् त्व् एक एव महेश्वरः प्रधानादिप्रवृत्तानि लीलया प्राकृतानि तु

హరి అనే రూపాలు అనేకానేకమైనా, మహేశ్వరుడు ఒక్కడే పరమ ప్రభువు (పతి). ప్రధానాది నుండి ప్రవృత్తమైన తత్త్వాలు ప్రకృతిజన్యమైనవే; అవి ఆయన లీలచేత ప్రదర్శితమవుతాయి.

Verse 56

गुणात्मिका च तद्वृत्तिस् तस्य देवस्य वै त्रिधा अप्राकृतस्य तस्यादिर् मध्यान्तं नास्ति चात्मनः

గుణాత్మకమైన వారి వృత్తి ఆ దేవుని సంబంధమున త్రివిధమని చెప్పబడింది; అయితే ఆ ప్రభువు ప్రకృతికి అతీతుడు. ఆ ఆత్మస్వరూపునకు ఆది లేదు, మధ్యము లేదు, అంతము లేదు.

Verse 57

पितामहस्याथ परः परार्धद्वयसंमितः दिवा सृष्टं तु यत्सर्वं निशि नश्यति चास्य तत्

పితామహుడు బ్రహ్ముని దినానికి ఆవల అతని రాత్రి ఉంటుంది; అది రెండు పరార్ధాల పరిమాణంతో సమానమని చెప్పబడింది. అతని దినంలో ప్రదర్శితమైన సమస్త సృష్టి, ఆ రాత్రిలో మళ్లీ లయమై నశిస్తుంది।

Verse 58

भूर्भुवःस्वर्महस्तत्र नश्यते चोर्ध्वतो न च रात्रौ चैकार्णवे ब्रह्मा नष्टे स्थावरजङ्गमे

అక్కడ భూః, భువః, స్వః, మహః లోకాలు నశిస్తాయి; వాటి పైభాగంలో కూడా ఏదీ మిగలదు. ఆ రాత్రిలో సమస్తం ఏకార్ణవమై, స్థావర-జంగమ జీవులు లయమగునప్పుడు, బ్రహ్ముడు కూడా అవ్యక్త స్థితిలో అంతర్లీనమవుతాడు।

Verse 59

सुष्वापाम्भसि यस्तस्मान् नारायण इति स्मृतः शर्वर्यन्ते प्रबुद्धो वै दृष्ट्वा शून्यं चराचरम्

ఆదిజలాలపై శయనించినవాడు కనుక ఆయన ‘నారాయణుడు’ అని స్మరించబడతాడు. మహారాత్రి అంతంలో ఆయన మేల్కొని, చరాచర సమస్త జగత్తును శూన్యంగా—అప్రకటంగా—దర్శించాడు।

Verse 60

स्रष्टुं तदा मतिं चक्रे ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः उदकैराप्लुतां क्ष्मां तां समादाय सनातनः

అప్పుడు బ్రహ్మవిద్యను తెలిసినవారిలో శ్రేష్ఠుడైన బ్రహ్ముడు సృష్టి చేయాలని సంకల్పించాడు. జలాలతో నిండిపోయిన ఆ సనాతన భూమిని గ్రహించి, ప్రదర్శన సృష్టికార్యాన్ని ప్రారంభించాడు।

Verse 61

पूर्ववत्स्थापयामास वाराहं रूपमास्थितः नदीनदसमुद्रांश् च पूर्ववच्चाकरोत्प्रभुः

ప్రభువు వరాహరూపాన్ని ధరించి, సమస్తాన్ని పూర్వవత్తుగా స్థాపించాడు. అలాగే నదులు, ఉపనదులు, సముద్రాలను కూడా ఆయన మునుపటిలాగే క్రమబద్ధం చేశాడు।

Verse 62

कृत्वा धरां प्रयत्नेन निम्नोन्नतिविवर्जिताम् धरायां सो ऽचिनोत्सर्वान् गिरीन् दग्धान् पुराग्निना

ఆయన శ్రమతో భూమిని నిమ్నోన్నతులు లేని సమతలంగా చేశాడు. ఆపై ఆ భూమిపైనే ఆద్యాగ్నితో దగ్ధమైన సమస్త పర్వతాలను సమీకరించాడు.

Verse 63

भूराद्यांश् चतुरो लोकान् कल्पयामास पूर्ववत् स्रष्टुं च भगवांश्चक्रे तदा स्रष्टा पुनर्मतिम्

భగవాన్ పూర్వంలాగే భూః మొదలైన నాలుగు లోకాలను నిర్మించాడు. సృష్టి కొనసాగుటకై స్రష్టా మరల సృజనకార్యంపై మనస్సు నిలిపాడు.