Adhyaya 43
Dīkṣā-bhedaḥ (Types of Initiation) — Lalitopākhyāna: Hayagrīva–Agastya Dialogue
ఈ అధ్యాయంలో లలితోపాఖ్యానంలో గురు-కేంద్రితమైన సాంకేతిక వివరణ వస్తుంది. శ్రీదేవీ దర్శనానికి ఏ దīkṣā అవసరమో అగస్త్యుడు అడగగా, హయగ్రీవుడు దīkṣā భేదాలను వర్గీకరించి గురువు ద్వారా శుద్ధి, తక్షణ జ్ఞానప్రాప్తి ముఖ్యమని చెబుతాడు. స్పర్శ-దīkṣā, దృగ్-దīkṣā, శాంభవీ-దīkṣā (దృష్టి/వాక్య/స్పర్శ మాత్రంతోనే వెంటనే జ్ఞానం), దీర్ఘ సేవ అనంతరం మౌన సంకల్పంతో మానసీ-దīkṣā పేర్కొనబడతాయి. తరువాత క్రియా-దīkṣā క్రమం—శుక్లపక్షం, శుభదినం, దేహ-వాక్ శుద్ధి, సంధ్యాచరణ, ఏకాంతవాసం, నియమిత ఆహారం-మౌనం, ఉపచారాలతో పూజ—వివరిస్తుంది. చివరికి సహస్రాక్షరీ విద్యతో పుష్పాంజలి తప్పనిసరి; అది లేకపోతే పూజ ఫలహీనమని చెప్పబడింది।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे ललितोपाख्याने हयग्रीवागस्त्यसम्वादे द्वाचत्वारिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच अश्वानन महाप्राज्ञ करुणामृतवारिधे / श्रीदेवीदर्शने दीक्षा यादृशी तां निवेदय
ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణ ఉత్తరభాగంలోని లలితోపాఖ్యానంలో హయగ్రీవ-అగస్త్య సంభాషణలో నలభై రెండవ అధ్యాయం. అగస్త్యుడు పలికెను— హే అశ్వానన! హే మహాప్రాజ్ఞ, కరుణామృత వారిధీ! శ్రీదేవి దర్శనార్థం ఏ విధమైన దీక్షయో దానిని నాకు నివేదించుము.
Verse 2
हयग्रीव उवाच यदि ते देवताभावो यया कल्मषकर्दमाः / क्षाल्यन्ते च तथा पुसां दीक्षामाचक्ष्महे ऽत्र ताम्
హయగ్రీవుడు పలికెను—నీకు దేవత్వభావము కావలెననియెడల, యేనిచేత మనుష్యుల పాపరూప కర్దమము కడుగబడునో, ఆ దీక్షను ఇక్కడ మేము వివరిస్తాము।
Verse 3
हस्ते शिवपुरन्ध्यात्वा जपेन्मूलाङ्गमालिनीम् / गुरुः स्पृशेच्छिष्यतनुं स्पर्शदीक्षेयमीरिता
చేతిలో శివపురంధ్రీని ధ్యానించి మూలాంగమాలినీ మంత్రాన్ని జపించాలి। గురువు శిష్యదేహాన్ని స్పృశించును—ఇదే ‘స్పర్శదీక్ష’ అని చెప్పబడింది।
Verse 4
निमील्य नयने ध्यात्वा श्रीकामाक्षीं प्रसन्नधीः / सम्यक्पश्येद्गुरुः शिष्यं दृग्दीक्षा सेयमुच्यते
కళ్లను మూసి శ్రీకామాక్షిని ధ్యానించి ప్రసన్నచిత్తుడై గురువు శిష్యుని సమ్యక్గా దర్శించును—ఇదే ‘దృగ్దీక్ష’ అని అంటారు।
Verse 5
गुरोरालोकमात्रेण भाषणात्स्पर्शनादपि / सद्यः सञ्जायते ज्ञानं सा दीक्षा शाम्भवी मता
గురువు యొక్క కేవల దర్శనమాత్రముచేత, వాక్యముచేత లేదా స్పర్శముచేత కూడా తక్షణమే జ్ఞానం జన్మించును—ఆ దీక్ష ‘శాంభవీ’ అని మతము.
Verse 6
देव्या देहो यथा प्रोक्तो गुरुदेहस्तथैव च / तत्प्रसादेन शिष्यो ऽपि तद्रूपः सम्प्रकाशते
దేవి దేహము యథా చెప్పబడినదో, గురుదేహమూ అలాగే. వారి ప్రసాదముచేత శిష్యుడును ఆ రూపముగా ప్రకాశించును।
Verse 7
चिरं शुश्रूषया सम्यक्तोषितो देशिकेश्वरः / तूष्णीं संकल्पयेच्छिष्यं सा दीक्षा मानसी मता
దీర్ఘకాల శుశ్రూషతో సమ్యక్గా తృప్తి చెందిన దేశికేశ్వరుడు, మౌనంగా శిష్యుని స్వీకరించుటకు సంకల్పించును—అదే ‘మానసీ దీక్ష’ అని చెప్పబడింది.
Verse 8
दीक्षाणामपि सर्वासामियमेवोत्तमोत्तमा / आदौ कुर्यात्क्रियादीक्षां तत्प्रकारः प्रवक्ष्यते
సర్వ దీక్షలలోనూ ఇదే పరమోత్తమం; మొదట క్రియా-దీక్షను చేయవలెను—దాని విధానం తరువాత వివరించబడును.
Verse 9
शुक्लपक्षे शुभदिने विधाय शुचिमानसम् / जिह्वास्यमलशुद्धिं च कृत्वा स्नात्वा यथाविधि
శుక్లపక్షంలోని శుభదినమున మనస్సును పవిత్రం చేసుకొని, నాలుక మరియు ముఖమల శుద్ధి చేసి, విధివిధానంగా స్నానం చేయవలెను.
Verse 10
संध्याकर्म समाप्याथ गुरुदेहं परं स्मरन् / एकान्ते निवसञ्छ्रीमान्मौनी च नियताशनः
సంధ్యాకర్మం ముగించి, పరమ గురుదేహాన్ని స్మరిస్తూ, ఏకాంతంలో నివసించాలి; మౌనాన్ని ఆచరించి నియతాహారుడై ఉండాలి.
Verse 11
गुरुश्च तादृशोभूत्वा पूजामन्दिरमाविशेत् / देवीसूक्तेन संयुक्तं विद्यान्यासं समातृकम्
గురువూ అలాగే సిద్ధమై పూజామందిరంలో ప్రవేశించి, దేవీసూక్తంతో యుక్తమైన, మాతృకాసహిత విద్యాన్యాసాన్ని చేయవలెను.
Verse 12
कृत्वा पुरुषसूक्तेन षोडशैरुपचारकैः / आवाहना सने पाद्यमर्ध्यमाचमनं तथा
పురుషసూక్తంతో షోడశోపచారములను విధిగా నిర్వహించి—ఆవాహనం, ఆసనం, పాద్యం, అర్ఘ్యం, ఆచమనం మొదలైనవి సమర్పించాలి।
Verse 13
स्नानं वस्त्रं च भूषा च गन्धः पुष्पं तथैव च / धूपदीपौ च नैवेद्यं ताम्बूलं च प्रदक्षिणा
స్నానం, వస్త్రం, భూషణం, గంధం, పుష్పం; ధూపదీపాలు, నైవేద్యం, తాంబూలం మరియు ప్రదక్షిణ కూడా సమర్పించాలి।
Verse 14
प्रणामश्चेति विख्यातैः प्रीणयेत्त्रिपुरांबिकाम् / अथ पुष्पाञ्जलिं दद्यात्सहस्राक्षरविद्यया
ప్రణామం మొదలైన ప్రసిద్ధ ఉపచారాలతో త్రిపురాంబికను ప్రసన్నం చేసి, అనంతరం సహస్రాక్షర విద్యతో పుష్పాంజలి సమర్పించాలి।
Verse 15
ॐ ऐं ह्रीं श्रीं ऐं क्लीं सौः ॐ नमस्त्रिपुरसुन्दरि हृदये देवि शिरोदेवि शिखादेवि कवचदेवि नेत्रदेवि आस्यदेवि कामेश्वरि भगमालिनि नित्यक्लिन्नें भैरुण्डे वह्निवासिनि महावज्रेश्वरि विद्येश्वरि परशिवदूति त्वरिते कुलसुंदरि नित्ये नीलपताके विजये सर्वमङ्गले ज्वालामालिनि चित्रे महानित्ये परमेश्वरि मन्त्रेशमयि षष्ठीशमय्युद्यानमयि लोपामुद्रामय्यगस्त्यमयि कालतापनमयि धर्माचारमयि मुक्तके शीश्वरमयि दीपकलानाथमयि विष्णुदेवमयि प्रभाकरदेवमयि तेजोदेवमयि मनोजदेवमयि अणिमसिद्धे महिमसिद्धे गरिम सिद्धे लघिमसिद्धे ईशित्वसिद्धे वशित्वसिद्धे प्राप्तिसिद्धे प्राकाम्यसिद्धे रससिद्धे मोक्षसिद्धे ब्राह्मि माहेश्वरी कौमारि वैष्णवि वाराहि इन्द्राणि चामुण्डे महालक्ष्मि सर्वसंक्षोभिणि सर्वविद्राविणि सर्वाकर्षिणि सर्ववशङ्करि सर्वोन्मादिनि सर्वमहाङ्कुशे सर्वखेचरि सर्वबीजे सर्वयोने सर्वास्त्रखण्डिनि त्रैलोक्यमोहिनि चक्रस्वामिनि प्राटयोगिनि बौद्धदर्शनाङ्गि कामाकर्षिणि बुद्ध्याकर्षिणि अहङ्काराकर्षिणि शब्दाकर्षिणि स्पर्शाकर्षिणि रूपाकर्षिणि रसाकर्षिणि गन्धाकर्षिणि चित्ताकर्षिणि धैर्याकर्षिणि स्मृत्याकर्षिणि नामाकर्षिणि बीजाकर्षिणात्माकिर्षिणि अमृताकर्षिणि शरीराकर्षिणि गुप्तयोगिनि सर्वाशापरिपूरकचक्रस्वामिनि अनङ्गकुसुमे अनङ्गमेखले अनङ्गमादिनि अनङ्गमदनातुरे ऽनङ्गरेखे ऽनङ्गवेगिन्यनङ्गाङ्कुशे ऽनङ्गमालिनि गुप्ततरयोगिनि वैदिकदर्शनाङ्गि सर्वसंक्षोभकारक चक्रस्वामिनि पूर्वाम्नायाधिदेवते सृष्टिरूपे सर्वसंक्षोभिणि सर्वविद्राविणि सर्वाकर्षिणि सर्वाह्लादिनि सर्वसंमोहिनि सर्वस्तंभिणि सर्वजृंभिणि सर्ववशङ्करि सर्वरञ्जिनि सर्वोन्मादिनि सर्वार्थसाधिके सर्वसंपत्प्रपूरिणि सर्वमन्त्रमयि सर्वद्वन्द्वक्षयकरि सम्प्रदाययोगिनि सौरदर्शनाङ्गि सर्वसौभाग्यदायकचक्रे सर्वसिद्धिप्रदे सर्वसम्पत्प्रदे सर्वप्रियङ्करि सर्वमङ्गलकारिणि सर्वकामप्रदे सर्वदुःखविमोचिनि सर्वमृत्युप्रशमिनि सर्वविघ्ननिवारिणि सर्वाङ्गसुन्दरि सर्वसौभाग्यदायिनि कुलोत्तीर्णयोगिनि सर्वार्थसाधकचक्रेशि सर्वज्ञे सर्वशक्ते सर्वैश्वर्यफलप्रदे सर्वज्ञानमयि सर्वव्याधिनिवारिणि सर्वाधारस्वरूपे सर्वपापहरे सर्वानन्दमयि सर्वरक्षास्वरूपिणि सर्वेप्सित फलप्रदे नियोगिनि वैष्णवदर्शनाङ्गि सर्वरक्षाकरचक्रस्थे दक्षिणाम्नायेशि स्थितिरूपे वशिनि कामेशि मोदिनि विमले अरुणे जयिनि सर्वेश्वरि कौलिनि रहस्ययोगिनि रहस्यभोगिनि रहस्यगोपिनि शाक्तदर्शनाङ्गि सर्वरोगहरचक्रेशि पश्चिमाम्नाये धनुर्बाणपाशाङ्कुशदेवते कामेशि वज्रेशि फगमालिनि अतिरहस्ययोगिनि शैवदर्शनाङ्गि सर्वसिद्धिप्रदचक्रगे उत्तराम्नायेशि संहाररूपे शुद्धपरे विन्दुपीठगते महारात्रिपुरसुन्दरि परापरातिरहस्ययोगिनि शांभवदर्शनाङ्गि सर्वानन्दमयचक्रेशि त्रिपुरसुंदरि त्रिपुरवासिनि त्रिपुरश्रीः त्रिपुरमालिनि त्रिपुरसिद्धे त्रिपुरांब सर्वचक्रस्थे अनुत्तराम्नायाख्यस्वरूपे महात्रिपुरभैरवि चतुर्विधगुणरूपे कुले अकुले कुलाकुले महाकौलिनि सर्वोत्तरे सर्वदर्शनाङ्गि नवासनस्थिते नवाक्षरि नवमिथुनाकृते महेशमाधवविधातृमन्मथस्कन्दनन्दीन्द्रमनुचन्द्रकुबेरागस्त्यदुर्वासःक्रोधभट्टारकविद्यात्मिके कल्याणतत्त्वत्रयरूपे शिवशिवात्मिके पूर्मब्रह्मशक्ते महापरमेश्वरि महात्रिपुरसुन्दरि तव श्रीपादुकां पूजयामि नमः / क एं ईल ह्रीं हस कहल ह्रीं ऐं क्लीं सौः सौः क्लीं ऐं श्रीं / देव्याः पुष्पाञ्जलिं दद्यात्सहस्राक्षरविद्याया / नोचेत्तत्पूजनं व्यर्थमित्याहुर्वेदवादिनः
ॐ ఐం హ్రీం శ్రీం… అని ప్రారంభమయ్యే సహస్రాక్షర విద్యను విస్తారంగా జపించి త్రిపురసుందరీ దేవికి నమస్కరించాలి; అదే మంత్రంతో పుష్పాంజలి సమర్పించాలి—లేకపోతే పూజ వ్యర్థమని వేదవాదులు చెబుతారు।
Verse 16
ततो गोमयसंलिप्ते भूतले द्रोणशालिभिः / तावद्भिस्तण्डुलैः शुद्धैः शस्तार्णैस्तत्र नूतनम्
తర్వాత గోమయంతో లేపిన భూమిపై ద్రోణ పరిమాణం శాలిని, అంతే శుద్ధమైన ఉత్తమ తండులాలను పరచి అక్కడ నూతన (మండలం/వేది) ఏర్పరచాలి।
Verse 17
द्रोणोदपूरितं कुंभं पञ्चरत्नैर्नवैर्युतम् / न्यग्रोधाश्वत्थमाकन्दजंबूदुम्बरशाखिनाम्
ద్రోణజలంతో నింపబడిన కుంభము, నూతన పంచరత్నములతో యుక్తమై ఉండాలి; మర్రి, రావి, మామిడి, జామున, అత్తి శాఖలతో శోభింపజేయాలి।
Verse 18
त्वग्भिश्च पल्लवैश्चैव प्रक्षिप्तैरधिवासिनम् / कुम्भाग्रे निक्षिपेत्पक्वं नारिकेलफलं शुभम्
చెట్టు తొక్కలు, పల్లవాలు వేసి అధివాసితముగా చేయాలి; తరువాత కుంభమున అగ్రభాగమున పక్వమైన శుభ నారికేళఫలమును ఉంచాలి।
Verse 19
अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैर्धूपदीपादि दर्शयेत् / श्रीचिन्तामणिमन्त्रं तु हृदि मातृकमाजपेत्
గంధపుష్పాదులతో అభ్యర్చించి ధూపదీపాదులను చూపించాలి; హృదయమున మాతృకాసహిత శ్రీచింతామణి మంత్రాన్ని జపించాలి।
Verse 20
कुम्भ स्पृशञ्छ्रीकामाप्तिरूपीकृतकलेवरम् / अष्टोत्तरशते जाते पुनर्दीपं प्रदर्शयेत्
కుంభమును స్పృశిస్తూ సాధకుడు శ్రీసంపదా-కామ్యఫలప్రాప్తి స్వరూప దేహమును భావించాలి; అష్టోత్తరశత జపము పూర్తయినపుడు మళ్లీ దీపమును చూపించాలి।
Verse 21
शिष्यमाहूय रहसि वाससा बद्धलोचनम् / कारयित्वा प्रणामानां साष्टाङ्गानां त्रयं गुरुः
గురు శిష్యుని రహస్యముగా పిలిచి వస్త్రముతో అతని కళ్లను కట్టాలి; మరియు అతనిచేత సాష్టాంగ ప్రణామములు మూడుసార్లు చేయించాలి।
Verse 22
पुष्पाणि तत्करे दत्त्वा कारये त्कुसुमाञ्जलिम् / श्रीनाथकरुणाराशे परञ्ज्योतिर्मयेश्वरि
ఆయన చేతిలో పుష్పాలు సమర్పించి కుసుమాంజలిని అర్పింపజేయాలి— ఓ శ్రీనాథా! కరుణారాశీ! పరంజ్యోతిర్మయేశ్వరీ!
Verse 23
प्रसूनाञ्जलिरेषा ते निक्षिप्ता चरणांबुजे / परं धाम परं ब्रह्म मम त्वं परदेवता
ఈ ప్రసూనాంజలి నీ చరణాంబుజమున నిక్షిప్తమైంది; నీవే పరమధామం, పరంబ్రహ్మం, నా పరదేవతవు.
Verse 24
अद्यप्रभृति मे पुत्रान्रक्ष मां शारणागतम् / इत्युक्त्वा गुरुपादाव्जे शिष्यो मूर्ध्नि विधारयेत्
ఈ రోజు నుంచే నా కుమారులను కాపాడుము, శరణాగతుడనైన నన్ను రక్షించుము— అని చెప్పి శిష్యుడు గురుపాదాంబుజాన్ని శిరస్సుపై ధరించాలి.
Verse 25
जन्मान्तर सुकृतत्वं स्यान्न्यस्ते शिरसि पादुके / गुरुणा कमलासनमुरशासनपुरशासनसेवया लब्धे
శిరస్సుపై పాదుకలు న్యస్తమైతే జన్మాంతర సుకృతఫలం కలుగుతుంది; అది గురువుకు కమలాసన, మురశాసన, పురశాసన సేవచేత లభించినది.
Verse 26
इत्युक्त्वा भक्तिभरितः पुनरुत्थाय शान्तिमान् / वामपार्श्वे गुरोस्तिष्ठेदमानी विनयान्वितः
ఇట్లు చెప్పి భక్తితో నిండినవాడై మళ్లీ లేచి శాంతిమంతుడై, అహంకారరహితుడై వినయంతో గురువు ఎడమ పార్శ్వంలో నిలుచుండాలి.
Verse 27
ततस्तुंबीजलैः प्रोक्ष्य वामभागे निवेदयेत् / विमुच्य नेत्रबन्धं तु दर्शयेदर्चनक्रमम्
అనంతరం తుంబీ జలములతో ప్రోక్షణ చేసి వామభాగమున నైవేద్యము సమర్పించాలి. తరువాత నేత్రబంధమును విప్పి అర్చనక్రమమును చూపించాలి.
Verse 28
सितामध्वाज्यकदलीफलपायसरूपकम् / महात्रिपुरसुन्दर्या नैवेद्यमिति चादिशेत्
చక్కెర, తేనె, నెయ్యి, అరటిపండు, పాయసం మొదలైనవాటిని ‘మహాత్రిపురసుందరీకి నైవేద్యం’ అని ఆదేశించాలి.
Verse 29
षोडशर्णमनुं तस्य वदेद्वामश्रुतौ शनैः / ततो बहिर्विनिर्गत्य स्थाप्य दार्वासने शुचिम्
ఆయనకు సంబంధించిన షోడశాక్షరీ మంత్రాన్ని నెమ్మదిగా ఎడమ చెవిలో పలకాలి. తరువాత బయటికి వెళ్లి శుచియైన శిష్యుని దార్వాసనముపై కూర్చోబెట్టాలి.
Verse 30
निवेश्य प्राङ्मुखं तत्र पट्टवस्त्रसमास्तृते / शिष्यं श्रीकुम्भसलिलैरभिषिञ्चेत्समन्त्रकम्
అక్కడ పట్టవస్త్రము పరచి శిష్యుని తూర్పుముఖంగా కూర్చోబెట్టాలి. తరువాత మంత్రసహితంగా శ్రీకుంభ జలములతో అభిషేకించాలి.
Verse 31
पुनः शुद्धोदकैः स्नात्वा वाससी परिगृह्य च / अष्टोत्तरशतं मन्त्रं जप्त्वा निद्रामथाविशेत्
మళ్లీ శుద్ధజలములతో స్నానం చేసి వస్త్రములు ధరించాలి. అనంతరం మంత్రాన్ని నూట ఎనిమిది సార్లు జపించి తరువాత నిద్రలో ప్రవేశించాలి.
Verse 32
शुभे दृष्टे सति स्वप्ने पुण्यं योज्यं तदोत्तमम् / दुःस्वप्ने तु जपं कुर्यादष्टोत्तरसहस्रकम्
స్వప్నంలో శుభ దర్శనం కలిగితే, అప్పుడు ఉత్తమమైన పుణ్యకర్మను ఆచరించాలి. కానీ దుఃస్వప్నం వచ్చినచో అష్టోత్తర సహస్ర (1008) జపం చేయాలి.
Verse 33
कारयेत्त्रिपुरांबायाः सपर्यां मुक्तमार्गतः / यदा न दृष्टः स्वप्नो ऽपि तदा सिद्धिश्चिराद्भवेत्
ముక్తిమార్గ ప్రకారం త్రిపురాంబ యొక్క సపర్య (పూజా-సేవ) నిర్వహించాలి. స్వప్నం కూడా కనబడనప్పుడు సిద్ధి ఆలస్యంగా కలుగుతుంది.
Verse 34
स्वीकुर्यात्परया भक्त्या देवी शेष कलाधिकम् / सद्य एव स शिष्यः स्यात्पङ्क्तिपावनपावनः
దేవి శేష-కలాధికమైన (అతిశయ అనుగ్రహాన్ని) పరమ భక్తితో స్వీకరిస్తుంది. అప్పుడు అతడు తక్షణమే శిష్యుడవుతాడు; పంక్తిని పవిత్రం చేసేవారినీ పవిత్రం చేయువాడు.
Verse 35
शरीरमर्थं प्राणं च तस्मै श्रीगुरवे दिशेत् / तदधीनश्च रेन्नित्यं तद्वाक्यं नैव लघयेत्
శరీరం, ధనం, ప్రాణం—ఇవన్నీ శ్రీగురువుకు సమర్పించాలి. నిత్యం ఆయన ఆధీనంగా నడుచుకొని, ఆయన వాక్యాన్ని ఎప్పుడూ తక్కువగా భావించకూడదు.
Verse 36
यः प्रसन्नः क्षणार्धेन मोक्षलक्ष्मीं प्रयच्छति / दुर्लभं तं विजानीयाद्गुरुं संसारतारकम्
ప్రసన్నుడై అర్ధక్షణంలోనే మోక్షలక్ష్మిని ప్రసాదించువాడు—అటువంటి దుర్లభ గురువును సంసారతారకుడిగా తెలుసుకోవాలి.
Verse 37
गुकारस्यान्धकारोर्ऽथो रुकारस्तन्निरोधकः / अन्धकारनिरोधित्वाद्गुरुरित्यभिधीयते
‘గు’ అంధకారార్థము, ‘రు’ దాని నిరోధకము. అంధకారాన్ని నివారించువాడు కనుక ‘గురు’ అని పిలువబడును॥
Verse 38
बोधरूपं गुरुं प्राप्य न गुर्वन्तरमादिशेत् / गुरुक्तं परुषं वाक्यमाशिषं परिचिन्तयेत्
బోధస్వరూపమైన గురువును పొందిన తరువాత మరొక గురువును సూచించకూడదు. గురువు పలికిన కఠిన వాక్యమును కూడా ఆశీర్వాదమని భావించాలి॥
Verse 39
लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव च / आददीत ततो ज्ञानं पूर्वं तमभिवादयेत्
లౌకికమైనదైనా, వైదికమైనదైనా, ఆధ్యాత్మికమైనదైనా—అన్నిటి నుండి జ్ఞానాన్ని గ్రహించాలి; ముందుగా ఆయనకు నమస్కరించాలి॥
Verse 40
एवं दीक्षात्रयं कृत्वा विधेयं बौधयेत्पुनः / गुरुभक्तिस्सदाचारस्तद्द्रोहस्तत्र पातकम्
ఇలా మూడు విధాల దీక్షలు చేసి, మళ్లీ కర్తవ్యాన్ని బోధించాలి. గురుభక్తి, సదాచారం ధర్మం; గురుద్రోహం అక్కడ పాపం॥
Verse 41
तत्पदस्मरणं मुक्तिर्यावद्देहमयं क्रमः / यत्पापं समवाप्नोति गुर्वग्रे ऽनृतभाषणत्
ఆయన పాదస్మరణమే ముక్తి, దేహధారణ ఉన్నంతవరకు. గురువు సమక్షంలో అసత్యం పలికితే కలుగు పాపము॥
Verse 42
गोब्राह्मणावधं कृत्वा न तत्पापं समाश्रयेत् / ब्रह्मादिस्तंब पर्यतं यस्य मे गुरुसंततिः
నా గురుపరంపర బ్రహ్మాది నుండి తృణస్తంభం వరకు వ్యాపించినవాడెవడో, అతడు గో-బ్రాహ్మణవధ చేసినా ఆ పాపం అతనిని ఆశ్రయించదు।
Verse 43
तस्य मे सर्वपूज्यस्य को न पूज्यो महीतले / इति सर्वानुकूलो यः स शिष्यः परिकीर्तितः
నా ఆ సర్వపూజ్యుడైన (గురువు)వాడికి భూమిపై ఎవరు అపూజ్యులు? అని భావించి అందరికీ అనుకూలంగా ఉండేవాడే శిష్యుడని చెప్పబడెను।
Verse 44
शीलादिविमलानेकगुणसंपन्नभावनः / गुरुशासनवर्तित्वाच्छिष्य इत्यभिधीयते
శీలాది నిర్మలమైన అనేక గుణాలతో సంపన్నుడై, శుభభావన కలిగి, గురుశాసనంలో నడిచేవాడే ‘శిష్యుడు’ అని పిలువబడును।
Verse 45
जपाच्छ्रान्तः पुनर्ध्यायेद्ध्यानाच्छ्रान्तः पुनर्जपेत् / जपध्यानादियुक्तस्य क्षिप्रं मन्त्रः प्रसिध्यति
జపంతో అలసినవాడు మళ్లీ ధ్యానించాలి, ధ్యానంతో అలసినవాడు మళ్లీ జపించాలి; జప-ధ్యానాదులతో యుక్తుడైనవానికి మంత్రం త్వరగా సిద్ధిస్తుంది।
Verse 46
यथा ध्यानस्य सामर्थ्यात्कीटो ऽपि भ्रमरायते / तथा समाधिसा मर्थ्याद्ब्रह्मीभूतो भवेन्नरः
ధ్యానసామర్థ్యంతో కీటమూ భ్రమరరూపమవునట్లు, సమాధిసామర్థ్యంతో మనిషి బ్రహ్మీభూతుడై భవించును।
Verse 47
यथा निलीयते काले प्रपञ्चो नैव दृश्यते / तथैव मीलयेन्नेत्रे एतद्ध्यानस्य लक्षणम्
కాలంలో ప్రపంచం లీనమై కనబడనట్లే, అలాగే నేత్రాలను మూసుకోవాలి—ఇదే ధ్యాన లక్షణము.
Verse 48
विदिते तु परे तत्त्वे वर्णातीते ह्यविक्रिये / किङ्करत्वं च गच्छन्ति मन्त्रा मन्त्राधिपैः सह
వర్ణాతీతమైన, అవికారమైన పరతత్త్వం తెలిసినప్పుడు, మంత్రాలు తమ మంత్రాధిపతులతో కలిసి సేవకత్వాన్ని పొందుతాయి.
Verse 49
आत्मैक्यभावनिष्ठस्य या चेष्टा सा तु दर्शनम् / योगस्तपः स तन्मन्त्रस्तद्धनं यन्निरीक्षणम्
ఆత్మైక్య భావనలో నిలిచినవాడి ఏ ప్రయత్నమో అదే దర్శనం; అదే యోగం, అదే తపస్సు, అదే అతని మంత్రం; నిరంతర నిరీక్షణమే అతని ధనం.
Verse 50
देहाभिमाने गलिते विज्ञाते परमात्मनि / यत्रयत्र मनो याति तत्रतत्र समाधयः
దేహాభిమానం కరిగి పరమాత్మ జ్ఞానం కలిగినప్పుడు, మనస్సు ఎక్కడెక్కడికి వెళ్లినా అక్కడక్కడే సమాధి ఉంటుంది.
Verse 51
यः पश्येत्सर्वगं शांमानन्दात्मानमद्वयम् / न तस्य किञ्चिदाप्तव्यं ज्ञातव्यं वावशिष्यते
సర్వవ్యాపి, శాంత, ఆనందస్వరూప అద్వైత ఆత్మను దర్శించినవానికి, పొందవలసినదీ తెలిసికొనవలసినదీ ఏదీ మిగలదు.
Verse 52
पूजाकोटिसमं स्तोत्रं स्तोत्रकोटिसमोजपः / जपकोटिसमं ध्यानं ध्यानकोटिसमो लयः
కోటిపూజల సమానమైనది స్తోత్రము; కోటి స్తోత్రాల సమానమైనది జపము. కోటి జపాల సమానమైనది ధ్యానము; కోటి ధ్యానాల సమానమైనది లయము (సమాధి).
Verse 53
देहो देवालयः प्रोक्तो जीव एव महेश्वरः / त्यजेदज्ञाननिर्माल्यं सोहंभावेन योजयेत्
దేహము దేవాలయమని చెప్పబడింది; జీవుడే మహేశ్వరుడు. అజ్ఞానరూప నిర్మాల్యాన్ని విడిచి, ‘సోఽహం’ భావంతో ఏకమగు.
Verse 54
तुषेण बद्धो व्रीहिः स्यात्तुषाभावे तु तण्डुलः / पाशबद्धः स्मृतो जीवः पाशमुक्तो महेश्वरः
తూషతో బంధించబడితే అది వ్రీహి (వరి); తూష లేకపోతే అదే తండులము (బియ్యం). పాశబద్ధుడైతే జీవుడు; పాశముక్తుడైతే మహేశ్వరుడు.
Verse 55
आकाशे पक्षिजातीनां जलेषु जलचारिणाम् / यथा गतिर्न दृश्येत महावृत्तं महात्मनाम्
ఆకాశంలో పక్షుల గతి, జలంలో జలచరుల గతి ఎలా కనిపించదో, అలాగే మహాత్ముల మహావృత్తము (మహత్తర ఆచరణ) కూడా దర్శనమగదు.
Verse 56
नित्यार्चनं दिवा कुर्याद्रात्रौ नैमित्तिकार्चनम् / उभयोः काम्यकर्मा स्यादिति शास्त्रस्य निश्चयः
పగలు నిత్యార్చన చేయాలి; రాత్రి నైమిత్తికార్చన చేయాలి. ఈ రెండింటిలోనూ కామ్యకర్మ (ఇష్టఫలార్థ కర్మ) ఉండవచ్చునని శాస్త్రనిశ్చయం.
Verse 57
कोटिकोटिमहादानात्कोटिकोटिमहाव्रतात् / कोटिकोटिमहायज्ञात्परा श्रीपादुका स्मृतिः
కోటికోట్ల మహాదానాలకన్నా, కోటికోట్ల మహావ్రతాలకన్నా, కోటికోట్ల మహాయజ్ఞాలకన్నా శ్రీపాదుకా స్మరణమే పరమ శ్రేష్ఠము.
Verse 58
ज्ञानतो ऽज्ञानतो वापि यावद्देहस्य धारणम् / तावद्वर्णाश्रमाचारः कर्तव्यः कर्ममुक्तये
జ్ఞానంతో అయినా అజ్ఞానంతో అయినా, దేహధారణ ఉన్నంతకాలం, కర్మముక్తి కోసం వర్ణాశ్రమాచారాన్ని ఆచరించవలెను.
Verse 59
निर्गतं यद्गुरोर्वक्त्रात्सर्वं शास्त्रं तदुच्यते / निषिद्धमपि तत्कुर्याद्गुर्वाज्ञां नैव लङ्घयेत्
గురువు ముఖమునుండి వెలువడినదే సమస్త శాస్త్రమని చెప్పబడుతుంది; నిషిద్ధమైనదైనా అది చేయాలి—గురువాజ్ఞను ఎప్పటికీ లంఘించకూడదు.
Verse 60
जातिविद्याधनाढ्यो वा दूरे दृष्ट्वा गुरुं मुदा / दण्डप्रमाणं कृत्वैकं त्रिः प्रदक्षिणामाचरेत्
జాతి, విద్య, ధనములతో సమృద్ధుడైనా, దూరమున గురువును చూసి ఆనందించి, ఒక దండప్రమాణ దూరం ఉంచి మూడుసార్లు ప్రదక్షిణ చేయవలెను.
Verse 61
गुरुबुद्ध्या नमेत्सर्वं दैवतं तृणमेव वा / प्रणमेद्देवबुद्ध्या तु प्रतिमां लोहमृन्मयीम्
గురుబుద్ధితో దేవతకైనా తృణమాత్రానికైనా సమస్తానికి నమస్కరించాలి; దేవబుద్ధితో అయితే లోహమయమైనా మృణ్మయమైనా ప్రతిమకు ప్రణామం చేయాలి.
Verse 62
गुरुं हुङ्कृत्य तुङ्कृत्य विप्रं वादैर्विजित्य च / विकास्य गुह्यशास्त्राणि भवन्ति ब्रह्मराक्षसाः
గురువును హుంకరించి అవమానించి, వాదాలతో విప్రుణ్ని జయించి, గుహ్యశాస్త్రాలను విప్పి దుర్వినియోగం చేసేవారు బ్రహ్మరాక్షసులవుతారు.
Verse 63
अद्वैतं भाव येन्नित्यं नाद्वैतं गुरुणा सह / न निन्देदन्यसमयान्वेदशास्त्रागमादिकान्
నిత్యం అద్వైతభావాన్ని ధ్యానించాలి; కానీ గురువుతో కలిసి అద్వైతం పేరుతో విరోధం చేయకూడదు; వేద-శాస్త్ర-ఆగమాది ఇతర సమయాలను నిందించకూడదు.
Verse 64
एकग्रामस्थितः शिष्यस्त्रिसंध्यं प्रणमेद्गुरुम् / क्रोश मात्रस्थितो भक्त्या गुरुं प्रतिदिनं नमेत्
ఒకే గ్రామంలో ఉన్న శిష్యుడు త్రిసంధ్య వేళల్లో గురువుకు ప్రణామం చేయాలి; ఒక క్రోశ దూరంలో ఉన్నవాడు భక్తితో ప్రతిదినం గురువును నమస్కరించాలి.
Verse 65
अर्थयोजनगः शिष्यः प्रणमेत्पञ्चपर्वसु / एकयोजनमारभ्य योजनद्वादशावधि
ఒక యోజనము మొదలుకొని పన్నెండు యోజనముల దూరంలో ఉన్న శిష్యుడు ఐదు పర్వదినాలలో గురువుకు ప్రణామం చేయాలి.
Verse 66
तत्तद्योजनसंख्यातमासेषु प्रणमेद्गुरुम् / अतिदूरस्थितः शिष्यो यदेच्छा स्यात्तदा व्रजेत्
ఎంత యోజన దూరమో అంత నెలల వ్యవధిలో గురువుకు ప్రణామం చేయాలి; అత్యంత దూరంలో ఉన్న శిష్యుడు అవకాశం, ఇచ్ఛ కలిగినప్పుడు గురువును దర్శించేందుకు వెళ్లాలి.
Verse 67
रिक्तपाणिस्तु नोपेयाद्राजानं देवतां गुरुम् / फलपुष्पांबरादीनि यथाशक्ति समर्पयेत्
ఖాళీ చేతులతో రాజుని, దేవతను, గురువును సమీపించకూడదు. యథాశక్తి ఫలాలు, పుష్పాలు, వస్త్రాదులను సమర్పించాలి.
Verse 68
मनुष्यचर्मणा बद्धः साक्षात्परशिवः स्वयम् / सच्छिष्यानुग्रहार्थाय गूढं पर्यटति क्षितौ
మనుష్యచర్మంతో బద్ధుడై ఉన్నవాడు స్వయంగా సాక్షాత్ పరశివుడే. సత్సిష్యులకు అనుగ్రహం చేయుటకై భూమిపై గూఢంగా సంచరిస్తాడు.
Verse 70
सद्भक्तरक्षणायैव निराकारो ऽपि साकृतिः / शिवः कृपानिधिर्लोके संसारीव हि चेष्टते // ब्न्द्प्३,४३।६९ / अत्रिनेत्रः शिवः साक्षादचतुर्बाहुरच्युतः / अचतुर्वदनो ब्रह्मा श्रीगुरुः परिकीर्तितः
సద్భక్తుల రక్షణార్థం నిరాకారుడైనప్పటికీ శివుడు సాకారమవుతాడు; కృపానిధి శివుడు లోకంలో సంసారివలెనే ప్రవర్తిస్తాడు. త్రినేత్ర శివుడు, చతుర్భుజరహిత అచ్యుతుడు, చతుర్ముఖరహిత బ్రహ్మ—ఇవే శ్రీగురువుగా కీర్తింపబడినవి.
Verse 71
श्रीगुरुं परतत्त्वाख्यं तिष्ठन्तं चक्षुरग्रतः / भाग्यहीना न पश्यन्ति सूर्यमन्धा इवोदितम्
పరతత్త్వరూపుడైన శ్రీగురు కళ్లముందే నిలిచినా భాగ్యహీనులు ఆయనను చూడరు; అంధులు ఉదయించిన సూర్యుని చూడనట్లే.
Verse 72
उत्तमा तत्त्वचिन्ता स्याज्जपचिन्ता तु मध्यमा / अधमा शास्त्रचिन्ता स्याल्लोकचिन्ताधमाधमा
తత్త్వచింతన ఉత్తమం; జపచింతన మధ్యమం. కేవలం శాస్త్రచింతన అధమం; లోకచింతన అయితే అధమాధమం.
Verse 73
नास्थि गुर्वधिकं तत्त्वं नास्ति ज्ञानाधिकं सुखम् / नास्ति भक्त्यधिका पूजा न हि मोक्षाधिकं फलम्
గురువుకన్నా మించిన తత్త్వం లేదు, జ్ఞానంకన్నా మించిన సుఖం లేదు। భక్తికన్నా మించిన పూజ లేదు, మోక్షంకన్నా మించిన ఫలం లేదు।
Verse 74
सर्ववेदेषु शास्त्रेषु ब्रह्मविष्णुशिवादिषु / तत्र तत्रोच्यते शब्दैः श्रीकामाक्षी परात्परा
సర్వ వేదశాస్త్రాలలోను, బ్రహ్మ-విష్ణు-శివాదులలోను, అక్కడక్కడ పదాల ద్వారా శ్రీకామాక్షీ పరాత్పరగా ప్రకటించబడింది।
Verse 75
शचीन्द्रौ स्वाहाग्नी च प्रभारवी / लक्ष्मीनारायणौ वाणीधातारौ गिरिजाशिवौ
శచీ-ఇంద్రులు, స్వాహా-అగ్ని, ప్రభా-రవి; లక్ష్మీ-నారాయణులు, వాణీ-ధాత, గిరిజా-శివులు—ఇవి అన్నీ యుగల స్వరూపాలు।
Verse 76
अग्नीषोमौ बिन्दुनादौ तथा प्रकृतिपूरुषौ / आधाराधेयनामानौ भोगमोक्षौ तथैव च
అగ్ని-సోమ, బిందు-నాద, అలాగే ప్రకృతి-పురుష; ‘ఆధార-ఆధేయ’ అనే నామాలతో, భోగ-మోక్షములు కూడా అలాగే (ద్వంద్వ)గా చెప్పబడతాయి।
Verse 77
प्राणापनौ च शब्दार्थौं तथा विधिनिषेधकौ / सुखदुःखादि यद्द्वन्द्वं दृश्यते श्रूयते ऽपि वा
ప్రాణ-అపాన, శబ్ద-అర్థ, అలాగే విధి-నిషేధ; సుఖ-దుఃఖాది ఏ ద్వంద్వమైతే కనిపిస్తుందో లేదా వినిపిస్తుందో।
Verse 78
सर्वलोकेषु तत्सर्वं परं ब्रह्म न संशयः / उत्तीर्ममपरं ज्योतिः कामाक्षीनामकं विदुः
సర్వలోకములలో వ్యాపించిన పరబ్రహ్మమే అది, సందేహము లేదు. ఆ అతీతమైన అనుపమ జ్యోతినే ‘కామాక్షీ’ అనే నామముగా విద్వాంసులు తెలుసుకొందురు.
Verse 79
यदेव नित्यं ध्यायन्ति ब्रह्मविष्णुशिवादयः / इत्थं हि शक्तिमार्गे ऽस्मिन्यः पुमानिह वर्तते
బ్రహ్మ, విష్ణు, శివ మొదలైనవారు నిత్యము ధ్యానించేది ఏదో—అట్లే ఈ శక్తిమార్గములో ఇక్కడ ఎవడు పురుషుడు నడుచుచున్నాడో.
Verse 80
प्रसादभूमिः श्रीदेव्या भुक्तिमुक्त्योः स भाजनम् / अमन्त्रं वा समत्रं वा कामाक्षीमर्चयन्ति ये
శ్రీదేవి కృపకు ఆధారభూమి అతడే; భోగముక్తులకు పాత్రుడతడే—మంత్రం లేక మంత్రంతోనైనా కామాక్షీని అర్చించువారు.
Verse 81
स्त्रियो वैश्याश्च शूद्राश्च ते यान्ति परमां गतिम् / किं पुनः क्षत्त्रिया विप्रा मन्त्रपूर्वं यजन्ति ये
స్త్రీలు, వైశ్యులు, శూద్రులు కూడా పరమగతిని పొందుదురు; మరి మంత్రపూర్వకంగా యజించు క్షత్రియులు, విప్రులు అయితే చెప్పనక్కరలేదు.
Verse 82
संसारिणो ऽपि ते नूनं विमुक्ता नात्र संशयः / सितामध्वाज्यकदलीफलपायसरूपकम्
సంసారులైనప్పటికీ వారు నిశ్చయంగా విముక్తులే; ఇందులో సందేహము లేదు. (నైవేద్యంగా) శర్కర, మధు, ఘృతము, అరటిపండు, పాయసము మొదలైన రూపములు.
Verse 83
पञ्चपर्वसु नैवेद्यं सर्वदैव निवेदयेत् / योनार्चयति शक्तो ऽपि स देवीशापमाप्नुयात्
ఐదు పర్వదినాలలో ఎల్లప్పుడూ దేవతలకు నైవేద్యాన్ని సమర్పించాలి. శక్తి ఉన్నప్పటికీ యోని-ఆర్చన చేయువాడు దేవీశాపాన్ని పొందును.
Verse 84
अशक्तौ भावनाद्रव्यैरर्चयेन्नित्यमंबिकाम् / गृहस्थस्तु महादेवीं मङ्गलाचारसंयुतः
అశక్తుడైతే భావనారూప ద్రవ్యాలతో నిత్యం అంబికను ఆరాధించాలి. గృహస్థుడు మంగళాచారంతో మహాదేవిని పూజించాలి.
Verse 85
अर्चयेत महालक्ष्मीमनुकूलाङ्गनासखः / गुरुस्त्रिवारमाचारं कथयेत्कलशोद्भव
అనుకూలమైన భార్యకు సఖుడై మహాలక్ష్మిని ఆరాధించాలి. ఓ కలశోద్భవా! గురువు ఆచారాన్ని మూడుసార్లు ఉపదేశించాలి.
Verse 86
शिष्यो यदि न गृह्णीया च्छिष्ये पापं गुरोर्न हि / लक्ष्मीनारायणौ वाणीधातारौ गिरिजाशिवौ
శిష్యుడు గ్రహించకపోతే పాపం శిష్యునికే, గురువుకు కాదు. సాక్షులు లక్ష్మీనారాయణులు, వాణీ-ధాతలు, గిరిజా-శివులు.
Verse 87
श्रीगुरुं गुरुपत्नीं च पितरौ चिन्तयेद्धिया / इति सर्वं मया प्रोक्तं समासेन घटोद्भव
మనస్సుతో శ్రీగురువును, గురుపత్నిని, తల్లిదండ్రులను స్మరించాలి. ఓ ఘటోద్భవా! ఇవన్నీ నేను సంక్షేపంగా చెప్పాను.
Verse 88
एतावदवधानेन सर्वज्ञो मतिमान्भवेत्
ఇంత మాత్రమైన అవధానంతో మనిషి సర్వజ్ఞుడై బుద్ధిమంతుడగును।
Frequently Asked Questions
It differentiates sparśa-dīkṣā (guru’s touch with mantra-japa), dṛg-dīkṣā (guru’s sanctified gaze after meditation), śāmbhavī-dīkṣā (instant knowledge via glance/speech/touch), and mānasī-dīkṣā (silent mental conferment after sustained service), then outlines kriyā-dīkṣā as a formal ritual procedure.
Auspicious timing in śukla-pakṣa, purification of mind and speech, prescribed bathing and sandhyā, seclusion with regulated diet/silence, guru-led entry into the worship space, nyāsa with Vedic sūktas, ṣoḍaśopacāra pūjā, and puṣpāñjali offered with the sahasrākṣarī-vidyā.
It functions as a comprehensive Śākta liturgical address to Tripurasundarī and her cakra-deities, serving both as consecratory speech and as a doctrinal map of Śrīvidyā; the text explicitly stresses that puṣpāñjali without this vidyā makes the worship ineffective.