Adhyaya 248
Chapter 248: धनुर्वेदः (Dhanurveda — Science of War and Archery Discipline)
భగవాన్ అగ్ని ధనుర్వేదాన్ని ప్రారంభించి యుద్ధవిద్యను ‘చతుష్పాద’మని నిర్వచిస్తాడు—రథ, గజ, అశ్వ, పదాతి అనే నాలుగు సేనాంగాల ప్రకారం. అలాగే వేదీయ బోధనరీతిలో ఆయుధప్రయోగం ‘పంచవిధం’: ప్రక్షేప్య (విసిరి/విడిచే), పాణిముక్త (చేతితో విసిరే), యంత్రముక్త (యంత్రంతో విడిచే), అముక్త (విడిచకుండా వాడే) శస్త్రాలు, మరియు నిరాయుధ బాహుయుద్ధం. తరువాత శస్త్ర–అస్త్ర భేదం, సరళ విధానం వర్సెస్ మాయా/ఛల విధానం వివరించి యంత్రముక్త, పాణిముక్త వంటి ప్రతినిధి పద్ధతులను పేర్కొంటాడు. ఆపై కవచాది రక్షాసన్నద్ధత, ధనుస్సు-కేంద్రిత మరియు శూల-కేంద్రిత క్రమబద్ధ సమరాలు, బోధనక్రమం—బ్రాహ్మణుడు గురువై క్షత్రియ/వైశ్యులకు బోధించాలి; శూద్రుడికీ శిక్షణ, అభ్యాసం, రాజసహాయక సేవ ద్వారా అర్హత—అని చెబుతుంది. సమపద, వైశాఖ, మండల, ఆలీఢ, ప్రత్యాలీఢ, వికట, సంపుట వంటి స్థితులు-ప్రమాణాలు, అలాగే ధనుర్విద్య విధానం—నమస్కారం, ధనుర్జ్యా కట్టే చోటు, నాభి/కటి స్థాపన, కన్ను–చెవి రేఖతో లక్ష్యనిర్ణయం, వేళ్ల పట్టులు, లాగి విడిచే విధానం, అనుసరణ, నైపుణ్య మూల్యాంకనం—వివరంగా ఉంది. బాణం-ధనుస్సు ప్రమాణాలు నిర్దేశించి, అశ్వ-రథ-గజ సమరాల్లోనూ అదే సూత్రాలను విస్తరించి, యుద్ధకళను ధర్మనియమిత శాస్త్రశిక్షణగా ప్రతిపాదిస్తుంది।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
Precise operational metrics and biomechanics: stance geometry and spacing (vitasti/aṅgula-based), bow brace/clearance set to twelve aṅgulas, standardized bow and arrow lengths (3–4 hasta bows; 10–12 muṣṭi arrows), and a procedural aiming line maintained between the eye and the ear.
It frames martial skill as dharma-sādhana: disciplined posture, restraint, correct measure, and role-based duty (service to the king and protection of order) convert warfare-knowledge into a regulated vidyā aligned with righteous conduct rather than mere violence.