Adhyaya 329
Chandaḥ-sāra (छन्दःसारः) — Essence of Metres (Prosody), Chapter 329
భగవాన్ అగ్ని ఛందఃసార బోధనలో ‘పాదం’ను ఛందస్సుల మూల ఘటకంగా నిర్వచించి, ఆపద-పూరణ (అక్షర/మాత్రా పూరణ) పవిత్ర వర్గీకరణ ద్వారా ఎలా నియంత్రితమవుతుందో వివరిస్తాడు. ఛందస్సు రకానుసారం అక్షర-నివేశాలకు దేవతా సంబంధాలను నిర్దేశిస్తాడు—గాయత్రీకి వసువులు, జగతీకి ఆదిత్యులు, విరాజ్కు దిక్కులు. తరువాత ఏకపాదం నుంచి చతుష్పాదం వరకు ఛందస్సులు, త్రిపాద ప్రత్యేకతలు, అలాగే మారే అక్షరసంఖ్యలు (సప్తాక్షర పాదాలు సహా) చెప్పబడతాయి. నివృత్, నాగీ, వారాహీ; ఉష్ణిక్, పరోష్ణిక్, అనుష్టుభ్; మహావృహతీ; పంక్తి-ప్రకారమైన భండిల వంటి పేరుగల ఛందస్సులు, ఉపభేదాలు, అలాగే వృహతీ యొక్క ముందు/మధ్య/ఊర్ధ్వ విన్యాసాలు, దిశాత్మక ‘నవకా’ ప్రవేశాలు కూడా ఉన్నాయి. ఛందస్సులను దేవతలు, షడ్జాది స్వరాలు, వర్ణాలు, గోత్రసంజ్ఞలతో అనుసంధానించి ఛందశ్శాస్త్రాన్ని ధర్మానుగుణ శాస్త్రంగా స్థాపిస్తాడు. చివరగా హ్రాస/అధిక అక్షర (అవరాట్/అధిక) దోషనిర్ణయం మరియు పాద-దేవతా క్రమపఠనంతో సందేహ నివృత్తి విధానాన్ని ఇస్తాడు.
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
It emphasizes metre-identification and correction: the pāda as the core unit, rules for completing deficient pādas (āpada-pūraṇa), and diagnostic categories for deficiency/excess (avarāṭ/adhika), alongside structured classifications of major metres (Gāyatrī, Uṣṇik, Anuṣṭubh, Triṣṭubh, Jagatī, Vṛhatī).
By sacralizing measurement: metres are linked to deities, directions, notes, and qualities, so correct prosody becomes a disciplined alignment with ṛta/dharma—training attention, speech, and ritual-literary precision as supports for devotion and inner order.