Adhyaya 328
Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody) — Gāyatrī as the Root Metre and Syllabic Expansions
ఛందోధికారంలో భగవాన్ అగ్ని గాయత్రీని వైదిక ఛందస్సుల మూలమాతృకగా నిర్వచిస్తాడు. ఆమెను ఏకాక్షర బీజరూపంగా, పదిహేనక్షర మంత్రరూపంగా, అలాగే అష్టాక్షర ప్రాజాపత్య-సంబద్ధ రూపంగా కూడా గ్రహించవచ్చని చెబుతాడు. వైదిక ప్రయోగభేదానుసారం గాయత్రీ అక్షరమానం మారుతుంది—యజుః సూత్రాలలో 6, సామగానాలలో 12, ఋగ్వేద ఋచలలో 18; సామ ఛందస్సులు రెండు రెండు అక్షరాల చొప్పున విస్తరిస్తాయని నియమం. తదుపరి విధులు—ఋక్మానాలలో ‘చతుర్థ’ వృద్ధి కూడా అనుమతించబడుతుంది; ప్రాజాపత్యం నాలుగు నాలుగు చొప్పున విస్తరిస్తుంది; ఇతర ఛందస్సులు ఒక్కొక్కటిగా పెరుగుతాయి; ‘ఆతుర్యా’లో మాత్రం క్రమానుగత లోపం ప్రత్యేకంగా విధించబడుతుంది. ఉష్ణిక్, అనుష్టుభ్, వృహతీ, పంక్తి, త్రిష్టుభ్, జగతీ అనే క్రమం గాయత్రీ యొక్క అనుక్రమ వికాసాలుగా, బ్రాహ్మణ స్వభావముగా ప్రతిపాదించి ఛందశ్శాస్త్రాన్ని పవిత్రం చేస్తాడు. చివరగా ‘మూడు-మూడు’ గుంపుల ప్రమాణం, ఏకకాలను ‘ఆర్యా’ అని పిలిచే విధానం, ఋగ్-యజుఃలకు సంబంధించిన సాంకేతిక నామాలు, మరియు 64-పదాల గ్రిడ్లో లిఖన నియమం సూచించబడుతుంది।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
It codifies Gāyatrī’s multiple syllabic forms and gives rule-based procedures for metrical expansion across Vedic contexts (Yajus/Sāman/Ṛc), including special increment and omission rules (Prajāpatya by fours; Āturyā by sequential subtraction).
By identifying metrical order as brahmanic in nature, it frames disciplined speech-measure (chandas) as a dharmic practice—aligning recitation, cognition, and ritual precision with a sacred cosmological structure.