
Ayodhya Mahatmya
This section is anchored in the sacral topography of Ayodhyā on the banks of the Sarayū river, a city represented as a paradigmatic Vaiṣṇava kṣetra. The narrative treats Ayodhyā as a ritually operative landscape: riverbanks, confluences, and named tīrthas become nodes for snāna (bathing), dāna (gifting), pitṛ rites, and deity-darśana. Ayodhyā is also linked to the Solar Dynasty (Sūryavaṃśa) and to Rāma as a theological exemplar, while the Sarayū is framed as a purifying river with cosmological origin motifs. The section’s geography is thus both historical-sacred (royal lineage, urban description) and liturgical (pilgrimage circuits and calendrical observances).
10 chapters to explore.

अयोध्यामाहात्म्यप्रश्न-प्रारम्भः (Commencement of the Inquiry into Ayodhyā’s Sacred Greatness)
அத்தியாயம் மங்களவாக்கியங்களாலும் புராணப் புகழ்பெற்ற ஆவாஹனத்தாலும் தொடங்குகிறது—நாராயணன், நரன், தேவீ சரஸ்வதியை நினைவு கூறுதல். நீண்ட சத்ரத்தில் பல தேசங்களிலிருந்து வந்த வேதநிபுண முனிவர்கள் கூடிச் சேர்ந்து, வ்யாசரின் சீடனும் புராணஞானியுமான சூதர் (ரோமஹர்ஷணர்) உரையாற்ற வேண்டுமென வேண்டுகின்றனர். அவர்கள் அயோத்தியாவின் மகிமை, நகர வடிவம், அரசர் பரம்பரை, தீர்த்தங்கள், நதிகள்-சங்கமங்கள், தரிசனம், ஸ்நானம், தானம் ஆகியவற்றின் பலன் ஆகியவற்றை முறையாகக் கேட்க விரும்புகின்றனர். சூதர் வ்யாசரின் அருளை நினைந்து பரம்பரையையும் கூறுகிறார்—ஸ்கந்தன் → நாரதர் → அகஸ்தியர் → வ்யாசர் → சூதர்—என்று. பின்னர் அகஸ்தியர் அயோத்தியா யாத்திரை முடித்து வ்யாசரிடம் தெரிவித்த செய்தி வருகிறது: அயோத்தியா விஷ்ணுவின் ஆதிப் புரி; சரயூ கரையில் ஒளிவீசும், உறுதியான மதில்களால் பாதுகாக்கப்பட்ட, சூரியவம்சத்துடன் தொடர்புடைய நகரம். சரயூவின் தோற்றக் கதைகள் அதன் புனிதத்தைக் காட்டி, கங்கையுடன் இணையாக மிகப் பரிசுத்தமாகப் போற்றுகின்றன. இடத்துச் சார்ந்த புராணத்தில் பிராமணர் விஷ்ணுஷர்மா கடும் தவம் செய்து விஷ்ணுவை ஸ்தோத்திரம் செய்கிறார்; பகவான் அவருக்கு அசையாத பக்தி வரம் அளிக்கிறார். பின்னர் புனித நீரூற்றை வெளிப்படுத்தி சக்ரதீர்த்தத்தை நிறுவி, விஷ்ணுஹரியின் சன்னிதியையும் நிலைநிறுத்துகிறார். கார்த்திக சுக்ல தசமி முதல் பூர்ணிமை வரை ஆண்டுதோறும் யாத்திரைக்காலம் கூறப்பட்டு, சக்ரதீர்த்தத்தில் ஸ்நானம், தானம், பித்ரு தர்ப்பணம் ஆகியவற்றின் மகாபலன் விளக்கப்படுகிறது.

Brahmakūṇḍa–Ṛṇamocana–Pāpamocana–Sahasradhārā Māhātmya (Ayodhyā–Sarayū Tīrtha-Nibandha)
இந்த அத்தியாயம் சூதரின் உரையாடல் வழியாகவும், அகஸ்திய முனிவரின் அதிகாரபூர்வ விளக்கமாகவும் வழங்கப்படுகிறது. முதலில் பிரம்மா, அயோத்தியில் ஹரி நித்யமாக உறைவதை அறிந்து முறையான தீர்த்தயாத்திரை வரிசையை நிறைவேற்றி ‘பிரம்மகூண்டம்’ எனும் பெரிய புனித நீர்த்தேக்கத்தை நிறுவுகிறார். அதன் நீரின் தூய்மைப்படுத்தும் மகிமை, நல்வாழ்வு தரும் தாவர‑பறவை‑விலங்கு உருவகங்களுடன் கூறப்படுகிறது; தேவர்கள் அங்கே நீராடியவுடன் உடனடியாகப் புனிதராவர். பிரம்மா அந்தத் தலத்தின் மஹாத்மியத்தைச் சொல்கிறார்—ஸ்நானத்துடன் தானம், ஹோமம், ஜபம் செய்தால் மகாபுண்ணியம், மகாயாகங்களுக்கு இணையான பலன் கிடைக்கும்; கார்த்திக சுக்ல சதுர்தசியன்று ஆண்டு விரதம், பொன்‑ஆடை தானம், பிராமண திருப்தி ஆகியவை தர்மநெறியாக விதிக்கப்படுகின்றன. பின்னர் அகஸ்தியர், பிரம்மகூண்டத்திலிருந்து திசை‑தூர அளவுகளுடன் சரயூ கரையிலுள்ள பிற தீர்த்தங்களைச் சுட்டிக்காட்டுகிறார். ‘ருணமோசன’ தீர்த்தம் லோமசரின் அனுபவச் சாட்சியால் அறிமுகமாகிறது—அங்கே நீராடினால் மும்மடங்கு கடன்கள் (தேவ‑ரிஷி‑பித்ரு கடமைக்கடன்) உடனே நீங்கும்; ஆகவே தொடர்ந்த ஸ்நான‑தானம் ஊக்கப்படுத்தப்படுகிறது. ‘பாபமோசன’ தீர்த்தத்தில் நரஹரி என்ற பிராமணன் குசங்கத்தால் கடும் பாவங்களில் வீழ்ந்தாலும், சத்சங்கமும் தீர்த்தஸ்நானமும் மூலம் உடனடியாகத் தூய்மை பெற்று விஷ்ணுலோகத்தை அடைந்தான் என்ற நிகழ்வு—ஒழுங்குபடுத்தப்பட்ட தீர்த்தாசாரத்தில் திருத்தமும் பரிசுத்தியும் சாத்தியம் என வலியுறுத்துகிறது. இறுதியில் ‘சஹஸ்ரதாரா’ மஹாத்மியம் ராமாயணத் தொடர்புடைய நிகழ்வால் விளக்கப்படுகிறது—காலனுக்கான ராமரின் கடமை, துர்வாசர் வருகை, சத்திய‑தர்மத்தை காக்க லக்ஷ்மணன் சரயூ கரையில் யோகத்தால் உடலைத் துறந்து சேஷராக வெளிப்படுதல். பூமி ‘ஆயிரம் வழிகளில் துளைக்கப்பட்டது’ என்பதால் அந்தப் பெயர் ஏற்பட்டதாகச் சொல்லப்படுகிறது. சேஷபூஜை, ஸ்நானவிதி, பொன்‑அன்ன‑ஆடை தானம், திருவிழாக்கள்—குறிப்பாக ஸ்ராவண சுக்ல பஞ்சமி (நாக வழிபாடு) மற்றும் வைசாக ஸ்நானம்—விதிக்கப்பட்டு, இந்தத் தீர்த்தம் நிலையான பரிசுத்தி மையமாகவும் விரும்பிய பலன்கள் (விஷ்ணுலோக முதலியவை) தருவதாகவும் கூறப்படுகிறது।

स्वर्गद्वार-माहात्म्य तथा चन्द्रहरेः उत्पत्तिः (Svargadvāra Māhātmya and the Origin of Candra-hari)
அத்தியாயம் சூதர் உரையாடல் சூழலை அமைத்து தொடங்குகிறது. முன் கூறிய தீர்த்த மகிமைகளை கேட்ட பின், வியாசர் தத்துவ அறிவின் தொடர்ந்த தாகத்தை வெளிப்படுத்தி மேலும் உபதேசம் வேண்டுகிறார். அகஸ்தியர் சரயூ நதிக்கரையில் உள்ள ‘ஸ்வர்கத்வாரம்’ தீர்த்தத்தை அறிமுகப்படுத்துகிறார்—இது பாபநாசகமும் மோட்சத்தைத் தருவதாகவும், இடக் குறியீடுகளுடன் பிற தீர்த்தங்களைக் காட்டிலும் மேன்மையானதாகவும் கூறப்படுகிறது. அங்கு காலை நீராடல், தெய்வ சாந்நித்யத்தால் மதிய நீராடல், உபவாசம் மற்றும் மாதவிரதங்கள், அன்னம்-நிலம்-பசு-வஸ்திர தானம், பிராமண உபசாரம் ஆகியவற்றின் பலன்கள் விளக்கப்படுகின்றன. ஸ்வர்கத்வாரத்தில் மரணம் அடைந்தால் விஷ்ணுவின் பரமபதம் கிடைக்கும்; மேருவளவு பாவங்களும் அங்கு சென்றவுடன் கரையும்; அங்கு செய்த கர்மம் ‘அக்ஷயம்’ ஆகும் என உறுதியான பலவாதம் கூறப்படுகிறது. பிரம்மா, சிவன், ஹரி ஆகியோரின் நிலையான தொடர்பை அந்த இடத்துடன் இணைத்து, வைஷ்ணவச் சூழலிலும் அனைத்துத் தெய்வப் புனிதத்தையும் நிறுவுகிறது. பின்னர் ‘சந்திர-சஹஸ்ர’ விரதமும் ‘சந்திரஹர’ நிகழ்வும் தொடர்பான கால-கிரியை விதிகள் வருகின்றன. சந்திரன் அயோத்திக்கு சென்று தவம் செய்து அருள் பெற்று ஹரியை நிறுவுகிறான்; அதன் பின் தூய்மை விதிகள், விக்ரகம்/மண்டலம் அமைத்தல், சந்திரனின் பதினாறு நாமங்களால் ஸ்துதி, அர்க்யம் அளித்தல், சோம மந்திரத்தால் ஹோமம், கலச அமைப்பு, புரோகிதர் திருப்தி, பிராமண போஜனம், விரத நிறைவுக்குப் பின் நியமத் தளர்வு ஆகியவை கூறப்படுகின்றன. இறுதியில் எல்லா வர்ணங்களுக்கும் மட்டுமல்ல, மனிதரல்லாத உயிர்களுக்கும் கூட இந்தத் தீர்த்தத்தின் பலன் உண்டு எனச் சொல்லி, ஒழுக்க-தர்ம கட்டமைப்பை நிலைநிறுத்துகிறது.

धर्महरि-स्तवः, प्रायश्चित्त-विधानम्, स्वर्णवृष्टि-उत्पत्तिकथा (Dharmāhari Hymn, Expiatory Guidelines, and the Gold-Rain Origin Legend)
இந்த अध्यாயத்தில் மூன்று இணைந்த நிகழ்வுகள் வருகின்றன. முதலில் அகஸ்தியர் கூறுகிறார்—வேத‑வேதாங்கங்களில் தேர்ந்தும் தர்மநிஷ்டையுமாகிய ‘தர்மன்’ தீர்த்தயாத்திரையில் அயோத்திக்கு வந்து, அதன் ஒப்பற்ற புனிதத்தைக் கண்டு வியந்து, பக்தி உற்சாகத்தில் நகரத்தையும் அதன் தீர்த்தமகிமையையும் ஸ்தோத்திரம் செய்கிறான். அப்போது பீதவஸ்திரம் தரித்த ஹரி வெளிப்படுகிறார்; தர்மன் க்ஷீராப்திவாசன், யோகநித்ரை, சார்ங்கி, சக்கிரி முதலான தெய்வீக பெயர்களால் விரிவான ஸ்தோத்திரம் அர்ப்பணிக்கிறான். பகவான் மகிழ்ந்து வரம் அளித்து பலश्रுதி கூறுகிறார்—நித்திய ஸ்தவம் இஷ்டசித்தியும் நிலையான செல்வமும் தரும். தர்மன் தேவனை “தர்மஹரி” என பிரதிஷ்டை செய்ய வேண்டுமென வேண்டுகிறான்; சரயூவில் ஸ்நானம், தரிசனம், ஸ்மரணம் மூலம் சுத்தியும் மோக்ஷமும், அங்கு செய்யும் கர்மங்கள் ‘அக்ஷய’ பலன் தரும் என உரைக்கப்படுகிறது. பின்னர் பிராயச்சித்த விதி வருகிறது—அறியாமையாலோ அறிந்தே செய்தோ ஏற்பட்ட குற்றங்களுக்கு, மேலும் கட்டாயம்/சூழ்நிலை காரணமாக நித்யகர்மம் தவறினாலும் யதாசக்தி கவனமாக பிராயச்சித்தம் செய்ய வேண்டும்; ஆஷாட சுக்ல ஏகாதசியில் ஆண்டுதோறும் யாத்திரை செய்யும் விதியும் கூறப்படுகிறது. இறுதியில் தெற்கு பகுதியில் உள்ள ஸ்வர்ணஸ்தலத்தின் தோற்றக் கதை—குபேரன் செய்த ஸ்வர்ணவ்ருஷ்டி—விளக்கப்படுகிறது. வ்யாசரின் கேள்விக்கு அகஸ்தியர் ரகுவின் திக்விஜயம், விஷ்வஜித் யாகத்தில் சர்வஸ்வ தானம், குருதக்ஷிணைக்காக கௌத்ஸன் அளவற்ற பொன் வேண்டுதல், தானத்திற்குப் பின் கூட செல்வம் திரட்ட ரகுவின் உறுதி, குபேரன் பொன்மழை பொழிந்து பொன் நிதியை வெளிப்படுத்துதல் ஆகியவற்றைச் சொல்கிறார். கௌத்ஸன் அரசனை ஆசீர்வதித்து அந்த இடத்தை பாபநாச தீர்த்தமாக நிறுவி, வைசாக சுக்ல த்வாதசியில் ஆண்டுதோறும் யாத்திரை, அங்கு ஸ்நான‑தானம் செய்தால் லக்ஷ்மி (செல்வம்) பெருகும் என நிர்ணயிக்கிறான்.

कौत्स-विश्वामित्र-प्रसङ्गः तथा तिलोदकीसरयूसङ्गम-माहात्म्यम् (Kautsa–Viśvāmitra Episode and the Glory of the Tilodakī–Sarayū Confluence)
இந்த அத்தியாயத்தில் வியாசர் கேட்கிறார்—சிஷ்யன் கௌத்ஸர்மீது விஸ்வாமித்ரர் கட்டுப்பாடின்றி கோபித்ததுபோல் ஏன் நடந்தது? ஏன் மிகக் கடினமான குருதக்ஷிணை கேட்டார்? அகஸ்தியர் கூறுகிறார்—பசித்த துர்வாசர் விஸ்வாமித்ர ஆசிரமத்துக்கு வந்து சூடான, தூய பாயசம் வேண்டினார்; விஸ்வாமித்ரர் பக்தியுடன் அளித்தார். துர்வாசர் நீராடச் சென்று காத்திருக்கச் சொன்னபோது, விஸ்வாமித்ரர் தவம்-அடக்கத்தால் ஆயிரம் தெய்வ ஆண்டுகள் அசையாமல் நின்று, தபஸின் மகிமையையும் பொறுமையையும் காட்டினார். கௌத்ஸர் பணிவானவர், ஒழுக்கமுடையவர், பொறாமையற்றவர்; விடுதலை பெற்றபின்பும் தக்ஷிணை அளிக்க மீண்டும் மீண்டும் வேண்டுகிறார். அந்த வற்புறுத்தலால் விஸ்வாமித்ரர் கோபித்து பதினான்கு கோடி பொன் குருதக்ஷிணையாக நிர்ணயிக்கிறார். கௌத்ஸர் அதைச் சேர்க்க காகுத்ஸ்த அரசனை அணைகிறார். பின்னர் தீர்த்தமகிமை—தெற்கில் திலோதகி-சரயூ சங்கமம் சித்தர்கள் சேவிக்கும் உலகப்புகழ் பெற்றது. அங்கு நீராடுதல் பத்து அசுவமேதப் பலனுக்கு ஒப்பாகும்; வேதஞானி பிராமணர்க்கு தானம் நல்வழியைத் தரும்; அன்னதானமும் விதிப்படி செய்யும் கர்மங்களும் மறுபிறப்பைத் தடுக்கும் எனச் சொல்லப்படுகிறது. உபவாசம் செய்து பிராமணர்க்கு உணவளித்தல் சௌத்ராமணி யாகப் பலனைத் தரும்; ஒரு மாதம் ஒருவேளை உணவு வ்ரதம் செய்தால் சேர்க்கப்பட்ட பாவம் அழியும்; பாத்ரபத கிருஷ்ண அமாவாசையில் ஆண்டுதோறும் யாத்திரை கூறப்படுகிறது. திலோதகி எப்போதும் எள்ளுநீரைப் போல கருமையாகவும், குதிரைகள் குடிக்க உதவுவதால் அந்தப் பெயர் பெற்றதாகவும் விளக்கப்படுகிறது. இறுதியில் ஹரிபக்தியுடன் செய்யும் ஸ்நானம்-தானம்-வ்ரதம்-ஹோமம் அక్షயமாகி, பாவத் துறப்பால் பரமபதம் அடையலாம் என நெறி கூறப்படுகிறது।

सीताकुण्ड–गुप्तहरि–चक्रहरि–गोप्रतार–संगममाहात्म्य (Sītākuṇḍa, Guptahari, Cakrahari, Gopratāra, and the Confluence Māhātmya)
இந்த अध्यாயத்தில் அகஸ்திய முனிவர் அயோத்தியாவின் மேற்கு கரையில் உள்ள சீதாகுண்டத்தைச் சுட்டிக் காட்டி அதன் பரம புனிதத்தைக் கூறுகிறார். ஸ்ரீராமர் அங்கு விதிப்படி செய்யப்படும் ஸ்நானம், தானம், ஜபம், ஹோமம், தபஸ் ஆகியவை அக்ஷய பலன் தரும் என விளக்கி, குறிப்பாக மார்கசீர்ஷ கிருஷ்ண சதுர்தசி மற்றும் மார்கசீர்ஷ ஸ்நானம் துர்கதி, அசுபப் பிறவி விளைவுகளைத் தடுக்கும் என வலியுறுத்துகிறார். பின்னர் சுதர்ஷனச் சக்கரத்துடன் தொடர்புடைய சக்ரஹரி தீர்த்தமும், விஷ்ணு-ஆலயமான ஹரிஸ்ம்ருதி க்ஷேத்திரமும் கூறப்படுகின்றன; வெறும் தரிசனத்தாலேயே பாபநாசம் உண்டாகும் எனச் சொல்லப்படுகிறது. தேவ–அசுரப் போரில் தோற்ற தேவர்கள் க்ஷீரோதசாயி விஷ்ணுவைச் சரணடைகிறார்கள்; சிவனின் ஈச்வர ஸ்துதியில் விஷ்ணு பரதத்துவமாகவும் ரட்சக சக்தியாகவும் போற்றப்படுகிறார். விஷ்ணு தேவர்களை அயோத்தியாவுக்கு அனுப்பி, அங்கு தாம் மறைத் தபஸ் செய்வதாகக் கூறுவதால் ‘குப்தஹரி’ என்ற பெயர் தோன்றுகிறது. அந்தத் தலம் பொதுப் பூஜைக்கான மையமாகி, ஒழுங்கமைந்த தீர்த்தயாத்திரை, மேலும் தகுதியான பிராமணருக்கு விதிவழி கோதானம்—விரிவாக விதிக்கப்படுகிறது. அடுத்து சரயூ–கஃகஃரா சங்கமத்தின் மாஹாத்ம்யமும், அருகிலுள்ள கோப்ரதார தீர்த்தத்தின் பெருமையும் விரிகிறது; அதன் புண்ணியம் பல யாகங்களையும் மிஞ்சும் எனக் கூறி, தீபதானம், இரவு விழிப்பு, நைவேத்ய அர்ப்பணம், கார்த்திகம்–பௌஷம் மாதங்களில் ஆண்டுவிழா அனுஷ்டானங்கள் நிர்ணயிக்கப்படுகின்றன. ஆண்–பெண் அனைவருக்கும் சமமாக நலமும் மோட்சமும் கிடைக்கும் என உறுதி செய்யப்படுகிறது. இறுதியில் ஸ்ரீராமரின் மகாப்ரஸ்தானம்—நகர மக்கள் பின்தொடர்தல், சரயூ கரை அடைதல், தெய்வாரோஹணத்தின் தத்துவ விளக்கம்—கோப்ரதாரத்தை அயோத்தியாவின் விடுதலைத் தீர்த்தமாக நிறுவுகிறது.

तीर्थसंग्रहः—क्षीरोदकादिकुण्डमाहात्म्यम् (Tīrtha Compendium: The Glories of Kṣīrodaka and Associated Kundas)
இந்த அதிகாரத்தில் அயோத்திக்குள் உள்ள தீர்த்தங்களின் தொடர்ச்சியான தொகுப்பு, அதிகாரமிக்க ரிஷி உரையாக வழங்கப்படுகிறது. முதலில் சீதாகுண்டத்திற்கு அருகிலுள்ள க்ஷீரோதக தீர்த்தத்தின் மகிமை கூறப்படுகிறது—தசரதனின் புத்ரேஷ்டி யாகத்தில் தெய்வீக ஹவிஸ் பாத்திரம் தோன்றி, அதன் வைஷ்ணவப் பெருமையே இத்தலத்தின் பெயருக்கும் பாவநாச சக்திக்கும் காரணம் என விளக்கப்படுகிறது. பின்னர் திசைவரிசையில் ப்ருஹஸ்பதி குண்டம்: பாபநிவாரணம், ப்ருஹஸ்பதி-விஷ்ணு பூஜை, குரு கிரகப் பீடை நீங்க ஹோமம் மற்றும் பொன் குரு-பிரதிமையை நீரில் மூழ்கடிக்கும் பரிகார விதிகள் கூறப்படுகின்றன. அடுத்து ருக்மிணீகுண்டம்—ருக்மிணி நிறுவியது; நீரில் விஷ்ணுவின் வாசம் எனப் போற்றப்படுகிறது. ஊர்ஜ மாத கிருஷ்ண நவமியில் யாத்திரை சிறப்பு; லக்ஷ்மி தொடர்பான தானம், பிராமண மரியாதை ஆகியவை வலியுறுத்தப்படுகின்றன. தனயக்ஷ தீர்த்தத்தின் தோற்றத்தில் ஹரீச்சந்திரனின் நிதி, பிரமந்துரன் எனும் யக்ஷ காவலன், விஸ்வாமித்ரரின் ஸம்ஸ்காரத்தால் துர்நாற்றம் நீங்கி நறுமணம் பெறுதல் ஆகியவை கூறப்பட்டு, இது உடல் அழகு தரும், பொருள்செல்வம் பெருக்கும் தீர்த்தமாக நிறுவப்படுகிறது; தான நெறிகள் மற்றும் நிதி-லக்ஷ்மி வழிபாடும் விவரிக்கப்படுகிறது. தொடர்ந்து வசிஷ்டகுண்டம் (அருந்ததி, வாமதேவ சன்னிதி), ஸாகரகுண்டம் (பௌர்ணமியில் கடல் ஸ்நானத்துக்கு இணையான பலன்), யோகினீகுண்டம் (64 யோகினிகள்; அஷ்டமி மகிமை), ஊர்வசீகுண்டம் (ரைப்ய சாபத்தால் அழகு இழப்பு, ஸ்நான உபதேசத்தால் மீட்பு), இறுதியில் கோஷார்ககுண்டம்—ஸ்நானமும் சூர்ய ஸ்தோத்திரமும் அரசனின் நோயை நீக்க, சூர்யன் வரங்கள் அளித்து தீர்த்தத்தின் புகழையும் பலன் வாக்குறுதியையும் நிலைநிறுத்துகிறார்.

रतिकुण्ड–कुसुमायुधकुण्ड–मन्त्रेश्वरादि तीर्थविधानम् (Ratikunda, Kusumāyudha-kunda, Mantreśvara and allied tīrthas: rites and merits)
இந்த अध्यாயத்தில் அகஸ்தியர் மேற்குத் திசைத் தீர்த்தங்களைப் பயணவரிசையாக விளக்குகிறார்—ரதிகுண்டம், குசுமாயுத-குண்டம். இங்கு ஜோடியாக ஸ்நானம் செய்து தானம் அளிப்பதால் ஆரோக்கியம், சௌபாக்கியம், லாவண்யம் கிடைக்கும் எனக் கூறப்படுகிறது; குறிப்பாக மாக சுக்ல பஞ்சமியில் தம்பதிகள் நறுமணம், ஆடை, மலர், நைவேத்யம் முதலியவற்றால் பூஜை செய்யும் விதி சொல்லப்படுகிறது. பின்னர் மந்திரேஸ்வர லிங்கத் தலம் வருகிறது; ஸ்ரீ ராமரின் அனுஷ்டானச் செயலுடன் தொடர்புடைய அரிய ஸ்தலமாகக் கூறி, ஸ்நான-தரிசனத்தால் மகாபலம், மீள்பிறவி இல்லாமை எனப் பலன் உரைக்கப்படுகிறது. வடக்கே சீதலா தீர்த்தத்தில் திங்கட்கிழமை வழிபாடு நோய்-பயம் நீக்கும்; தேவி பந்தி ஸ்மரணத்தால் பந்தனம், அரசுக் கட்டுப்பாடு நீங்கும் என்றும் செவ்வாய்க் யாத்திரை கூறப்படுகிறது; தேவி சுடகியில் சந்தேகமான முயற்சிகள் வெற்றி பெற தீபதானம், சதுர்தசி தரிசனம் விதிக்கப்படுகிறது. மஹாரத்ன தீர்த்தத்தில் பாத்ரபத கிருஷ்ண சதுர்தசியின் ஆண்டு யாத்திரை, தானம், ஜாகரணம்; துர்பரா/மஹாபரா சரஸில் சிவபூஜை மற்றும் பாத்ரபத அனுஷ்டானங்கள்; மஹாவித்யா/சித்தபீடத்தில் மாதந்தோறும் அஷ்டமி-நவமி யாத்திரை, பல மரபுகளுடன் மந்திரஜபம், ஹோமம்-தானம், நவராத்திரி சுத்தி ஆகியவை கூறப்படுகின்றன. ராமகதையின் வழியாக க்ஷீரகுண்டத்தில் துக்தேஸ்வரன் தோன்றியது, சீதாகுண்டம் எனப் பெயரிடப்பட்டது விளக்கப்பட்டு, சீதா-ராம-லக்ஷ்மண வழிபாட்டுடன் ஸ்நானம், ஜபம், ஹோமம் செய்தால் பாவநாசமும் அக்ஷய புண்யமும் கிடைக்கும் எனச் சொல்லப்படுகிறது. இறுதியில் வசிஷ்டர் அயோத்தியை உத்தம மோக்ஷக்ஷேத்ரம் எனப் புகழ்ந்து, பலநாள் யாத்திரை ஒழுங்கு—உபவாசம், வரிசை ஸ்நானங்கள், தேவதரிசனம், ஸ்ராத்தம், பிராமண பூஜை, தானம், முறையான நிறைவு—என அறிவுறுத்துகிறார்.

गयाकूप-तमसा-तीर्थप्रशंसा (Gayākūpa, Tamasā, and Kuṇḍa-Ritual Topography)
அகஸ்திய முனிவர் அயோத்தியா மண்டலத்தின் தீர்த்தங்களை வரிசையாகக் கூறி, அவற்றின் அனுஷ்டான முறையையும் விதிக்கிறார். அத்தியாயத்தின் தொடக்கத்தில் ஜடாகுண்டத்திற்கு அருகில் அக்னேய திசையில் உள்ள கயாகூபம் மிகுந்த பலன் தரும் சிராத்தத் தலமாகப் போற்றப்படுகிறது—அங்கு ஸ்நானம், இயன்ற அளவு தானம், பிண்டதானத்துடன் சிராத்தம் (எள்ளும் பாயசமும் கொண்டு, அல்லது மாற்றாக பிண்யாகம், வெல்லம் முதலியவற்றால்) செய்தால் பித்ருக்கள் திருப்தியடைவார்கள்; அதனால் தேவர்களும் மகிழ்வர். பித்ருக்கள் விஷ்ணுலோகத்தை அடைவர் என்பது பலச்ருதி. அமாவாசை திங்கட்கிழமையுடன் சேர்ந்தால் ‘அனந்த’ பலன்; திங்கட்கிழமையில் அங்கு செய்யும் சிராத்தம் நீடித்த பயன் தரும் எனச் சொல்லப்படுகிறது. பின்னர் கிழக்குப் பகுதியில் பிசாசமோசன தீர்த்தம்—ஸ்நான-தான-சிராத்தங்களால் பிசாசத் தோஷம் நீங்கும்/தணியும்; மார்கழி (மார்கசீர்ஷ) சுக்ல சதுர்தசி சிறப்பு விரதம் குறிப்பிடப்படுகிறது. அருகிலுள்ள மானசதீர்த்தம் மனம், உடல், வாக்கு குற்றங்களைத் தூய்மைப்படுத்தும் எனப் புகழப்படுகிறது; ப்ரௌஷ்டபதி காலத்தில், குறிப்பாக பௌர்ணமியில், யாத்திரை விதி கூறப்படுகிறது. அதன் பின் தெற்கே தமசா நதி—மகாபாப நாசினி, காடுகள் சூழ்ந்த கரைகள், மாண்டவ்ய முதலிய ரிஷி ஆசிரமங்களால் புனிதம் எனக் கவிதைநயமாக வர்ணிக்கப்படுகிறது; அங்கேயும் ஸ்நான-தான-சிராத்தத் திரயத்தால் காம-அர்த்த சித்தி, மார்கசீர்ஷ சுக்ல பஞ்சதசி சிறப்பு அனுஷ்டானம் கூறப்படுகிறது. இறுதியில் சீதாகுண்டம் (ஸ்ரீ துக்தேஸ்வரர் அருகில்) பாத்ரபத சுக்ல சதுர்த்தி யாத்திரை, க்ஷேத்ரரக்ஷகர் பைரவனுக்கு மார்கசீர்ஷ கிருஷ்ண அஷ்டமி ஆண்டு விழா பூஜை-அர்ப்பணங்கள், பரதகுண்டத்தில் பரதனின் ராமத்யானம்-பிரதிஷ்டை நினைவுடன் ஸ்நானமும் பித்ரு சிராத்தமும், ஜடாகுண்டத்தில் ராமன் மற்றும் உடனிருந்தோரின் பூஜை, சைத்ர கிருஷ்ண சதுர்தசி ஆண்டு யாத்திரை ஆகியவை கூறப்படுகின்றன. முடிவில் யாத்திரை ஒழுங்கு—முதலில் ராம-சீதா ஆராதனை, பின்னர் பரதகுண்டத்தில் லக்ஷ்மண பூஜை, அதன் பின் விதிக்கப்பட்ட ஸ்நான முறைகளுடன் ஒழுங்குபடுத்தப்பட்ட தீர்த்தப் பயணம் எனத் தரப்படுகிறது.

Ayodhyā-yātrākrama, Sarayū-māhātmya, and Mānasatīrtha Teaching (अयोध्यायात्राक्रमः सरयू-माहात्म्यं च मानसतीर्थोपदेशः)
இந்த அத்தியாயம் சூதர் உரையாடலின் பின்னணியில் அகஸ்தியர்–வியாசர் போதனையாக அயோத்தியா யாத்திரை முறையும் தீர்த்தமகிமையும் விளக்குகிறது. தொடக்கத்தில் அயோத்தியாவில் பாதுகாப்பும் வேண்டிய பலனும் தரும் தெய்வஸ்தலங்களில் பூஜை–உற்சவ விதிகள் கூறப்படுகின்றன; ‘அயோத்தியா-ரக்ஷக’ வீரன் குறிப்பு, விஷ்ணுபக்தையான ராட்சசி சுரசையை பாதுகாப்பிற்காக நிறுவியமை, மேலும் மேற்குத் திசையில் பிண்டாரக முதலிய இடங்கள் மற்றும் தடைகள் நீங்க வி்னேஸ்வர வழிபாடு ஆகியன சொல்லப்படுகின்றன. பின்னர் திசை எல்லைகளால் ‘ஜன்மஸ்தானம்’ சுட்டிக் காட்டப்பட்டு அதன் மிக உயர்ந்த பாவநீக்க சக்தி கூறப்படுகிறது—வெறும் தரிசனமே பெரும் தானம்–தவத்தின் பலனை மிஞ்சும்; நவமி விரதம் கொண்டவன் ஸ்நானம், தானம் மூலம் ‘பிறப்பு-பந்தம்’ நீங்குவான் என அறிவிக்கப்படுகிறது. அடுத்து சரயூ நதியின் மகிமை விரிவாகப் புகழப்படுகிறது—அவளின் தரிசனம் பிற இடங்களில் நீண்ட கால வாசமும் புகழ்பெற்ற கர்மவிதிகளின் பலனும் போன்றது; அயோத்தியா ஸ்மரணம் வலிமையான மோக்ஷ சாதனமாகக் கூறப்படுகிறது. சரயூவை நீருருவில் பிரம்மம் என்றும், எப்போதும் மோக்ஷம் அளிப்பவள் என்றும் வர்ணிக்கிறது. பின்னர் ‘மானஸ தீர்த்த’ உபதேசம்—சத்தியம், பொறுமை/மன்னிப்பு, இந்திரியக் கட்டுப்பாடு, கருணை, சத்தியவாக்கு, ஞானம், தவம்—இவை உள்ளார்ந்த தீர்த்தங்கள்; மனத் தூய்மையே உண்மையான ஸ்நானம், உள்ளத் தூய்மை இன்றி வெளிப்புறச் சடங்குகள் பயனற்றவை என வலியுறுத்துகிறது. இறுதியில் யாத்திரை-கிரமம் ஒழுங்காக வழங்கப்படுகிறது—அதிகாலையில் எழுதல், முக்கிய குண்டங்களில் ஸ்நானம், வரிசையாக தெய்வ தரிசனங்கள், மேலும் ஏகாதசி, அஷ்டமி/சதுர்தசி, அங்காரக-சதுர்த்தி போன்ற திதிகளின் காலக் குறிப்புகள். இவ்விதியை முறையாகச் செய்தால் மங்கள பலன் கிடைத்து, புனராவர்த்தி (மீண்டும் பிறப்பு) தடுக்கப்படும் என முடிவுறுகிறது.
Ayodhyā is portrayed as a uniquely sanctified city where divine presence is narratively and ritually localized—especially through Viṣṇu/Rāma-centered memory, the Sarayū’s purificatory status, and named tīrthas that operationalize merit through prescribed acts.
Merits are framed as pāpa-kṣaya (diminution of demerit), elevation to higher worlds (svarga/Vaiṣṇava loka), stabilization of devotion, and efficacy for ancestral rites—particularly through Sarayū-related bathing, tīrtha-dāna, and deity-darśana at specific sites.
Key legends include the narrative relay from Skanda → Nārada → Agastya → Vyāsa → Sūta, the depiction of Ayodhyā’s urban-sacred splendor, the origin framing of Sarayū, and the establishment of Cakratīrtha and the Viṣṇuhari mūrti through the tapas of the brāhmaṇa Viṣṇuśarman.