Adhyaya 106
Tapas-śreṣṭhatā: Anāśana as the Highest Austerity (Bhagīratha–Brahmā Saṃvāda)
Upa-parva: Dāna–Tapas–Anuśāsana (Bhagīratha–Brahmā Saṃvāda episode)
Yudhiṣṭhira opens by recalling Bhīṣma’s earlier teachings on the many forms of dāna and associated virtues (śānti, satya, ahiṃsā, and satisfaction with one’s spouse), then asks what is supreme in tapas. Bhīṣma states his position that tapas is foremost, and within tapas, anāśana (fasting) is the highest. To ground the claim, he narrates an old account: Bhagīratha reaches exalted realms and encounters Brahmā, who questions how he arrived where even gods and humans cannot without performed austerity. Bhagīratha replies by enumerating extensive charitable distributions, ritual performances, and prolonged ascetic undertakings, repeatedly asserting that he did not attain the goal merely by those fruits. He concludes by explicitly affirming anāśana as the defining tapas. Brahmā then honors Bhagīratha with appropriate ritual recognition, thereby sealing the didactic inference that disciplined restraint can be ranked above material giving and ritual magnitude in the taxonomy of spiritual effort.
Chapter Arc: युधिष्ठिर भीष्म से पूछते हैं—दान, शांति, सत्य, अहिंसा और विविध तपों में ऐसा कौन-सा परम तप है, जिसका फल सबसे ऊँचा माना गया है? → भीष्म निर्णायक वचन देते हैं कि तप का शिखर ‘अनशन-व्रत’ है; फिर प्रमाण-रूप में ब्रह्मा और भगीरथ के संवाद की कथा उठती है, जहाँ ब्रह्मा पूछते हैं कि दुर्गम लोक में भगीरथ कैसे पहुँचे—क्योंकि बिना तप के देव, गंधर्व, मनुष्य भी वहाँ नहीं पहुँचते। → भगीरथ अपने दीर्घ तप, मिताहार, मौन, संयम और हिमालय-तपस्या का वर्णन करते हुए यह भी बताते हैं कि उन्होंने सरयू, बाहुदा, गंगा, नैमिष आदि तीर्थों में असंख्य गोदान, अनेक वाजपेय यज्ञ, और वेद-विहित दक्षिणाएँ दीं—पर इन सबके होते हुए भी केवल कर्मकाण्ड-वैभव से वह सिद्धि नहीं मिली; तप के भीतर तप—अनशन-संयम—ही परम कारण ठहरता है। → ब्रह्मा-भगीरथ संवाद के माध्यम से अध्याय यह निष्कर्ष स्थिर करता है कि दान और यज्ञ महान हैं, पर आत्मसंयम-प्रधान तप, विशेषतः अनशन-व्रत, उनकी भी पराकाष्ठा है—क्योंकि वह इन्द्रिय-विजय और अहं-क्षय का सीधा मार्ग है। → भीष्म की वाणी अगले उपदेश की ओर संकेत करती है—अनशन-व्रत की विधि, मर्यादा और उसके दुरुपयोग/अतिशय के दोषों का विवेचन आगे कैसे होगा?
Shlokas
Verse 1
अपन क्रा बछ। सं: त>र्योधिकशततमो< ध्याय: ब्रह्माजी और भगीरथका संवाद, यज्ञ, तप, दान आदिसे भी अनशन-व्रतकी विशेष महिमा युधिष्ठिर उदाच दानं बहुविधाकारं शांति: सत्यमहिंसितम् । स्वदारतुष्टिश्लोक्ता ते फलं दानस्य चैव यत्,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! आपने अनेक प्रकारके दान, शांति, सत्य और अहिंसा आदिका वर्णन किया। अपनी ही स्त्रीसे संतुष्ट रहनेकी बात बतायी और दानके फलका भी निरूपण किया। आपकी जानकारीमें तपोबलसे बढ़कर दूसरा कौन बल है? यदि आपकी रायमें तपस्यासे भी कोई उत्कृष्ट साधन हो तो हमारे समक्ष उसकी व्याख्या करें
யுதிஷ்டிரன் கூறினான்— பிதாமஹரே! நீங்கள் தானத்தின் பல வகைகள், சாந்தி, சத்தியம், அஹிம்சை ஆகியவற்றை விளக்கியுள்ளீர்கள். தன் மனைவியிலேயே திருப்தியுடன் இருக்க வேண்டும் என்று போதித்தீர்கள்; தானத்தின் பலனையும் கூறினீர்கள். உங்கள் கருத்தில் தவோபலத்தைவிட மேலான பலம் எது? மேலும் தவத்திற்கும் மேலான ஏதேனும் உயர்ந்த சாதனை இருந்தால், அதை எங்களுக்கு தெளிவாக எடுத்துரையுங்கள்।
Verse 2
पितामहस्य विदितं किमन्यत् तपसो बलात् । तपसो यत्परं तेडद्य तन्नो व्याख्यातुमहसि,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! आपने अनेक प्रकारके दान, शांति, सत्य और अहिंसा आदिका वर्णन किया। अपनी ही स्त्रीसे संतुष्ट रहनेकी बात बतायी और दानके फलका भी निरूपण किया। आपकी जानकारीमें तपोबलसे बढ़कर दूसरा कौन बल है? यदि आपकी रायमें तपस्यासे भी कोई उत्कृष्ट साधन हो तो हमारे समक्ष उसकी व्याख्या करें
பிதாமஹருக்கு தவோபலத்தைவிட மேலான வேறு எந்தப் பலம் தெரிந்துள்ளது? மேலும் இன்று தவத்திற்கும் மேலானது ஏதேனும் இருந்தால், அதை எங்களுக்கு விளக்குவது உமக்கு உரியது।
Verse 3
भीष्म उवाच तप: प्रचक्षते यावत् तावल्लोको युधिष्छिर । मतं ममात्र कौन्तेय तपो नानशनात् परम्,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! मनुष्य जितना तप करता है, उसीके अनुसार उसे उत्तम लोक प्राप्त होते हैं; किन्तु कुंतीकुमार! मेरी रायमें अनशनसे बढ़कर दूसरा कोई तप नहीं है
பீஷ்மர் கூறினார்— யுதிஷ்டிரா! மனிதன் எவ்வளவு தவம் செய்கிறானோ, அதற்கேற்ப அவன் உயர்ந்த லோகங்களை அடைகிறான். ஆனால் கௌந்தேயா! என் கருத்தில் உண்ணாவிரதத்தைவிட மேலான தவம் இல்லை।
Verse 4
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । भगीरथस्य संवादं ब्रह्मणश्ष महात्मन:,इस विषयमें विज्ञ पुरुष राजा भगीरथ और महात्मा ब्रह्माजीके संवादरूप एक प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं
இந்தப் பொருளிலும் அறிஞர்கள் ஒரு பழமையான வரலாற்று முன்னுதாரணத்தைச் சொல்கிறார்கள்— அரசன் பகீரதனுக்கும் மகாத்மா பிரம்மனுக்கும் நடந்த உரையாடலை।
Verse 5
अतीत्य सुरलोकं च गवां लोक॑ च भारत । ऋषिलोकं च सोडगच्छद् भगीरथ इति श्रुतम्,भारत! सुननेमें आया है कि राजा भगीरथ देवलोक, गौओंके लोक और ऋषिलोकको भी लाँघकर ब्रह्मलोकमें जा पहुँचे
ஓ பாரதா! அரசன் பகீரதன் தேவருலகத்தையும், பசுக்களின் உலகத்தையும், ரிஷிகளின் உலகத்தையும் கூட கடந்து மேலும் மேலே சென்றான் என்று கேள்விப்படப்படுகிறது।
Verse 6
तं तु दृष्टवा वचः प्राह ब्रह्मा राजन् भगीरथम् । कथं भगीरथागास्त्वमिमं लोकं॑ दुरासदम्,राजन्! राजा भगीरथको वहाँ उपस्थित देख ब्रह्माजीने उनसे पूछा--“भगीरथ! इस लोकमें तो आना बहुत ही कठिन है, तुम कैसे यहाँ आ पहुँचे
அவரைக் கண்ட பிரம்மா, அரசன் பகீரதனை நோக்கி கூறினார்—“அரசே! இந்த உலகம் மிக அரிதாக அணுகத்தக்கது; பகீரதா, நீ எவ்வாறு இங்கு வந்தாய்?”
Verse 7
नहि देवा न गंधर्वा न मनुष्या भगीरथ | आयान्त्यतप्ततपस: कथं वै त्वमिहागत:,“भगीरथ! देवता, गंधर्व और मनुष्य बिना तपस्या किये यहाँ नहीं आ सकते। फिर तुम कैसे यहाँ आ गये?”
“பகீரதா! தேவர்கள், கந்தர்வர்கள், மனிதர்கள்—யாரும் தவம் இன்றிப் இங்கு வர இயலாது; அப்படியிருக்க நீ எவ்வாறு இங்கு வந்தாய்?”
Verse 8
भगीरथ उवाच निष्काणां वै हाददं ब्राह्मणे भ्य: शतं सहस््राणि सदैव दानम् । बाह्दां व्रतं नित्यमास्थाय विद्धन् न त्वेवाहं तस्य फलादिहागाम्,भगीरथने कहा--िद्वन! मैं ब्रह्मचर्यव्रतका आश्रय लेकर प्रतिदिन एक लाख स्वार्ण- मुद्राओंका ब्राह्मणोंके लिये दान किया करता था; परंतु उस दानके फलसे मैं यहाँ नहीं आया हूँ
பகீரதன் கூறினான்—“அறிவோனே! நான் பிரம்மச்சரிய விரதத்தை இடையறாது கடைப்பிடித்து, பிராமணர்களுக்கு எப்போதும் ஒரு இலட்சம் நிஷ்கங்கள் (தங்க நாணயங்கள்) தானமாக அளித்தேன்; ஆயினும் அந்தத் தானத்தின் பலனால் நான் இங்கு வரவில்லை.”
Verse 9
दशैकरात्रान् दशपज्चरात्रा- नेकादशैकादशकान क्रतूंश्न । ज्योतिष्टोमानां च शतं यदिष्ट॑ फलेन तेनापि च नागतो5हम्,मैंने एक रातमें पूर्ण होनेवाले दस यज्ञ, पाँच रातोंमें पूर्ण होनेवाले दस यज्ञ, ग्यारह रातोंमें समाप्त होनेवाले ग्यारह यज्ञ और ज्योतिष्टोम नामक एक सौ यज्ञोंका अनुष्ठान किया है, परंतु उन यज्ञोंके फलसे भी मैं यहाँ नहीं आया हूँ
பகீரதன் கூறினான்—“ஒரே இரவில் நிறைவேறும் பத்து யாகங்கள், ஐந்து இரவுகளில் நிறைவேறும் பத்து யாகங்கள், பதினொன்று இரவுகளில் முடியும் பதினொன்று கிரதுக்கள், மேலும் ஜ்யோதிஷ்டோமம் எனப்படும் நூறு யாகங்களையும் நான் செய்தேன்; ஆயினும் அவற்றின் பலத்தாலும் நான் இங்கு வரவில்லை.”
Verse 10
यच्चावसं जाह्नवीतीरनित्य: शतं समास्तप्यमानस्तपो5हम् । अदां च तत्रा श्वतरीसहस्रं नारीपुरं न च तेनाहमागाम्,मैंने जो घोर तपस्या करते हुए लगातार सौ वर्षोतक प्रतिदिन गंगाजीके तटपर निवास किया है और वहाँ सहस्रों खच्चरियों तथा झुंड-की-झुंड कन््याओंका दान किया, उस पुण्यके प्रभावसे भी मैं यहाँ नहीं आया हूँ
பகீரதன் கூறினான்—“ஜாஹ்னவி (கங்கை) கரையில் இடையறாது தங்கி, நூறு ஆண்டுகள் கடுந்தவம் செய்தேன்; அங்கே ஆயிரக்கணக்கான பெண் கழுதைகளையும், கன்னியர் குழுக்களையும் தானமாக அளித்தேன்; ஆயினும் அந்தப் புண்ணியத்தின் வலிமையாலும் நான் இங்கு வரவில்லை.”
Verse 11
दशायुतानि चाश्वानां गोड5युतानि च विंशतिम् । पुष्करेषु द्विजातिभ्य: प्रादां शतसहस्रश:
பகீரதன் கூறினான்—புஷ்கரத்தில் நான் இருபிறப்போர்க்கு அளவற்ற தானம் செய்தேன்—குதிரைகள் பத்து அயுதம், கோதனம் இருபது கோடயுதம்; மீண்டும் மீண்டும் நூறு ஆயிரங்களாக வழங்கினேன்।
Verse 12
सुवर्णचन्द्रोत्तम धारिणीनां कन्योत्तमानामददं सहस्रम् । षष्टिं सहस्राणि विभूषितानां जाम्बूनदैराभरणैर्न तेन
பகீரதன் கூறினான்—உத்தமமான பொன்-சந்திர மாலைகள் அணிந்த சிறந்த கன்னியர் ஆயிரம் நான் தானமளித்தேன்; ஜாம்பூநதப் பொன் ஆபரணங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட அறுபதாயிரமும்—ஆயினும் அதனால் எனக்கு நிறைவு (அல்லது வேண்டிய பயன்) கிடைக்கவில்லை।
Verse 13
पुष्करतीर्थमें जो सैकड़ों-हजारों बार मैंने ब्राह्गोंको एक लाख घोड़े और दो लाख गौएँ दान कीं तथा सोनेके उत्तम चन्द्रहार धारण करनेवाली जाम्बूनदके आभूषणोंसे विभूषित हुई साठ हजार सुन्दरी कन््याओंका जो सहस्रों बार दान किया, उस पुण्यसे भी मैं यहाँ नहीं आया हूँ ।। दशार्बुदान्यदर्दं गोसवेज्या- स्वेकेकशो दश गा लोकनाथ | समानवत्सा: पयसा समन्विता: सुवर्णकांस्योपदुह्ाा न तेन,लोकनाथ! गोसव नामक यज्ञका अनुष्ठान करके उसमें मैंने दूध देनेवाली सौ करोड़ गौओंका दान किया। उस समय एक-एक ब्राह्मणको दस-दस गायें मिली थीं। प्रत्येक गायके साथ उसीके समान रंगवाले बछड़े और सुवर्णमय दुग्धपात्र भी दिये गये थे; परंतु उस यज्ञके पुण्यसे भी मैं यहाँतक नहीं पहुँचा हूँ
பகீரதன் கூறினான்—புஷ்கரத் தீர்த்தத்தில் நான் பிராமணர்களுக்கு நூறு ஆயிரமுறை தானம் செய்தேன்—ஒரு லட்சம் குதிரைகள், இரண்டு லட்சம் பசுக்கள். மேலும் ஜாம்பூநதப் பொன் ஆபரணங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்டு, உத்தம பொன்-சந்திர மாலைகள் அணிந்த அறுபதாயிரம் அழகிய கன்னியரையும் மீண்டும் மீண்டும் ஆயிரமுறை தானமளித்தேன். ஆயினும் அந்தப் புண்ணியத்தால் நான் இங்கு வரவில்லை. மேலும் ‘கோசவ’ எனும் யாகத்தில் பால் தரும் தொண்ணூற்று ஐந்து கோடி பசுக்களை நான் தானமளித்தேன்; ஒவ்வொரு பிராமணனுக்கும் பத்து பசுக்கள் கிடைத்தன. ஒவ்வொரு பசுவுடனும் அதே நிறக் கன்றும், பால் நிறைந்ததாகவும், பொன் மற்றும் வெண்கலப் பால் பீச்சுப் பாத்திரங்களுடனும் வழங்கப்பட்டது; ஆயினும், உலகநாதா, அந்த யாகப் புண்ணியத்தாலும் நான் இந்த நிலையை அடையவில்லை।
Verse 14
आप्तोयमिषु नियतमेकैकस्मिन् दशाददम् । गृष्टीनां क्षीरदात्रीणां रोहिणीनां शतानि च,अनेक बार सोमयागकी दीक्षा लेकर उन यज्ञोंमें मैंने प्रत्येक ब्राह्मणको पहले बारकी ब्यायी हुई दूध देनेवाली दस-दस गौएँ और रोहिणी जातिकी सौ-सौ गौएँ दान की हैं
பகீரதன் கூறினான்—யாகங்களுக்கு விதிக்கப்பட்ட தீட்சை-விரதங்களை முறையாக ஏற்று, ஒவ்வொரு முறையும் ஒவ்வொரு பிராமணனுக்கு முதல் முறை கன்றிட்ட பால் தரும் பத்து பசுக்களையும், மேலும் ரோஹிணீ இனப் பசுக்களை நூறுகளாகவும் தானமளித்தேன்।
Verse 15
दोग्ध्रीणां वै गवां चापि प्रयुतानि दशैव ह । प्रादां दशगुणं ब्रह्मनू न तेनाहमिहागत:,ब्रह्म! इनके अतिरिक्त भी मैंने दस बार दस-दस लाख दुधारू गौएँ दान की हैं; किंतु उस पुण्यसे भी मैं इस लोकमें नहीं आया हूँ
பகீரதன் கூறினான்—ஓ பிராமணரே! பால் தரும் பசுக்களைப் பத்து பிரயுதம் தானமளித்தேன்; அதற்கும் பத்து மடங்காகவும் அளித்தேன்; ஆயினும் அந்தப் புண்ணியத்தால் நான் இந்த நிலை (அல்லது இந்த உலகு) அடையவில்லை।
Verse 16
वाजिनां बाह्विजातानामयुतान्यददं दश । कर्काणां हेममालानां न च तेनाहमागत:
பகீரதன் கூறினான்—உத்தம குலத்தில் பிறந்த பத்தாயிரம் குதிரைகளை நான் தானமாக அளித்தேன்; பொன் மாலைகளையும் பெருமளவில் வழங்கினேன்; ஆயினும் அந்தத் தானங்களால் நான் நாடிய இலக்கை அடையவில்லை।
Verse 17
वाह्लीक देशमें उत्पन्न हुए श्वेतरंगके एक लाख घोड़ोंको सोनेकी मालाओंसे सजाकर मैंने ब्राह्मणोंको दान किया; किंतु उस पुण्यसे भी मैं यहाँ नहीं आया हूँ ।। कोटीश्व काञ्चनस्याष्टौ प्रादां ब्रह्मन् दशान्वहम् । एकैकस्मिन् क्रतौ तेन फलेनाहं न चागत:ः,ब्रह्मन! मैंने एक-एक यज्ञमें प्रतिदिन अठारह-अठारह करोड़ स्वर्णमुद्राएँ बाँटी थीं; परंतु उसके पुण्यसे भी मैं यहाँ नहीं आया हूँ
பகீரதன் கூறினான்—வாஹ்லீக நாட்டில் பிறந்த வெண்நிறம் கொண்ட ஒரு இலட்சம் குதிரைகளைப் பொன் மாலைகளால் அலங்கரித்து நான் பிராமணர்களுக்கு தானமாக அளித்தேன்; ஆயினும் அந்தப் புண்ணியத்தாலும் நான் இந்நிலையை அடையவில்லை। ஓ பிராமணரே! ஒவ்வொரு யாகத்திலும் நான் நாள்தோறும் பதினெட்டு கோடி பொன் நாணயங்களைப் பகிர்ந்தேன்; ஆனாலும் அதன் பலனாலும் நான் இங்கு வரவில்லை।
Verse 18
वाजिनां श्यामकर्णानां हरितानां पितामह । प्रादां हेमस्रजां ब्रह्मन् कोटीर्दश च सप्त च
பகீரதன் கூறினான்—ஓ பிதாமஹரே! கருமைச் செவியுடைய, பசுமைத் தோற்றமுடைய குதிரைகளை நான் தானமாக அளித்தேன்; ஓ பிராமணரே! பொன் மாலைகளையும் பத்து மற்றும் ஏழு—அதாவது பதினேழு—கோடியாக வழங்கினேன்।
Verse 19
ईषादन्तान् महाकायान् काञ्चनस्रग्विभूषितान् । पद्मिनो वै सहस््राणि प्रादां दश च सप्त च
பகீரதன் கூறினான்—உழவுக் கோல்போன்ற தந்தங்களுடைய, பெருஞ்சரீரம் கொண்ட, பொன் மாலைகளால் அலங்கரிக்கப்பட்ட, தாமரைச் சின்னம் உடைய யானைகளை நான் ஆயிரக்கணக்கில் தானமாக அளித்தேன்—மொத்தம் பதினேழு ஆயிரம்।
Verse 20
अलंकृतानां देवेश दिव्यै: कनकभूषणै: । रथानां काञज्चनाड़ानां सहस्राण्यददं दश
பகீரதன் கூறினான்—ஓ தேவேசரே! தெய்வீகப் பொன் ஆபரணங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட, பொன்னால் அமைந்த அங்கங்களுடன் விளங்கிய பத்தாயிரம் தேர்களை நான் தானமாக அளித்தேன்—செழுமையும் ஒளியும் நிறைந்தவை।
Verse 21
सप्त चान्यानि युक्तानि वाजिभि: समलंकृतै: । ब्रह्म! पितामह! फिर स्वर्णहारसे विभूषित हरे रंगवाले सत्रह करोड़ श्यामकर्ण घोड़े, ईषादण्ड (हरिस) के समान दाँतोंवाले, स्वर्णमालामण्डित एवं विशाल शरीरवाले सत्रह हजार कमलचिह्नयुक्त हाथी तथा सोनेके बने हुए दिव्य आभूषणोंसे विभूषित स्वर्णमय उपकरणोंसे युक्त और सजे-सजाये घोड़े जुते हुए सत्रह हजार रथ दान किये || १८--२० $ई || दक्षिणावयवा: केचिद् वेदैयें सम्प्रकीर्तिता:
பகீரதன் கூறினான்— ஓ பிராமணரே! ஓ பிதாமகரே! நான் மேலும் ஏழு (வாகன/தொகுதி) தானம் செய்தேன்; அவை நன்கு அலங்கரிக்கப்பட்ட குதிரைகளால் இணைக்கப்பட்டிருந்தன.
Verse 22
शक्रतुल्यप्रभावाणामिज्यया विक्रमेण ह
பகீரதன் கூறினான்— யாகாராதனையாலும் வீரப் பராக்கிரமத்தாலும் அவர்கள் சக்ரன் (இந்திரன்) போன்ற ஆற்றலைப் பெற்றனர்.
Verse 23
सहस्र॑ निष्ककण्ठानामददं दक्षिणामहम् । विजित्य भूपतीन् सर्वानर्थरिष्टवा पितामह
பகீரதன் கூறினான்— ஓ பிதாமகரே! எல்லா அரசர்களையும் வென்று, நான் தக்ஷிணையாக கழுத்தணிகளுடன் கூடிய ஆயிரம் நிஷ்கங்களைத் தானம் செய்தேன்.
Verse 24
अष्ट भ्यो राजसूयेभ्यो न च तेनाहमागत: । पितामह! यज्ञ और पराक्रममें जो इन्द्रके समान प्रभावशाली थे, जिनके कण्ठमें सुवर्णके हार शोभा पा रहे थे, ऐसे हजारों राजाओंको युद्धमें जीतकर प्रचुर धनके द्वारा आठ राजसूययज्ञ करके मैंने उन्हें ब्राह्मणोंको दक्षिणामें दे दिया; परंतु उस पुण्यसे भी मैं इस लोकमें नहीं आया हूँ || २२-२३ $ ।। स्रोतश्न यावद्गड्राकयाश्छन्नमासीज्जगत्पते
பகீரதன் கூறினான்— ஓ பிதாமகரே! எட்டு ராஜசூய யாகங்களைச் செய்தும் நான் நாடிய நிறைவை அடையவில்லை. யாகத்திலும் பராக்கிரமத்திலும் இந்திரனை ஒத்த வல்லமை உடைய, கழுத்தில் பொன் மாலைகள் விளங்கும் ஆயிரக்கணக்கான அரசர்களை போரில் வென்று, பெருஞ்செல்வம் சேர்த்து, எட்டு ராஜசூயங்களை நடத்தி, அந்தச் செல்வத்தைப் பிராமணர்களுக்கு தக்ஷிணையாகத் தானம் செய்தேன்; ஆயினும் அந்தப் புண்ணியத்தாலும் இவ்வுலகில் எனக்கு நிறைவு கிடைக்கவில்லை.
Verse 25
वाजिनां च सहसेरे द्वे सुवर्णशशतभूषिते
பகீரதன் கூறினான்— மேலும் இரண்டாயிரம் குதிரைகளும்; அவற்றில் ஒவ்வொன்றும் நூறு பொன் ஆபரணங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்டிருந்தது.
Verse 26
तपस्वी नियताहार: शममास्थाय वाग्यतः,पितामह! मिताहारी, मौन और शांतभावसे रहकर मैंने हिमालय पर्वतपर सुदीर्घ कालतक तपस्या की थी जिससे प्रसन्न होकर भगवान् शंकरने गंगाजीकी दुःसह धाराको अपने मस्तकपर धारण किया; परंतु उस तपस्याके फलसे भी मैं इस लोकमें नहीं आया हूँ
பிதாமஹா! நான் தவசியாக, அளவான உணவுடன், வாக்கை அடக்கி, மௌனமும் அமைதியான மனநிலையும் கொண்டு இமயத்தில் நீண்ட காலம் தவம் செய்தேன். அந்தத் தவத்தால் மகிழ்ந்த பகவான் சங்கரன், கங்கையின் தாங்கமுடியாத பெருக்கைத் தன் தலையில் தாங்கினார்; ஆயினும் அந்தத் தவத்தின் பலத்தாலேயே நான் இவ்வுலகில் என் நோக்கை அடையவில்லை.
Verse 27
दीर्घकालं हिमवति गंगायाश्न दुरुत्सहाम् मूर्थ्ना धारां महादेव: शिरसा यामधारयत् । न तेनाप्यहमागच्छे फलेनेह पितामह,पितामह! मिताहारी, मौन और शांतभावसे रहकर मैंने हिमालय पर्वतपर सुदीर्घ कालतक तपस्या की थी जिससे प्रसन्न होकर भगवान् शंकरने गंगाजीकी दुःसह धाराको अपने मस्तकपर धारण किया; परंतु उस तपस्याके फलसे भी मैं इस लोकमें नहीं आया हूँ
இமயத்தில் நீண்ட காலம் மகாதேவன் கங்கையின் தாங்கமுடியாத பெருக்கைத் தன் தலையில் தாங்கினார்; ஆயினும் பிதாமஹா—பிதாமஹா! அந்தப் பலத்தாலும் நான் இவ்வுலகில் என் நோக்கை அடையவில்லை.
Verse 28
शम्याक्षेपैरयजं यच्च देवान् साद्यस्कानामयुतैश्लापि यत्तत् । त्रयोदशद्वादशाहै श्ष देव सपौण्डरीकान्न च तेषां फलेन,देव! मैंने अनेक बार “शम्याक्षेप-” याग किये। दस हजार “साद्यस्क' यागोंका अनुष्ठान किया। कई बार तेरह और बारह दिनोंमें समाप्त होनेवाले याग और “'पुण्डरीक” नामक यज्ञ पूर्ण किये; परंतु उनके फलोंसे भी मैं यहाँ नहीं आया हूँ
தேவா! நான் பலமுறை ‘சம்யாக்ஷேப’ யாகங்களால் தேவர்களை வழிபட்டேன்; பத்தாயிரம் ‘சாத்யஸ்க’ கிரியைகளையும் செய்தேன். பலமுறை பதின்மூன்று நாளிலும் பன்னிரண்டு நாளிலும் நிறைவுறும் யாகங்களையும், ‘பௌண்டரீக’ யாகத்தையும் முடித்தேன்; ஆயினும் அவற்றின் பலத்தாலேயே நான் இந்நிலைக்கு வரவில்லை.
Verse 29
अष्टौ सहस्राणि ककुझिनामहं शुक्लर्षभाणामददं द्विजेभ्य: । एकैकं वै काउचनं शंंगमे भ्य: पत्नीश्षैषामदरद निष्ककण्ठी:,इतना ही नहीं, मैंने सफेद रंगके ककुद्वाले आठ हजार वृषभ भी ब्राह्मणोंको दान किये, जिनके एक-एक सींगमें सोना मढ़ा हुआ था तथा उन ब्राह्मणोंको सुवर्णमय हारसे विभूषित गौएँ भी मैंने दी थीं
இதுமட்டுமல்ல; வெண்நிறம் கொண்ட, கும்பு உயர்ந்த எட்டாயிரம் காளைகளை இருபிறப்போர்க்கு (பிராமணர்களுக்கு) தானமாக அளித்தேன்—ஒவ்வொன்றின் கொம்பிலும் பொன் பதிக்கப்பட்டிருந்தது; மேலும் பொன்னாரங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட பசுக்களையும் அவர்களுக்கு வழங்கினேன்.
Verse 30
हिरण्यरत्ननिचयानददं रत्नपर्वतान् । धनधान्यसमृद्धा श्च ग्रामाश्चान्ये सहस्रश:,मैंने आलस्यरहित होकर अनेक बड़े-बड़े यज्ञोंका अनुष्ठान करके उनमें सोने और रत्नोंके ढेर, रत्नमय पर्वत, धनधान्यसे सम्पन्न हजारों गाँव और एक बारकी ब्यायी हुई सहसों गौएँ ब्राह्मणोंको दान कीं; किंतु उनके पुण्यसे भी मैं यहाँ नहीं आया हूँ
நான் சோர்வின்றி பல பெரிய யாகங்களைச் செய்து, அவற்றில் பொன்-மாணிக்கக் குவியல்கள், ரத்தினமயமான மலைகள், செல்வமும் தானியமும் நிறைந்த ஆயிரமாயிரம் கிராமங்களையும் தானமாக அளித்தேன்; ஆயினும் அந்தத் தானங்களின் புண்ணியத்தாலும் நான் இந்நிலைக்கு வரவில்லை.
Verse 31
शतं शतानां गृष्टीनामददं चाप्यतन्द्रित: । इष्टवानेकैर्महायज्ञैब्राह्मणेभ्यो न तेन च,मैंने आलस्यरहित होकर अनेक बड़े-बड़े यज्ञोंका अनुष्ठान करके उनमें सोने और रत्नोंके ढेर, रत्नमय पर्वत, धनधान्यसे सम्पन्न हजारों गाँव और एक बारकी ब्यायी हुई सहसों गौएँ ब्राह्मणोंको दान कीं; किंतु उनके पुण्यसे भी मैं यहाँ नहीं आया हूँ
பகீரதன் கூறினான்—நான் சோர்வின்றி நூற்றுக்கணக்கான முதல் முறையாகக் கன்றிட்ட பசுக்களைத் தானமாக அளித்தேன்; மேலும் பல மகாயாகங்களை நடத்தி பிராமணர்களுக்கு தானங்கள் செய்தேன். ஆயினும் அந்தக் கர்மங்களின் மற்றும் தானங்களின் புண்ணியத்தாலேயே நான் இந்நிலையை அடைந்ததில்லை.
Verse 32
एकादशाहैरयजं सदक्षिणै- दविर्दादशाहैरश्वमेथैश्व देव । आर्कायणै: षोडशभिश्न ब्रह्ां- स्तेषां फलेनेह न चागतो5स्मि,देव! ब्रह्मन! मैंने ग्यारह दिनोंमें होनेवाले और चौबीस दिनोंमें होनेवाले दक्षिणासहित यज्ञ किये। बहुत-से अश्वमेधयज्ञ भी कर डाले तथा सोलह बार आर्कायणयज्ञोंका अनुष्ठान किया; परंतु उन यज्ञोंके फलसे मैं इस लोकमें नहीं आया हूँ
பகீரதன் கூறினான்—ஓ தேவா, ஓ பிரம்மனே! நான் தக்ஷிணையுடன் பதினொன்று நாட்கள் நடைபெறும் யாகங்களையும், இருமடங்கு பன்னிரண்டு நாட்கள் (இருபத்திநான்கு) நடைபெறும் யாகங்களையும் செய்தேன்; பல அச்வமேத யாகங்களையும் நிறைவேற்றினேன்; பதினாறு முறை ஆர்காயண யாகத்தையும் அனுஷ்டித்தேன். ஆயினும் அந்த யாகங்களின் பலனாலேயே நான் இங்கு வந்ததில்லை.
Verse 33
निष्कैककण्ठमददं योजनायतं तद्विस्तीर्ण काउ्चनपादपानाम् | वन॑ वृतानां रत्नविभूषितानां न चैव तेषामागतो<5हं फलेन,चार कोस लंबा-चौड़ा एक चम्पाके वृक्षोंका वन, जिसके प्रत्येक वृक्षमें रत्न जड़े हुए थे, वस्त्र लपेटा गया था और कण्ठदेशमें स्वर्णमाला पहनायी गयी थी, मैंने दान किया है; किंतु उस दानके फलसे भी मैं यहाँ नहीं आया हूँ
பகீரதன் கூறினான்—நான் ஒரு யோஜனை நீளமும் அகலமும் கொண்ட பொன்னடி மரங்களின் ஒரு வனத்தைத் தானமாக அளித்தேன்; அங்கு ஒவ்வொரு மரமும் ரத்தினங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்டு, ஆடையால் சுற்றப்பட்டு, கழுத்தில் பொன் மாலையை அணிந்திருந்தது. ஆயினும் அந்தத் தானத்தின் பலனால்கூட நான் இந்நிலையை அடைந்ததில்லை.
Verse 34
तुरायणं हि व्रतमप्यधृष्य- मक्रोधनो5करवं त्रिंशतो<ब्दान् । शतं गवामष्टशतानि चैव दिने दिने हाददं ब्राह्मणेभ्य:,मैं तीस वर्षोंतक क्रोधरहित होकर तुरायण नामक दुष्कर व्रतका पालन करता रहा, जिसमें प्रतिदिन नौ सौ गायें ब्राह्मणोंको दान देता था
பகீரதன் கூறினான்—நான் கோபமின்றி முப்பது ஆண்டுகள் ‘துராயண’ எனப்படும் கடின விரதத்தை அனுஷ்டித்தேன்; அதில் தினந்தோறும் பிராமணர்களுக்கு ஒன்பது நூறு பசுக்களைத் தானமாக அளித்தேன்.
Verse 35
पयस्विनीनामथ रोहिणीनां तथैवान्याननडुहो लोकनाथ । प्रादां नित्य॑ ब्राह्मुणे भ्य: सुरेश नेहागतस्तेन फलेन चाहम्
பகீரதன் கூறினான்—ஓ உலகநாதா, ஓ தேவராஜனே! நான் தினந்தோறும் பிராமணர்களுக்கு பால் தரும் பசுக்கள், ரோஹிணீ (சிவப்புநிற) பசுக்கள், மேலும் பிற காளைகளையும் தானமாக அளித்தேன்; ஆயினும் அந்தத் தானத்தின் பலனாலேயே நான் இங்கு வந்ததில்லை.
Verse 36
लोकनाथ! सुरेश्वर! इनके अतिरिक्त रोहिणी (कपिला) जातिकी बहुत-सी दुधारू गौएँ तथा बहुसंख्यक साँड़ भी मैं प्रतिदिन ब्राह्मणोंको दान करता था; परंतु उन सब दानोंके फलसे भी मैं इस लोकमें नहीं आया हूँ ।। त्रिंशदग्नीनहं ब्रह्मज्नयजं यच्च नित्यदा | अष्टशि: सर्वमेधैश्ष नरमेधैश्व॒ सप्तभि:,ब्रह्मन! मैंने प्रतिदिन एक-एक करके तीस बार अग्निचयन एवं यजन किया। आठ बार सर्वमेध, सात बार नरमेध और एक सौ अट्बाईस बार विश्वजित् यज्ञ किया है; परंतु देवेश्वर! उन यज्ञोंके फलसे भी मैं यहाँ नहीं आया हूँ
பகீரதன் கூறினான்—“உலகநாதா! தேவேசுவரா! இவற்றைத் தவிர, நான் தினந்தோறும் பிராமணர்களுக்கு ரோஹிணீ (கபிலா) இனத்தைச் சேர்ந்த பல பால் தரும் பசுக்களையும் எண்ணற்ற காளைகளையும் தானமாக அளித்தேன்; ஆயினும் அந்தத் தானங்களின் பலனாலும் நான் இவ்வுலகை அடையவில்லை. நான் நாள்தோறும் தொடர்ச்சியாக முப்பது முறை அக்னிச்சயனமும் யாகச் சடங்குகளும் செய்தேன்; எட்டு முறை சர்வமேதம், ஏழு முறை நரமேதம், மேலும் நூற்று இருபத்தெட்டு முறை விஸ்வஜித் யாகம் செய்தேன்; ஆனாலும், தேவேசுவரா, அந்த யாகங்களின் பலனாலும் நான் இந்நிலைக்கு வரவில்லை।”
Verse 37
दशभिर्विश्वजिद्धिश्न शतैरष्टादशोत्तरै: । न चैव तेषां देवेश फलेनाहमिहागमम्,ब्रह्मन! मैंने प्रतिदिन एक-एक करके तीस बार अग्निचयन एवं यजन किया। आठ बार सर्वमेध, सात बार नरमेध और एक सौ अट्बाईस बार विश्वजित् यज्ञ किया है; परंतु देवेश्वर! उन यज्ञोंके फलसे भी मैं यहाँ नहीं आया हूँ
பகீரதன் கூறினான்—“தேவேசா! பிராமணரே! நான் விஸ்வஜித் யாகத்தை பத்து முறை செய்தேன்; மேலும் அதற்கு மேலாக நூற்று பதினெட்டு முறை செய்தேன்; ஆயினும் அந்தக் கர்மங்களின் பலனால் நான் இங்கே வரவில்லை. என் வருகை யாகப் புண்ணியத்தின் பலன் அல்ல.”
Verse 38
सरय्वां बाहुदायां च गंगायामथ नैमिषे । गवां शतानामयुतमददं न च तेन वै,सरयू, बाहुदा, गंगा और नैमिषारण्य तीर्थमें जाकर मैंने दस लाख गोदान किये हैं; परंतु उनके फलसे भी यहाँ आना नहीं हुआ है (केवल अनशनव्रतके प्रभावसे मुझे इस दुर्लभ लोककी प्राप्ति हुई है)
பகீரதன் கூறினான்—“சரயூ, பாஹுதா, கங்கை, நைமிஷம் ஆகிய தலங்களில் நான் பசுக்களைப் பத்து இலட்சம் அளித்தேன்; ஆயினும் அந்தத் தானப் புண்ணியத்தாலும் நான் இங்கே வரவில்லை. அனசன-விரதத்தின் வல்லமையாலேயே இந்த அரிய உலகை அடைந்தேன்.”
Verse 39
इन्द्रेण गुह्मां निहितं वै गुहायां यद्धार्गवस्तपसेहा भ्यविन्दत् । जाज्वल्यमानमुशनस्तेजसेह तत्साधयामासमहं वरेण्य
பகீரதன் கூறினான்—“இந்திரன் ரகசியமாக ஒரு குகையில் மறைத்து வைத்ததையும், பார்கவ முனிவர் இங்கே தவத்தால் பெற்றதையும், உசனஸ் (சுக்ரன்) ஒளியால் ஜ்வலித்த அந்தத் தீப்பொலிவான சக்தியையும்—ஓ வறேண்யரே! நானும் சாதித்து அடைந்தேன்.”
Verse 40
पहले इन्द्रने स्वयं अनशनव्रतका अनुष्ठान करके इसे गुप्त रखा था। उसके बाद शुक्राचार्यने तपस्याके द्वारा उसका ज्ञान प्राप्त किया। फिर उन्हींके तेजसे उसका माहात्म्य सर्वत्र प्रकाशित हुआ। सर्वश्रेष्ठ पितामह! मैंने भी अंतमें उसी अनशनव्रतका साधन आरम्भ किया ।। ततो मे ब्राह्मणास्तुष्टास्तस्मिन् कर्मणि साधिते | सहस््रमृषयश्चासन् ये वै तत्र समागता:,जब उस कर्मकी पूर्ति हुई, उस समय मेरे पास हजारों ब्राह्मण और ऋषि पधारे। वे सभी मुझपर बहुत संतुष्ट थे। प्रभो! उन्होंने प्रसन्नतापूर्वक मुझे आज्ञा दी कि “तुम ब्रह्मतोकको जाओ।” भगवन्! प्रसन्न हुए उन हजारों ब्राह्मणोंके आशीर्वादसे मैं इस लोकमें आया हूँ। इसमें आप कोई अन्यथा विचार न करें
பகீரதன் கூறினான்—“முன்னொரு காலத்தில் இந்திரன் தானே அனசன-விரதத்தை மேற்கொண்டு இதை மறைவாக வைத்தான். பின்னர் சுக்ராசாரியர் தவத்தால் இதன் அறிவைப் பெற்றார்; அவருடைய தெய்வீக ஒளியாலேயே இதன் மகிமை எங்கும் பரவியது. பிதாமகர்களில் சிறந்தவரே! இறுதியில் நானும் அதே அனசன-விரத சாதனையைத் தொடங்கினேன். அந்தக் கடமை நிறைவேறியபோது ஆயிரக்கணக்கான பிராமணர்களும் ரிஷிகளும் என்னிடம் வந்தனர்; அவர்கள் அனைவரும் என்னிடம் மிகுந்த திருப்தியடைந்தனர். ஆண்டவா! மகிழ்ச்சியுடன் அவர்கள் எனக்கு ஆணையிட்டனர்—‘பிரம்மலோகத்திற்குச் செல்.’ பகவானே! மகிழ்ந்த அந்த ஆயிரம் பிராமணர்களின் ஆசீர்வாதத்தாலேயே நான் இவ்வுலகை அடைந்தேன்; இதில் வேறு காரணம் உண்டு என எண்ண வேண்டாம்।”
Verse 41
उक्तस्तैरस्मि गच्छ त्वं ब्रह्मतोकमिति प्रभो । प्रीतेनोक्तसहस््रेण ब्राह्मणानामहं प्रभो । इमं लोकमनुप्राप्तो मा भूत् ते5त्र विचारणा,जब उस कर्मकी पूर्ति हुई, उस समय मेरे पास हजारों ब्राह्मण और ऋषि पधारे। वे सभी मुझपर बहुत संतुष्ट थे। प्रभो! उन्होंने प्रसन्नतापूर्वक मुझे आज्ञा दी कि “तुम ब्रह्मतोकको जाओ।” भगवन्! प्रसन्न हुए उन हजारों ब्राह्मणोंके आशीर्वादसे मैं इस लोकमें आया हूँ। इसमें आप कोई अन्यथा विचार न करें
பகீரதன் கூறினான்—பிரபோ! அவர்கள் என்னிடம், ‘நீ பிரம்மலோகத்திற்குச் செல்’ என்று சொன்னார்கள். ஆண்டவனே! மகிழ்ந்த அந்த ஆயிரம் பிராமணர்களின் அருள்மிகு ஆணையும் ஆசீர்வாதமும் காரணமாகவே நான் இவ்வுலகை அடைந்தேன்; ஆகவே இவ்விஷயத்தில் உமது மனத்தில் ஐயம் வேண்டாம்.
Verse 42
काम यथादद्विहितं विधात्रा पृष्टेन वाच्यं तु मया यथावत् | तपो हि नान्यच्चानशनान्मतं मे नमोस्तु ते देववर प्रसीद,देवेश्वर! मैंने अपनी इच्छाके अनुसार विधिपूर्वक अनशनव्रतका पालन किया। आप सम्पूर्ण जगतके विधाता हैं। आपके पूछनेपर मुझे सब बातें यथावत्रूपसे बतानी चाहिये, इसलिये सब कुछ कहा है। मेरी समझमें अनशनव्रतसे बढ़कर दूसरी कोई तपस्या नहीं है। आपको नमस्कार है, आप मुझपर प्रसन्न होइये
பகீரதன் கூறினான்—தேவேசுவரா! படைப்பாளர் விதித்த விதிப்படி, என் உறுதியின்படி நான் முறையாக உண்ணாவிரத விரதத்தை அனுஷ்டித்தேன். நீங்கள் கேட்டதால், அனைத்தையும் உள்ளபடியே கூறுவது எனது கடமை; அதனால் எல்லாம் சொன்னேன். எனது கருத்தில் உண்ணாவிரதத்தைக் கடந்த தவம் இல்லை. தேவர்களில் சிறந்தவரே! உமக்கு வணக்கம்—எனக்கு அருள் புரிவீராக.
Verse 43
भीष्म उवाच इत्युक्तवन्तं ब्रह्मा तु राजानं स भगीरथम् । पूजयामास पूजा विधिदृष्टेन कर्मणा,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! राजा भगीरथने जब इस प्रकार कहा, तब ब्रह्माजीने शास्त्रोक्त विधिसे आदरणीय नरेशका विशेष आदर-सत्कार किया
பீஷ்மர் கூறினார்—அரசே! பகீரதன் இவ்வாறு கூறியபின், பிரம்மா சாஸ்திர விதிப்படி அந்த அரசனை முறையாக வரவேற்று மரியாதை செய்தார்.
Verse 44
तस्मादनशनैरयुक्तो विप्रान् पूजय नित्यदा । विप्राणां वचनात् सर्व परत्रेह च सिध्यति
ஆகவே உண்ணாவிரதமும் தன்னடக்கமும் உடையவனாய் எப்போதும் பிராமணர்களை வணங்கி மரியாதை செய். பிராமணர்களின் சொல்லை ஏற்றால் இவ்வுலகிலும் மறுவுலகிலும் அனைத்தும் நிறைவேறும்.
Verse 45
अतः तुम भी अनशनव्रतसे युक्त होकर सदा ब्राह्मणोंका पूजन करो; क्योंकि ब्राह्मणोंके आशीर्वादसे इह लोक और परलोकमें भी सम्पूर्ण कामनाएँ सिद्ध होती हैं ।। वासोभिरजन्नैगों भिश्व शुभै्नैवेशिकैरपि । शुभे: सुरगणैश्नापि स्तोष्या एव द्विजास्तथा । एतदेव परं गुह्मामलो भेन समाचर,अन्न, वस्त्र, गौ तथा सुंदर गृह देकर और कल्याणकारी देवताओंकी आराधना करके भी ब्राह्मणोंको ही संतुष्ट करना चाहिये। तुम लोभ छोड़कर इसी परम गोपनीय धर्मका आचरण करो
ஆகவே நீயும் உண்ணாவிரத விரதத்துடன் எப்போதும் பிராமணர்களை வணங்கி போற்றுவாயாக; பிராமணர்களின் ஆசீர்வாதத்தால் இவ்வுலகிலும் மறுவுலகிலும் எல்லா விருப்பங்களும் நிறைவேறும். உணவு, ஆடை, பசுக்கள், அழகிய இல்லம் போன்ற நல்வரங்களைத் தானமாக அளித்தும், நன்மை தரும் தேவர்கணங்களை வழிபட்டும், இறுதியில் இருபிறப்பினரையே (த்விஜர்) முதன்மையாகத் திருப்திப்படுத்த வேண்டும். பேராசையை விட்டு, இந்த மிக இரகசியமான தர்மத்தைப் பின்பற்று.
Verse 102
इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अंतर्गत दानधर्मपर्वमें हस्तिकूट नामक एक सौ दोवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு திரு மகாபாரதத்தின் அனுசாசனப் பர்வத்தில் உள்ள தானதர்மப் பர்வத்தின் “ஹஸ்திகூட” எனப்படும் நூற்று இரண்டாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது।
Verse 103
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि ब्रह्मभगीरथसंवादे त्रयधिकशततमो<ध्याय:
இதி ஸ்ரீமஹாபாரதத்தில் அனுசாசனப் பர்வத்தில் தானதர்மப் பர்வத்தில் பிரம்மா–பகீரத உரையாடலில் நூற்று மூன்றாம் அத்தியாயம்।
Verse 216
वाजपेयेषु दशसु प्रादां तेष्वपि चाप्यहम् । इनके अतिरिक्त भी जो वस्तुएँ वेदोंमें दक्षिणाके अवयवरूपसे बतायी गयी हैं, उन सबको मैंने दस वाजपेय यज्ञोंका अनुष्ठान करके दान किया था
பத்து வாஜபேய யாகங்களில் நான் தானம் செய்தேன்; மேலும் அந்த யாகங்களிலேயே வேதங்கள் தக்ஷிணையின் அங்கங்களாகக் கூறும் கூடுதல் பொருட்கள் அனைத்தையும் வாஜபேய யாகங்களை நிறைவேற்றி முழுமையாகத் தானமாக அளித்தேன்।
Verse 246
दक्षिणाश्रि: प्रवृत्ताभिर्मम नागां च तत्कृते । जगत्पते! मेरी दी हुई दक्षिणाओंसे गंगानदी आच्छादित हो गयी थी; परंतु उसके कारण भी मैं इस लोकमें नहीं आया हूँ
உலகநாதனே! நாகர்களுக்காகவும் நியமிக்கப்பட்ட என் தக்ஷிணைத் தானங்களின் பெருக்கால் கங்கை நதியே மூடப்பட்டதுபோல் ஆனது; ஆயினும் அதனால் கூட நான் இவ்வுலகிற்கு மீண்டும் வர இயலவில்லை।
Verse 256
वरं ग्रामशतं चाहमेकैकस्य त्रिधाददम् । उस यज्ञमें मैंने प्रत्येक ब्राह्मणको तीन-तीन बार सोनेके सैकड़ों आभूषणोंसे विभूषित दो-दो हजार घोड़े और एक-एक सौ अच्छे गाँव दिये थे
அந்த யாகத்தில் நான் ஒவ்வொரு பிராமணருக்கும் மூன்று முறை வரமாக நூறு நூறு கிராமங்களை அளித்தேன்; மேலும் அவர்களை நூற்றுக்கணக்கான பொன் ஆபரணங்களால் அலங்கரித்து தலா இரண்டாயிரம் குதிரைகளையும் வழங்கினேன்।
Frequently Asked Questions
The pivot is evaluative rather than situational: how to rank religious-moral practices—massive dāna and grand yajñas versus interior discipline—culminating in Bhīṣma’s claim that anāśana is the highest tapas.
The chapter teaches that spiritual efficacy is not reducible to scale of giving or ritual performance; disciplined restraint, especially regulated abstention/fasting undertaken as tapas, is presented as a superior transformative practice.
Yes in narrative form: Brahmā’s reception and honoring of Bhagīratha operates as institutional validation of the teaching, functioning analogously to a phalāśruti by confirming the authority and efficacy of the stated tapas hierarchy.