Khanda 4

Verse 4.1

तद्ब्रह्म तापत्रयातीतं षट्कोशविनिर्मुक्तं षडूर्मिवर्जितं पञ्चकोशातीतं षड्भावविकारशून्यम्—एवमादि सर्वविलक्षणं भवति। तापत्रयं त्वाध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकं कर्तृकर्मकार्यज्ञातृज्ञानज्ञेयभोक्तृभोगभोग्यम...

तद्ब्रह्म तापत्रयातीतं षट्कोशविनिर्मुक्तं षडूर्मिवर्जितं पञ्चकोशातीतं षड्भावविकारशून्यम्—एवं सर्वविलक्षणं भवति। तापत्रयं त्वाध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकं तथा कर्तृकर्मकार्य-ज्ञातृज्ञानज्ञेय-भोक्तृभोगभोग्य-त्रयात्मकं कथ्यते। त्वङ्मांसशोणितास्थिस्नायुमज्जाः षट्कोशाः; कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्याण्यरिषड्वर्गः; अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयाः पञ्चकोशाः; प्रियत्वोत्पत्तिवृद्धिपरिणामक्षयनाशाः षड्भावाः; अशनायापिपासाशोकमोहजरामरणानि षडूर्मयः; कुलगोत्रजातिवर्णाश्रमरूपाणि षड्भ्रमाः। एतद्योगेन जीवः परमपुरुषो भवति नान्यः। य एतदुपनिषदं नित्यमधीते स अग्निवाय्वादित्यैः पूतो भवति, अरोगी श्रीमान् पुत्रपौत्रसमृद्धो विद्वांश्च भवति; महापातकादिभ्यः सुरापानादगम्यागमनादि मातृ-दुहितृ-स्नुषाभिगमनात् स्वर्णस्तेयाद् वेदिहिंसाद् गुरोरशुश्रूषणाद् अयाज्ययाजनाद् अभक्ष्यभक्षणाद् उग्रप्रतिग्रहात् परदारगमनाच्च पूतो भवति; कामक्रोधलोभमोहेर्ष्यादिभिरबाधितः सर्वपापेभ्यो मुक्तो भवति; इहैव जन्मनि पुरुषो भवति। अतः पुरुषसूक्तार्थोऽयं परमगुह्यः राजगुह्यं देवगुह्यं गुह्यादपि गुह्यतरः; नादीक्षिताय नानूचानाय नायज्ञशीलाय नावैष्णवाय नायोगिने न बहुभाषिणे नाप्रियवादिने नासंवत्सरवेदिने नातुष्टाय नानधीतवेदायोपदिशेत्। गुरुरपि शुचौ देशे पुण्यनक्षत्रे प्राणानायम्य पुरुषं ध्यायन् उपसन्नाय शिष्याय दक्षिणकर्णे पुरुषसूक्तार्थमुपदिशेत्; न बहुशो वदेत्—यातयामो भवति; असकृत्कर्णमुपदिशेत्। एतत्कुर्वाणावध्येताध्यापकौ इहैव जन्मनि पुरुषो भवतः—इत्युपनिषत्॥