Adhyaya 12
First layer of the fire altar.
Mantras
Mantra 1
दृ॒शा॒नो रु॒क्म उ॒र्व्या व्य॑द्यौद् दु॒र्मर्ष॒मायु॑: श्रि॒ये रु॑चा॒नः । अ॒ग्निर॒मृतो॑ अभव॒द्वयो॑भि॒र्यदे॑नं॒ द्यौरज॑नयत्सु॒रेता॑:
दृशानो रुक्मः उर्व्याः व्यद्यौत्—श्रिये रुचानो दुर्मर्षम् आयुः (ददत्)। यदा एनं द्यौः सुरेता अजनयत्, तदा अग्निः वयोभिः अमृतोऽभवत्।
Mantra 2
नक्तो॒षासा॒ सम॑नसा॒ विरू॑पे धा॒पये॑ते॒ शिशु॒मेक॑ᳪ समी॒ची । द्यावा॒क्षामा॑ रु॒क्मो अ॒न्तर्वि भा॑ति दे॒वा अ॒ग्निं धा॑रयन्द्रविणो॒दाः
नक्तोषासा समनसा विरूपे एकं शिशुं समीची धापयेते। द्यावाक्षामयोर्मध्ये रुक्मोऽन्तर्विभाति; देवा द्रविणोदाः अग्निं धारयन्।
Mantra 3
विश्वा॑ रू॒पाणि॒ प्रति॑ मुञ्चते क॒विः प्रासा॑वीद्भ॒द्रं द्वि॒पदे॒ चतु॑ष्पदे । वि नाक॑मख्यत्सवि॒ता वरे॒ण्योऽनु॑ प्र॒याण॑मु॒षसो॒ वि रा॑जति
विश्वा रूपाणि प्रति मुञ्चते कविः प्रासावीद्भद्रं द्विपदे चतुष्पदे। वि नाकमख्यत्सविता वरेण्योऽनु प्रयाणमुषसो वि राजति॥
Mantra 4
सु॒प॒र्णो॒ऽसि ग॒रुत्माँ॑स्त्रि॒वृत्ते॒ शिरो॑ गाय॒त्रं चक्षु॑र्बृहद्रथन्त॒रे पक्षौ । स्तोम॑ आ॒त्मा छन्दा॒ᳪस्यङ्गा॑नि॒ यजूँ॑ᳪषि॒ नाम॑ । साम॑ ते त॒नूर्वा॑मदे॒व्यं य॑ज्ञाय॒ज्ञियं॒ पुच्छं॒ धिष्ण्या॑: श॒पाः । सु॒प॒र्णो॒ऽसि ग॒रुत्मा॒न्दिवं॑ गच्छ॒ स्व॑: पत
सुपर्णोऽसि गरुत्मान् दृढपक्षः। त्रिवृत्ते शिरः; गायत्रं चक्षुः; बृहद्रथन्तरे पक्षौ। स्तोम आत्मा; छन्दांसि अङ्गानि; यजूंषि नाम। साम ते तनूः; वामदेव्यं ते; यज्ञायज्ञियं पुच्छम्; धिष्ण्याः शपाः। सुपर्णोऽसि गरुत्मान्; दिवं गच्छ; स्वः पत।
Mantra 5
विष्णो॒: क्रमो॑ऽसि सपत्न॒हा गा॑य॒त्रं छन्द॒ आ रो॑ह पृथि॒वीमनु॒ वि क्र॑मस्व॒ विष्णो॒: क्रमो॑ऽस्यभिमाति॒हा त्रै॑ष्टुभं॒ छन्द॒ आ रो॑हा॒न्तरि॑क्ष॒मनु॒ वि क्र॑मस्व विष्णो॒: क्रमो॑ऽस्यरातीय॒तो ह॒न्ता जाग॑तं॒ छन्द॒ आ रो॑ह॒ दिव॒मनु॒ वि क्र॑मस्व विष्णो॒: क्रमो॑ऽसि शत्रूय॒तो ह॒न्ताऽऽनु॑ष्टुभं॒ छन्द॒ आ रो॑ह॒ दिशोऽनु॒ वि क्र॑मस्व
विष्णोः क्रमोऽसि सपत्नहा। गायत्रं छन्द आ रोह; पृथिवीमनु वि क्रमस्व। विष्णोः क्रमोऽस्यभिमातिहा। त्रैष्टुभं छन्द आ रोह; अन्तरिक्षमनु वि क्रमस्व। विष्णोः क्रमोऽस्यरातीयतो हन्ता। जागतं छन्द आ रोह; दिवमनु वि क्रमस्व। विष्णोः क्रमोऽसि शत्रूयतो हन्ता। अनुष्टुभं छन्द आ रोह; दिशोऽनु वि क्रमस्व।
Mantra 6
अक्र॑न्दद॒ग्नि स्त॒नय॑न्निव॒ द्यौ॒: क्षामा॒ रेरि॑हद्वी॒रुध॑: सम॒ञ्जन् । स॒द्यो ज॑ज्ञा॒नो वि हीमि॒द्धो अख्य॒दा रोद॑सी भा॒नुना॑ भात्य॒न्तः
अग्निरक्रन्दत स्तनयन्निव द्यौः; क्षामां रेरिहद् वीरुधः समञ्जन्। सद्यो जज्ञानो वि हीमिद्धो अख्यद्; आ रोदसी भानुना भात्यन्तः।
Mantra 7
अग्ने॑ऽभ्यावर्तिन्न॒भि मा॒ नि व॑र्त॒स्वायु॑षा॒ वर्च॑सा प्र॒जया॒ धने॑न । स॒न्या मे॒धया॑ र॒य्या पोषे॑ण
अग्नेऽभ्यावर्तिन्, अभि मां निवर्तस्व—आयुषा वर्चसा प्रजया धनेन च। सन्या मेधया रय्या पोषेण च मां समृद्धिं नय।
Mantra 8
अग्ने॑ अङ्गिरः श॒तं ते॑ सन्त्वा॒वृत॑: स॒हस्रं॑ त उपा॒वृत॑: । अधा॒ पोष॑स्य॒ पोषे॑ण॒ पुन॑र्नो न॒ष्टमा कृ॑धि॒ पुन॑र्नो र॒यिमा कृ॑धि
अग्ने अङ्गिरः शतं ते सन्त्वावृतः सहस्रं त उपावृतः। अधा पोषस्य पोषेण पुनर्नो नष्टमा कृधि पुनर्नो रयिमा कृधि॥
Mantra 9
पुन॑रू॒र्जा नि व॑र्तस्व॒ पुन॑रग्न इ॒षाऽऽयु॑षा । पुन॑र्नः पा॒ह्यᳪह॑सः
पुनरूर्जा नि वर्तस्व पुनरग्न इषाऽऽयुषा। पुनर्नः पाह्यᳪहसः॥
Mantra 10
स॒ह र॒य्या नि व॑र्त॒स्वाग्ने॒ पिन्व॑स्व॒ धार॑या । वि॒श्वप्स्न्या॑ वि॒श्वत॒स्परि॑
अग्ने, रय्या सह पुनर्निवर्तस्व; धारया पिन्वस्व। विश्वप्स्न्या विश्वतस्परि।
Mantra 11
आ त्वा॑ऽहार्षम॒न्तर॑भूर्ध्रु॒वस्ति॒ष्ठावि॑चाचलिः । विश॑स्त्वा॒ सर्वा॑ वाञ्छन्तु॒ मा त्वद्रा॒ष्ट्रमधि॑भ्रशत्
आ त्वाऽहार्षम्; अन्तरभूः। ध्रुवस्तिष्ठ, अविचाचलिः। विशस्त्वा सर्वा वाञ्छन्तु; मा त्वद्राष्ट्रम् अधिभ्रशत्।
Mantra 12
उदु॑त्त॒मं व॑रुण॒ पाश॑म॒स्मदवा॑ध॒मं वि म॑ध्य॒मᳪ श्र॑थाय । अथा॑ व॒यमा॑दित्य व्र॒ते तवाना॑गसो॒ अदि॑तये स्याम
वरुण, अस्मद् उत्तमं पाशम् उद् श्रथय; अवाधमं वि श्रथय; मध्यमं श्रथय। अथ वयम्, आदित्य, तव व्रते स्थिताः, अनागसोऽदितये स्याम।
Mantra 13
अग्रे॑ बृ॒हन्नु॒षसा॑मू॒र्ध्वो अ॑स्थान्निर्जग॒न्वान् तम॑सो॒ ज्योति॒षाऽऽगा॑त् । अ॒ग्निर्भा॒नुना॒ रुश॑ता॒ स्वङ्ग॒ आ जा॒तो विश्वा॒ सद्मा॑न्यप्राः
अग्रे बृहन् उषसामूर्ध्वोऽस्थान्; तमसो निर्जगन्वान् ज्योतिषाऽऽगात्। अग्निर्भानुना रुशता स्वङ्गः, आजातो विश्वा सद्मान्यप्राः।
Mantra 14
ह॒ᳪसः शु॑चि॒षद्वसु॑रन्तरिक्ष॒सद्धोता॑ वेदि॒षदति॑थिर्दूरोण॒सत् । नृ॒षद्व॑र॒सदृ॑त॒सद् व्योम॒सद॒ब्जा गो॒जा ऋ॑त॒जा अ॑द्रि॒जा ऋ॒तं बृ॒हत्
हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दूरोणसत्। नृषद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा—ऋतं बृहत्।
Mantra 15
सीद॒ त्वं मा॒तुर॒स्या उ॒पस्थे॒ विश्वा॑न्यग्ने व॒युना॑नि वि॒द्वान् । मै॑नां॒ तप॑सा॒ मार्चिषा॒ऽभि शो॑चीर॒न्तर॑स्याᳪ शु॒क्रज्यो॑ति॒र्वि भा॑हि
सीद त्वं मातुरस्या उपस्थे, विश्वान्यग्ने वयुनानि विद्वान्। मैनां तपसा मार्चिषाऽभि शोचीः; अन्तरस्यां शुक्रज्योतिर्वि भाहि।
Mantra 16
अ॒न्तर॑ग्ने रु॒चा त्वमु॒खायाः॒ सद॑ने॒ स्वे । तस्या॒स्त्वᳪ हर॑सा॒ तप॒ञ्जात॑वेदः शि॒वो भ॑व
अन्तरग्ने रुचा त्वम् उखायाः स्वे सदने स्वे मुखायाः सीद। तस्यास्त्वं हरसा तपन् जातवेदः शिवो भव।
Mantra 17
शि॒वो भू॒त्वा मह्य॑मग्ने॒ अथो॑ सीद शि॒वस्त्वम् । शि॒वा: कृ॒त्वा दिश॒: सर्वा॒: स्वं योनि॑मि॒हास॑दः
शिवो भूत्वा मह्यमग्ने अथो सीद शिवस्त्वम्। शिवाः कृत्वा दिशः सर्वाः स्वं योनिमिहासदः।
Mantra 18
दि॒वस्परि॑ प्रथ॒मं ज॑ज्ञे अ॒ग्निर॒स्मद् द्वि॒तीयं॒ परि॑ जा॒तवे॑दाः । तृ॒तीय॑म॒प्सु नृ॒मणा॒ अज॑स्र॒मिन्धा॑न एनं जरते स्वा॒धीः
दिवः परि प्रथमं जज्ञेऽग्निः; अस्मद् द्वितीयं जातवेदाः परि जज्ञे। तृतीयमप्सु नृमणा अजस्रमिन्धान एनं स्वाधीः जरते—स एव तिष्ठति।
Mantra 19
वि॒द्मा ते॑ अग्ने त्रे॒धा त्र॒याणि॑ वि॒द्मा ते॒ धाम॒ विभृ॑ता पुरु॒त्रा । वि॒द्मा ते॒ नाम॑ पर॒मं गुहा॒ यद्वि॒द्मा तमुत्सं॒ यत॑ आज॒गन्थ॑
विद्मा तेऽग्ने त्रेधा त्रयाणि; विद्मा ते धाम विभृतानि पुरुत्रा। विद्मा ते नाम परमं गुहायाम्; विद्मा तमुत्सं यत आजगन्थ।
Mantra 20
स॒मु॒द्रे त्वा॑ नृ॒मणा॑ अ॒प्स्वन्तर्नृ॒चक्षा॑ ईधे दि॒वो अ॑ग्न॒ ऊध॑न् । तृ॒तीये॑ त्वा॒ रज॑सि तस्थि॒वाᳪस॑म॒पामु॒पस्थे॑ महि॒षा अ॑वर्धन्
समुद्रे त्वाम् अप्स्वन्तः नृमणां नृचक्षसम्, हे अग्ने, दिव ऊधनम् इव अहम् ईधे। तृतीये रजसि अन्तरिक्षे तस्थिवांसं त्वाम्, अपाम् उपस्थे, महिषा अवर्धन्।
Mantra 21
अक्र॑न्दद॒ग्नि स्त॒नय॑न्निव॒ द्यौ: क्षामा॒ रेरि॑हद्वी॒रुध॑: सम॒ञ्जन् । स॒द्यो ज॑ज्ञा॒नो वि हीमि॒द्धो अख्य॒दा रोद॑सी भा॒नुना॑ भात्य॒न्तः
अक्रन्ददग्निः स्तनयन्निव द्यौः; क्षामां रेरिहद् वीरुधः समञ्जन्। सद्यो जज्ञानो, हि, इद्धः, अख्यद्; रोदसी भानुना भात्यन्तः।
Mantra 22
श्री॒णामु॑दा॒रो ध॒रुणो॑ रयी॒णां म॑नी॒षाणां॒ प्रार्प॑ण॒: सोम॑गोपाः । वसु॑: सू॒नुः सह॑सो अ॒प्सु राजा॒ वि भा॒त्यग्र॑ उ॒षसा॑मिधा॒नः
श्रीणामुदारो धरुणो रयीणां मनीषाणां प्रार्पणः सोमगोपाः। वसुः सूनुः सहसोऽप्सु राजा, इधानो विभात्यग्र उषसाम्।
Mantra 23
विश्व॑स्य के॒तुर्भुव॑नस्य॒ गर्भ॒ आ रोद॑सी अपृणा॒ज्जाय॑मानः । वी॒डुं चि॒दद्रि॑मभिनत् परा॒यञ्जना॒ यद॒ग्निमय॑जन्त॒ पञ्च॑
सर्वस्य केतुः भुवनस्य गर्भः स जातः रोदसी अपृणात्। स परायन् वीढुमपि अद्रिमभिनत्—यदा पञ्च जना अग्निमयजन्त।
Mantra 24
उ॒शिक्पा॑व॒को अ॑र॒तिः सु॑मे॒धा मर्त्ये॑ष्व॒ग्निर॒मृतो॒ नि धा॑यि । इय॑र्ति धू॒मम॑रु॒षं भरि॑भ्र॒दुच्छु॒क्रेण॑ शो॒चिषा॒ द्यामिन॑क्षन्
उशिक्पावकः अरतिः सुमेधाः—अग्निरमृतो मर्त्येषु निधायि। स अरुषं धूमम् इयर्ति, भरिभ्रत्; उच्छुक्रेण शोचिषा द्याम् इनक्षन्।
Mantra 25
दृ॒शा॒नो रु॒क्म उ॒र्व्या व्य॑द्यौद्दु॒र्मर्ष॒मायु॑: श्रि॒ये रु॑चा॒नः । अ॒ग्निर॒मृतो॑ अभव॒द्वयो॑भि॒र्यदे॑नं द्यौरज॑नय॑त्सु॒रेता॑:
दृशानो रुक्मः उर्व्याः व्यद्यौत्—दुर्मर्षमायुः श्रिये रुचानः। अग्निरमृतोऽभवत् वयोभिः—यदेनं द्यौः सुरेता अजनयत्।
Mantra 26
यस्ते॑ अ॒द्य कृ॒णव॑द्भद्रशोचेऽपू॒पं दे॑व घृ॒तव॑न्तमग्ने । प्र तं न॑य प्रत॒रं वस्यो॒ अच्छा॒भि सु॒म्नं दे॒वभ॑क्तं यविष्ठ
हे देव अग्ने भद्रशोचे! यः अद्य ते घृतवन्तम् अपूपं कृतवान्, तस्य ताम् आहुतिं प्रतरं वस्यः च नय। हे यविष्ठ, देवभक्तं सुम्नम् अस्मान् अभि आनय।
Mantra 27
आ तं भ॑ज सौश्रव॒सेष्व॑ग्न उ॒क्थ उ॑क्थ॒ आ भ॑ज श॒स्यमा॑ने । प्रि॒यः सूर्ये॑ प्रि॒यो अ॒ग्ना भ॑वा॒त्युज्जा॒तेन॑ भि॒नद॒दुज्जनि॑त्वैः
हे अग्ने, सौश्रवसेषु कर्मसु नः भागं भज; उक्थे उक्थे शस्यमाने नः भागम् आ भज। सः सूर्ये प्रियः, अग्नौ प्रियः च भवतु; उज्जातेन भिनत्ति, उज्जनित्वैः (नवजन्मभिः) प्रवर्धते।
Mantra 28
त्वाम॑ग्ने॒ यज॑माना॒ अनु॒ द्यून् विश्वा॒ वसु॑ दधिरे॒ वार्या॑णि । त्वया॑ स॒ह द्रवि॑णमि॒च्छमा॑ना व्र॒जं गोम॑न्तमु॒शिजो॒ वि व॑व्रुः
त्वामग्ने यजमाना अनु द्यून् विश्वा वसु दधिरे वार्याणि। त्वया सह द्रविणमिच्छमाना व्रजं गोमन्तमुशिजो वि वव्रुः।
Mantra 29
अस्ता॑व्य॒ग्निर्न॒राᳪ सु॒शेवो॑ वैश्वान॒र ऋषि॑भि॒: सोम॑गोपाः । अ॒द्वे॒षे द्यावा॑पृथि॒वी हु॑वेम॒ देवा॑ ध॒त्त र॒यिम॒स्मे सु॒वीर॑म्
अस्ताव्यग्निर्नरां सुशेवो वैश्वानर ऋषिभिः सोमगोपाः। अद्वेषे द्यावापृथिवी हुवेम देवा धत्त रयिमस्मे सुवीरम्॥
Mantra 30
स॒मिधा॒ऽग्निं दु॑वस्यत घृ॒तैर्बो॑धय॒ताति॑थिम् । आऽस्मि॑न् हव्या जु॑होतन
समिधाऽग्निं दुवस्यत घृतैर्बोधयतातिथिम्। आऽस्मिन् हव्या जुहोतन॥
Mantra 31
उदु॑ त्वा॒ विश्वे॑ दे॒वा अग्ने॒ भर॑न्तु॒ चित्ति॑भिः । स नो॑ भव शि॒वस्त्वᳪ सु॒प्रती॑को वि॒भाव॑सुः
उदु त्वा विश्वे देवा अग्ने भरन्तु चित्तिभिः। स नो भव शिवस्त्वं सुप्रतीको विभावसुः॥
Mantra 32
प्रेद॑ग्ने॒ ज्योति॑ष्मान् याहि शि॒वेभि॑र॒र्चिभि॒ष्ट्वम् । बृ॒हद्भि॑र्भा॒नुभि॒र्भास॒न्मा हि॑ᳪसीस्त॒न्वा॒ प्र॒जाः
प्रेदग्ने ज्योतिष्मान् याहि शिवेभिरर्चिभिष्ट्वम्। बृहद्भिर्भानुभिर्भासन् मा हिंसीस्तन्वा प्रजाः॥
Mantra 33
अक्र॑न्दद॒ग्नि स्त॒नय॑न्निव॒ द्यौः क्षामा॒ रेरि॑हद्वी॒रुध॑ः सम॒ञ्जन् । स॒द्यो ज॑ज्ञा॒नो वि हीमि॒द्धो अख्य॒दा रोद॑सी भा॒नुना॑ भात्य॒न्तः
अक्रन्ददग्नि स्तनयन्निव द्यौः क्षामा रेरिहद्वीरुधः समञ्जन्। सद्यो जज्ञानो वि हीमिद्धो अख्यदा रोदसी भानुना भात्यन्तः॥
Mantra 34
प्र-प्रा॒यम॒ग्निर्भ॑र॒तस्य॑ शृण्वे॒ वि यत्सूर्यो॒ न रोच॑ते बृ॒हद्भाः । अ॒भि यः पू॒रुं पृत॑नासु त॒स्थौ दी॒दाय दैव्यो॒ अति॑थिः शि॒वो न॑ः
प्र-प्रायमग्निर्भरतस्य शृण्वे वि यत्सूर्यो न रोचते बृहद्भाः। अभि यः पूरुं पृतनासु तस्थौ दीदाय दैव्यो अतिथिः शिवो नः॥
Mantra 35
आपो॑ देवी॒ः प्रति॑ गृभ्णीत॒ भस्मै॒तत्स्यो॒ने कृ॑णुध्वᳪ सुर॒भा उ॑ लो॒के । तस्मै॑ नमन्तां॒ जन॑यः सु॒पत्नी॑र्मा॒तेव॑ पु॒त्रं बि॑भृता॒प्स्वे॒नत्
आपो देवीः प्रति गृभ्णीत भस्मैतत्; स्योनॆ कृणुध्वं, सुरभा उ लोके। तस्मै नमन्तां जनयः सुपत्नीः; मातेव पुत्रं बिभ्रती आप्स्वेनत्।
Mantra 36
अ॒प्स्व॒ग्ने॒ सधि॒ष्टव॒ सौष॑धी॒रनु॑ रुध्यसे । गर्भे॒ सञ्जा॑यसे॒ पुन॑ः
अप्स्वग्ने सधिष्ठव; सौषधीः अनु रुध्यसे। गर्भे सञ्जायसे पुनः।
Mantra 37
गर्भो॑ अ॒स्योष॑धीनां॒ गर्भो॒ वन॒स्पती॑नाम् । गर्भो॒ विश्व॑स्य भू॒तस्याग्ने॒ गर्भो॑ अ॒पाम॑सि
गर्भोऽस्योषधीनां गर्भो वनस्पतीनाम्। गर्भो विश्वस्य भूतस्य; अग्ने गर्भो अपामसि।
Mantra 38
प्र॒सद्य॒ भस्म॑ना॒ योनि॑म॒पश्च॑ पृथि॒वीम॑ग्ने । स॒ᳪसृज्य॑ मा॒तृभि॒ष्ट्वं ज्योति॑ष्मा॒न् पुन॒रा ऽस॑दः
अग्ने, भस्मना योनिम् अपः च पृथिवीं च प्रसद्य, मातृभिः त्वं संसृज्य, ज्योतिष्मान् पुनरासदः।
Mantra 39
पुन॑रा॒सद्य॒ सद॑नम॒पश्च॑ पृथि॒वीम॑ग्ने । शेषे॑ मा॒तुर्यथो॒पस्थे॒ऽन्तर॑स्याᳪ शि॒वत॑मः
हे अग्ने, पुनरासद्य सदनम् अपश्च पृथिवीं च सह, त्वं मातुरिवोपस्थेऽन्तरस्यां शेषे, शिवतमः।
Mantra 40
पुन॑रू॒र्जा नि व॑र्तस्व॒ पुन॑रग्न इ॒षाऽऽयु॑षा । पुन॑र्नः पा॒ह्यᳪह॑सः
पुनरूर्जा निवर्तस्व; पुनरग्न इषाऽऽयुषा निवर्तस्व; पुनर्नोऽंहसः पाहि।
Mantra 41
स॒ह र॒य्या नि व॑र्त॒स्वाग्ने॒ पिन्व॑स्व॒ धार॑या । वि॒श्वप्स्न्या॑ वि॒श्वत॒स्परि॑
सह रय्या निवर्तस्वाग्ने; धारया पिन्वस्व; विश्वप्स्न्या विश्वतस्परि नः परि।
Mantra 42
बोधा॑ मे अ॒स्य वच॑सो यविष्ठ॒ मᳪहि॑ष्ठस्य॒ प्रभृ॑तस्य स्वधावः । पीय॑ति त्वो॒ अनु॑ त्वो गृणाति व॒न्दारु॑ष्टे त॒न्वं॒ वन्दे अग्ने
हे अग्ने यविष्ठ स्वधावः! मᳪहिष्ठस्य यथाविधि प्रभृतस्यास्य मम वचसो बोध। त्वत्तः पिबति; त्वामनु गृणाति। हे अग्ने, वन्दारुः—यस्ते तनुः—तां वन्दे।
Mantra 43
स बो॑धि सू॒रिर्म॒घवा॒ वसु॑पते॒ वसु॑दावन् । यु॒यो॒ध्यस्मद् द्वेषा॑ᳪसि वि॒श्वक॑र्मणे॒ स्वाहा॑
स बोधि सूरिर्मघवा वसुपते वसुदावन्। युयोध्यस्मद् द्वेषांसि विश्वकर्मणे स्वाहा।
Mantra 44
पुन॑स्त्वाऽऽदि॒त्या रु॒द्रा वस॑व॒: समि॑न्धतां॒ पुन॑र्ब्र॒ह्माणो॑ वसुनीथ य॒ज्ञैः । घृ॒तेन॒ त्वं त॒न्वं॒ वर्धयस्व स॒त्याः स॑न्तु॒ यज॑मानस्य॒ कामा॑:
पुनस्त्वामादित्या रुद्रा वसवः समिन्धतां; पुनर्ब्रह्माणो वसुनीथ यज्ञैस्त्वां नयन्तु। घृतेन त्वं तन्वं वर्धयस्व; सत्याः सन्तु यजमानस्य कामाः।
Mantra 45
अपे॑त वी॒त वि च॑ सर्प॒तातो॒ येऽत्र॒ स्थ पु॑रा॒णा ये च॒ नूत॑नाः । अदा॑द्य॒मो॒ऽव॒सानं॑ पृथि॒व्या अक्र॑न्नि॒मं पि॒तरो॑ लो॒कम॑स्मै
अपेत वीत; विच सर्पत, अतो येऽत्र स्थ पुराणाः ये च नूतनाः। अदाद् यमोऽवसानं पृथिव्याः; अक्रन्निमं पितरो लोकमस्मै।
Mantra 46
सं॒ज्ञान॑मसि काम॒धर॑णं॒ मयि॑ ते काम॒धर॑णं भूयात् । अ॒ग्नेर्भस्मा॑स्य॒ग्नेः पुरी॑षमसि॒ । चित॑ स्थ परि॒चित॑ ऊर्ध्व॒चित॑: श्रयध्वम्
संज्ञानमसि कामधारणं; मयि ते कामधारणं भूयात्। अग्नेर्भस्मासि; अग्नेः पुरीषमसि। चितः स्थ, परिचितः, ऊर्ध्वचितः; श्रयध्वम्।
Mantra 47
अ॒यᳪ सो अ॒ग्निर्यस्मि॒न्त्सोम॒मिन्द्र॑: सु॒तं द॒धे ज॒ठरे॑ वावशा॒नः । स॒ह॒स्रियं॒ वाज॒मत्यं॒ न सप्ति॑ᳪ सस॒वान्त्सन्त्स्तू॑यसे जातवेदः
अयम् स एवाग्निर्यस्मिन् इन्द्रः सुतं सोमं जठरे दधे, वावशानः। सहस्रियम् वाजम् अश्व इव, रथीव, ससवान्—हे जातवेदः, त्वं विजयीति स्तूयसे।
Mantra 48
अग्ने॒ यत्ते॑ दि॒वि वर्च॑ः पृथि॒व्यां यदोष॑धीष्व॒प्स्वा य॑जत्र । येना॒न्तरि॑क्षमु॒र्वा॑त॒तन्थ॑ त्वे॒षः स भा॒नुर॑र्ण॒वो नृ॒चक्षा॑ः ॥
अग्ने, यत्ते दिवि वर्चः, पृथिव्यां यत्, ओषधीषु यदप्सु च—यजत्र—येनान्तरीक्षम् उर्वा आततन्थ; त्वेषः स भानुरर्णवो नृचक्षाः।
Mantra 49
अग्ने॑ दि॒वो अर्ण॒मच्छा॑ जिगा॒स्यच्छा॑ दे॒वाँ२ ऊ॑चिषे॒ धिष्ण्या॒ ये । या रो॑च॒ने प॒रस्ता॒त् सूर्य॑स्य॒ याश्चा॒वस्ता॑दुप॒तिष्ठ॑न्त॒ आप॑ः ॥
अग्ने, दिवो अर्णवम् अच्छाऽऽ जिगासि; अच्छाऽऽ देवान् ऊचिषे धिष्ण्यान् ये। या रोचने परस्तात् सूर्यस्य याश्चावस्तादुपतिष्ठन्त आपः।
Mantra 50
पुरी॒ष्या॒सो अ॒ग्नय॑ः प्राव॒णेभि॑ः स॒जोष॑सः । जु॒षन्तां॑ य॒ज्ञम॒द्रुहो॑ऽनमी॒वा इषो॑ म॒हीः ॥
पुरीष्यासोऽग्नयः प्रावणेभिः सजोषसः । जुषन्तां यज्ञमद्रुहोऽनमीवा इषो महीः ॥
Mantra 51
इडा॑मग्ने पुरु॒दᳪस॑ᳪ स॒निं गोः श॑श्वत्त॒मᳪ हव॑मानाय साध । स्यान्न॑ः सू॒नुस्तन॑यो वि॒जावाग्ने॒ सा ते॑ सुम॒तिर्भू॑त्व॒स्मे ॥
इडामग्ने पुरुदंसं सनिं गोः शश्वत्तमं हवमानाय साध । स्यान्नः सूनुस्तनयो विजावाग्ने सा ते सुमतिर्भूत्वस्मे ॥
Mantra 52
अ॒यं ते॒ योनि॑रृ॒त्वियो॒ यतो॑ जा॒तो अरो॑चथाः । तं जा॒नन्न॑ग्न॒ आ रो॒हाथा॑ नो वर्धया र॒यिम् ॥
अयं ते योनिरृत्वियो यतो जातो अरोचथाः । तं जानन्नग्न आ रोहाथा नो वर्धया रयिम् ॥
Mantra 53
चिद॑सि॒ तया॑ दे॒वत॑याऽङ्गिर॒स्वद् ध्रु॒वा सी॑द प॑रि॒चिद॑सि॒ तया॑ दे॒वत॑याऽङ्गिर॒स्वद् ध्रु॒वा सी॑द
चिदसि। तया देवतया अङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद। परिचिदसि। तया देवतया अङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद।
Mantra 54
लो॒कं पृ॑ण छि॒द्रं पृ॒णाथो॑ सीद ध्रु॒वा त्वम् । इ॒न्द्रा॒ग्नी त्वा॒ बृह॒स्पति॑र॒स्मिन् योना॑वसीषदन्
लोकं पृण। छिद्रं पृण। अथो सीद ध्रुवा त्वम्। इन्द्राग्नी त्वा बृहस्पतिरस्मिन् योनावसीषदन्।
Mantra 55
ता अ॑स्य॒ सूद॑दोहस॒: सोम॑ श्रीणन्ति॒ पृश्न॑यः । जन्म॑न्दे॒वानां॒ विश॑स्त्रि॒ष्वा रो॑च॒ने दि॒वः
ता अस्य सूददोहसः सोमं श्रीणन्ति पृश्नयः। जन्म देवानाṃ विशस्त्रिष्वा रोचने दिवः।
Mantra 57
समि॑तᳪ सं क॑ल्पेथा॒ᳪ संप्रि॑यौ रोचि॒ष्णू सु॑मन॒स्यमा॑नौ । इष॒मूर्ज॑म॒भि सं॒वसा॑नौ
समितं सं कल्पेथां संप्रियौ रोचिष्णू सुमनस्यमानौ। इषमूर्जमभि संवसानौ॥
Mantra 58
सं वां॒ मना॑ᳪसि॒ सं व्र॒ता समु॑ चि॒त्तान्याक॑रम् । अग्ने॑ पुरीष्याधि॒पा भ॑व॒ त्वं न॒ इष॒मूर्जं॒ यज॑मानाय धेहि
सं वां मनांसि सं व्रता समु चित्तान्याकरम्। अग्ने पुरीष्याधिपा भव; त्वं न इषमूर्जं यजमानाय धेहि।
Mantra 59
अग्ने॒ त्वं पु॑री॒ष्यो॒ रयि॒मान् पु॑ष्टि॒माँ२ अ॑सि । शि॒वाः कृ॒त्वा दिश॒: सर्वा॒: स्वं योनि॑मि॒हाऽस॑दः
अग्ने त्वं पुरीष्यो रयिमान् पुष्टिमानसि। शिवाः कृत्वा दिशः सर्वाः स्वं योनिमिहाऽसदः।
Mantra 60
भव॑तं न॒: सम॑नसौ॒ सचे॑तसावरे॒पसौ॑ । मा य॒ज्ञᳪ हि॑ᳪसिष्टं॒ मा य॒ज्ञप॑तिं जातवेदसौ शि॒वौ भ॑वतम॒द्य न॑:
भवतं नः समनसौ सचेतसावरेपसौ। मा यज्ञं हिंसिष्टं मा यज्ञपतिं जातवेदसौ; शिवौ भवतमद्य नः।
Mantra 61
मा॒तेव॑ पु॒त्रं पृ॑थि॒वी पु॑री॒ष्य॒म॒ग्निᳪ स्वे योना॑वभारु॒खा । तां विश्वै॑र्दे॒वैरृ॒तुभि॑: संविदा॒नः प्र॒जाप॑तिर्वि॒श्वक॑र्मा॒ वि मु॑ञ्चतु
यथा माता पुत्रं तथा पृथिवी पुरीष्यं अग्निं स्वे योनाव् अभ्यारुह्य स्थापयामास। तां विश्वैर्देवैरृतुभिः संविदानः प्रजापतिर्विश्वकर्मा विमुञ्चतु।
Mantra 62
असु॑न्वन्त॒मय॑जमानमिच्छ स्ते॒नस्ये॒त्यामन्वि॑हि॒ तस्क॑रस्य । अ॒न्यम॒स्मदि॑च्छ॒ सा त॑ इ॒त्या नमो॑ देवि निरृते॒ तुभ्य॑मस्तु
असुन्वन्तम् अयजमानम् इच्छ; ‘स्तेनस्य’ इति—एत्यान्विहि; ‘तस्करस्य’ इति। अन्यं अस्मदिच्छ; ‘सा ते’ इति। नमो देवि निरृते तुभ्यमस्तु।
Mantra 63
नम॒ः सु ते॑ निरृते तिग्मतेजोऽय॒स्मयं॒ वि चृ॑ता ब॒न्धमे॒तम् । य॒मेन॒ त्वं य॒म्या सं॑विदा॒नोत्त॒मे ना॒के अधि॑ रोहयैनम्
नमः सु ते निरृते तिग्मतेजोऽयस्मयं वि चृता बन्धमेतम् । यमेन त्वं यम्या संविदानोत्तमे नाके अधि रोहयैनम् ॥
Mantra 64
यस्या॑स्ते घोर आ॒सञ्जु॒होम्ये॒षां ब॒न्धाना॑मव॒सर्ज॑नाय । यां त्वा॒ जनो॒ भूमि॒रिति॑ प्र॒मन्द॑ते॒ निरृ॑तिं त्वा॒ऽहं परि॑वेद वि॒श्वत॑:
यस्यान्ते घोर आसञ्जुहोम्येषां बन्धानामवसर्जनाय । यां त्वा जनो भूमिरिति प्रमन्दते निरृतिं त्वाऽहं परिवेद विश्वतः ॥
Mantra 65
यं ते॑ दे॒वी निरृ॑तिराब॒बन्ध॒ पाशं॑ ग्री॒वास्व॑विचृ॒त्यम् । तं ते॒ वि ष्या॒म्यायु॑षो॒ न मध्या॒दथै॒तं पि॒तुम॑द्धि॒ प्रसू॑तः । नमो॒ भूत्यै॒ येदं च॒कार॑
यं ते देवी निरृतिराबबन्ध पाशं ग्रीवास्वविचृत्यम्, तं ते वि ष्याम्यायुṣो न मध्यात्। अथैतं पितुमद्धि प्रसूतः। नमो भूत्यै येदं चकार॥
Mantra 66
नि॒वेश॑नः स॒ङ्गम॑नो॒ वसू॑नां॒ विश्वा॑ रू॒पाऽभि च॑ष्टे॒ शची॑भिः । दे॒व इ॑व सवि॒ता स॒त्यध॒र्मेन्द्रो॒ न त॑स्थौ सम॒रे प॑थी॒नाम्
निवेशनः सङ्गमनो वसूनां विश्वा रूपाऽभि चष्टे शचीभिः। देव इव सविता सत्यधर्मेन्द्रॊ न तस्थौ समरे पथीनाम्॥
Mantra 67
सीरा॑ युञ्जन्ति क॒वयो॑ यु॒गा वि त॑न्वते॒ पृथ॑क् । धीरा॑ दे॒वेषु॑ सुम्न॒या
सीरा युञ्जन्ति कवयो युगा वि तन्वते पृथक्। धीरा देवेषु सुम्नया॥
Mantra 68
यु॒नक्त॒ सीरा॒ वि यु॒गा त॑नुध्वं कृ॒ते योनौ॑ वपते॒ह बीज॑म् । गि॒रा च॑ श्रु॒ष्टिः सभ॑रा॒ अस॑न्नो॒ नेदी॑य॒ इत्सृ॒ण्य॒: प॒क्वमेया॑त्
सीराः युनक्त; युगानि वि-युगा तनुध्वम्। कृते योनौ इह बीजं वपत। गिरा च श्रुष्ट्या च अस्माकं सभरा भूयात्; सृण्यः नेदीयात्, पक्वम् एयात्।
Mantra 69
शु॒नᳪ सु फाला॒ वि कृ॑षन्तु॒ भूमि॑ᳪ शु॒नं की॒नाशा॑ अ॒भि य॑न्तु वा॒हैः । शुना॑सीरा ह॒विषा॒ तोश॑माना सुपिप्प॒ला ओष॑धीः कर्तना॒स्मै
शु॒नं सु फाला॒ वि कृ॑षन्तु॒ भूमिम्; शु॒नं की॒नाशा॑ अ॒भि य॑न्तु वा॒हैः। शुना॑सीरा ह॒विषा॒ तोश॑माना सुपिप्प॒ला ओष॑धीः कर्तना॒स्मै॥
Mantra 70
घृ॒तेन॒ सीता॒ मधु॑ना॒ सम॑ज्यतां॒ विश्वै॑र्दे॒वैरनु॑मता म॒रुद्भि॑: । ऊर्ज॑स्वती॒ पय॑सा॒ पिन्व॑माना॒स्मान्त्सी॑ते॒ पय॑सा॒ऽभ्या व॑वृत्स्व
घृ॒तेन॒ सीता॒ मधु॑ना॒ सम॑ज्यतां॒ विश्वै॑र्दे॒वैरनु॑मता म॒रुद्भि॑:। ऊर्ज॑स्वती॒ पय॑सा॒ पिन्व॑माना॒स्मान्त्सी॑ते॒ पय॑सा॒ऽभ्या व॑वृत्स्व॥
Mantra 71
लाङ्ग॑लं॒ पवी॑रवत्सु॒शेव॑ᳪ सोम॒पित्स॑रु । तदुद्व॑पति॒ गामविं॑ प्रफ॒र्व्यं॒ च॒ पीव॑रीं प्र॒स्थाव॑द्रथ॒वाह॑णम्
लाङ्ग॑लं॒ पवी॑रवत्सु॒शेव॑ᳪ सोम॒पित्स॑रु। तदुद्व॑पति॒ गामविं॑ प्रफ॒र्व्यं॒ च॒ पीव॑रीं प्र॒स्थाव॑द्रथ॒वाह॑णम्॥
Mantra 72
कामं॑ कामदुघे धुक्ष्व मि॒त्राय॒ वरु॑णाय च । इन्द्रा॑या॒श्विभ्यां॑ पू॒ष्णे प्र॒जाभ्य॒ ओष॑धीभ्यः
हे कामदुघे, कामं धुक्ष्व—मित्राय वरुणाय च; इन्द्राय, अश्विभ्यां, पूष्णे; प्रजाभ्यः ओषधीभ्यश्च।
Mantra 73
वि मु॑च्यध्वमघ्न्या देवयाना॒ अग॑न्म॒ तम॑सस्पा॒रम॒स्य । ज्योति॑रापाम्
वि मुच्यध्वम्, अघ्न्याः देवयानाः; अगन्म तमसः पारम् अस्य—ज्योतिरापाम्।
Mantra 74
स॒जूरब्दो॒ अय॑वोभिः स॒जूरु॒षा अरु॑णीभिः । स॒जोष॑साव॒श्विना॒ दᳪसो॑भिः स॒जूः सूर॒ एत॑शेन स॒जूर्वै॑श्वान॒र इड॑या घृ॒तेन॒ स्वाहा॑
सजूरब्दो अयवोभिः सजूः; सजूरुषा अरुणीभिः सजूः। सजोṣसावश्विना दंसोभिः सजूः; सजूः सूर एतशेन सजूः। सजूर्वैश्वानर इडया घृतेन स्वाहा।
Mantra 75
या ओष॑धी॒: पूर्वा॑ जा॒ता दे॒वेभ्य॑स्त्रियु॒गं पु॒रा । मनै॒ नु ब॒भ्रूणा॑म॒हᳪ श॒तं धामा॑नि स॒प्त च॑
या ओषधीः पूर्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा, ता इदानीं मनसा नु स्मरत। अहं बभ्रूणामोषधीनां शतं धामानि सप्त च जानामि।
Mantra 76
श॒तं वो॑ अम्ब॒ धामा॑नि स॒हस्र॑मु॒त वो॒ रुह॑: । अधा॑ शतक्रत्वो यू॒यमि॒मं मे॑ अग॒दं कृ॑त
शतं वो अम्ब धामानि सहस्रमुत वो रुहः। अथ शतक्रत्वो यूयमिमं मेऽगदं कृत।
Mantra 77
ओष॑धी॒: प्रति॑ मोदध्वं॒ पुष्प॑वतीः प्र॒सूव॑रीः । अश्वा॑ इव स॒जित्व॑रीर्वी॒रुध॑: पारयि॒ष्ण्व॒:
ओषधीः प्रति मोदध्वं पुष्पवतीः प्रसूवरीः। अश्वा इव सजित्वरीर्वीरुधः पारयिष्ण्वः।
Mantra 78
ओष॑धी॒रिति॑ मातर॒स्तद्वो॑ देवी॒रुप॑ ब्रुवे । स॒नेय॒मश्वं॒ गां वास॑ आ॒त्मानं॒ तव॑ पूरुष
‘ओषधीः’ इति मातरः, तद् वो देवीरुप ब्रुवे। सनेयमश्वं गां वास आत्मानं तव पूरुष॥
Mantra 79
अ॒श्व॒त्थे वो॑ नि॒षद॑नं प॒र्णे वो॑ वस॒तिष्कृ॒ता । गो॒भाज॒ इत्किला॑सथ॒ यत्स॒नव॑थ॒ पूरु॑षम्
अश्वत्थे वः निषदनं, पर्णे वः वसतिः कृता। गोभाज इद् किलासथ, यत् सनवथ पूरुषम्।
Mantra 80
यत्रौ॑षधीः स॒मग्म॑त॒ राजा॑न॒: समि॑ताविव । विप्र॒: स उ॑च्यते भि॒षग्र॑क्षो॒हामी॑व॒चात॑नः
यत्रौषधीः समग्मत, राजानः समिताविव। विप्रः स उच्यते भिषक्, रक्षो-हामीव-चातनः।
Mantra 81
अ॒श्वा॒व॒तीᳪ सो॑माव॒तीमू॒र्जय॑न्ती॒मुदो॑जसम् । आऽवि॑त्सि॒ सर्वा॒ ओष॑धीर॒स्मा अ॑रि॒ष्टता॑तये
अश्वावतीं सोमावतीम् ऊर्जयन्तीम् उदोजसम्। आऽवित्सि सर्वा ओषधीः अस्मा अरिष्टतातये।
Mantra 82
उच्छुष्मा॒ ओष॑धीनां॒ गावो॑ गो॒ष्ठादि॑वेरते । धन॑ᳪ सनि॒ष्यन्ती॑नामा॒त्मानं॒ तव॑ पूरुष
उच्छुष्मा ओषधीनां गावो गोष्ठादिवेरते । धनं सनिष्यन्तीनामात्मानं तव पूरुष ॥
Mantra 83
इ॒ष्कृ॑ति॒र्नाम॑ वो मा॒ताऽथो॑ यू॒यᳪ स्थ॒ निष्कृ॑तीः । सी॒राः प॑त॒त्रिणी॑ स्थन॒ यदा॒मय॑ति॒ निष्कृ॑थ
इष्कृतिरिति वो मातुर्नाम; अथो यूयं खलु निष्कृतीः। सीराः पतत्रिणी स्थ; यदामयति तन्निष्कृथ—बहिः प्रच्यावयत।
Mantra 84
अति॒ विश्वा॑: परि॒ष्ठा स्ते॒न इ॑व व्र॒जम॑क्रमुः । ओष॑धी॒: प्राचु॑च्यवु॒र्यत्किं च॑ त॒न्वो रप॑:
अति विश्वाः परिष्ठाः स्तेन इव व्रजमक्रमुः। ओषधीः प्राचुच्यवुः—यत्किं च तन्वो रपः, तदपाकुर्वन्।
Mantra 85
यदि॒मा वा॒जय॑न्न॒हमोष॑धी॒र्हस्त॑ आद॒धे । आ॒त्मा यक्ष्म॑स्य नश्यति पु॒रा जी॑व॒गृभो॑ यथा
यदि मा वाजयन्नहं ओषधीर्हस्त आदधे, आत्मा यक्ष्मस्य नश्यति—पुरा जीवगृभो यथा।
Mantra 86
यस्यौ॑षधीः प्र॒सर्प॒थाङ्ग॑मङ्गं॒ परु॑ष्परुः । ततो॒ यक्ष्मं॒ वि बा॑धध्व उ॒ग्रो म॑ध्यम॒शीरि॑व
यस्यौषधयः प्रसर्पथाङ्गमङ्गं परुष्परुः, तस्माद् यक्ष्मं विबाधध्वम्—उग्रो मध्यमशीरिव।
Mantra 87
सा॒कं य॑क्ष्म॒ प्र प॑त॒ चाषे॑ण किकिदी॒विना॑ । सा॒कं वात॑स्य॒ ध्राज्या॑ सा॒कं न॑श्य नि॒हाक॑या
साकं यक्ष्म प्र पत चाषेण किकिदीविना। साकं वातस्य ध्राज्या साकं नश्य निहाकया॥
Mantra 88
अ॒न्या वो॑ अ॒न्याम॑वत्व॒न्यान्यस्या॒ उपा॑वत । ताः सर्वा॑: संविदा॒ना इ॒दं मे॒ प्राव॑ता॒ वच॑: ॥
अन्या वो अन्यामवत्वन्यान्यस्या उपावत। ताः सर्वाः संविदाना इदं मे प्रावता वचः॥
Mantra 89
याः फ॒लिनी॒र्या अ॑फ॒ला अ॑पु॒ष्पा याश्च॑ पु॒ष्पिणी॑: । बृह॒स्पति॑प्रसूता॒स्ता नो॑ मुञ्च॒न्त्वᳪह॑सः ॥
याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः। बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्वंहसः॥
Mantra 90
मु॒ञ्चन्तु॑ मा शप॒थ्यादथो॑ वरु॒ण्या॒दु॒त । अथो॑ य॒मस्य॒ पड्वी॑शा॒त्सर्व॑स्माद्देवकिल्बि॒षात् ॥
मुञ्चन्तु मां शपथ्यादथो वरुण्यादुत । अथो यमस्य पाशात् सर्वस्माद् देवकिल्बिषात् ॥
Mantra 91
अ॒व॒पत॑न्तीरवदन्दि॒व ओष॑धय॒स्परि॑ । यं जी॒वम॒श्नवा॑महै॒ न स रि॑ष्याति॒ पूरु॑षः ॥
अवपतन्तीरवदन् दिव ओषधयः परि । यं जीवमश्नवामहै न स रिष्यति पूरुषः ॥
Mantra 92
या ओष॑धी॒: सोम॑राज्ञीर्ब॒ह्वीः श॒तवि॑चक्षणाः । तासा॑मसि॒ त्वमु॑त्त॒मारं॒ कामा॑य॒ शᳪ हृ॒दे ॥
या ओषधीः सोमराज्ञीर्बह्वीः शतविचक्षणाः । तासामसि त्वमुत्तमारं कामाय शं हृदे ॥
Mantra 93
या ओष॑धी॒: सोम॑राज्ञी॒र्विष्ठि॑ताः पृथि॒वीमनु॑ । बृह॒स्पति॑प्रसूता अस्यै॒ संद॑त्त वी॒र्य॒म्
या ओषधीः सोमराज्ञीर्विष्ठिताः पृथिवीमनु । बृहस्पतिप्रसूता अस्यै संदत्त वीर्यम् ॥
Mantra 94
याश्चे॒दमु॑पशृ॒ण्वन्ति॒ याश्च॑ दू॒रं परा॑गताः । सर्वा॑: सं॒गत्य॑ वीरुधोऽस्यै॒ संद॑त्त वी॒र्य॒म्
याश्चेदमुपशृण्वन्ति याश्च दूरं परागताः । सर्वाः संगत्य वीरुधोऽस्यै संदत्त वीर्यम् ॥
Mantra 95
मा वो॑ रिषत् खनि॒ता यस्मै॑ चा॒हं खना॑मि वः । द्वि॒पाच्चतु॑ष्पाद॒स्माक॒ᳪ सर्व॑मस्त्वनातु॒रम्
मा वो रिषत् खनिता यस्मै चाहं खनामि वः । द्विपाच्चतुष्पादस्माकं सर्वमस्त्वनातुरम् ॥
Mantra 96
ओष॑धय॒: सम॑वदन्त॒ सोमे॑न स॒ह राज्ञा॑ । यस्मै॑ कृ॒णोति॑ ब्राह्म॒णस्तᳪ रा॑जन् पारयामसि
ओषधयः समवदन्त सोमेन सह राज्ञा— ‘यस्मै ब्राह्मणः कर्म करोति, तं हे राजन् वयं सुरक्षितं पारयामः।’
Mantra 97
ना॒श॒यि॒त्री ब॒लास॒स्यार्श॑स उप॒चिता॑मसि । अथो॑ श॒तस्य॒ यक्ष्मा॑णां पाका॒रोर॑सि॒ नाश॑नी
त्वं बलासस्य नाशयित्री, अर्शस उपचितस्यापि नाशिनी। अथ च शतस्य यक्ष्माणां त्वं पाककारिणी नाशिनी च।
Mantra 98
त्वां ग॑न्ध॒र्वा अ॑खनँ॒स्त्वामिन्द्र॒स्त्वां बृह॒स्पति॑: । त्वामो॑षधे॒ सोमो॒ राजा॑ वि॒द्वान् यक्ष्मा॑दमुच्यत
त्वां गन्धर्वा अखनन्; त्वामिन्द्रः; त्वां बृहस्पतिः। हे ओषधे, विद्वान् सोमो राजा तेन यक्ष्मादमुच्यत।
Mantra 99
सह॑स्व मे॒ अरा॑ती॒: सह॑स्व पृतनाय॒तः । सह॑स्व॒ सर्वं॑ पा॒प्मान॒ᳪ सह॑मानास्योषधे
हे ओषधे, मे अरातीः सहस्व; पृतनायतः सहस्व। सर्वं पाप्मानं सहस्व—सहमानासि त्वम्।
Mantra 100
दी॒र्घायु॑स्त ओषधे खनि॒ता यस्मै॑ च त्वा॒ खना॑म्य॒हम् । अथो॒ त्वं दी॒र्घायु॑र्भू॒त्वा श॒तव॑ल्शा॒ विरो॑हतात्
हे ओषधे, तव खनिता दीर्घायुः अस्तु—यस्मै च त्वां खनामि अहं च। अथ त्वं दीर्घायुः भूत्वा शतवल्शा विरोहतात्।
Mantra 101
त्वमु॑त्त॒मास्यो॑षधे॒ तव॑ वृ॒क्षा उप॑स्तयः । उप॑स्तिरस्तु॒ सोऽस्माकं॒ यो अ॒स्माँ२ अ॑भि॒दास॑ति
त्वम् उत्तमास्योऽषधे; तव वृक्षाः उपस्तयः। उपस्तिरस्तु सः अस्माकं, योऽस्मान् अभिदासति।
Mantra 102
मा मा॑ हिᳪसीज्जनि॒ता यः पृ॑थि॒व्या यो वा॒ दिव॑ᳪ स॒त्यध॑र्मा॒ व्यान॑ट् । यश्चा॒पश्च॒न्द्राः प्र॑थ॒मो ज॒जान॒ कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम
मा मा हिंसीत् जनिता—यः पृथिव्याः सत्यधर्मा व्यानट्, यो वा दिवं व्यानट्; यश्चापश्चन्द्राः प्रथमो जजान। कस्मै देवाय हविषा विधेम?
Mantra 103
अ॒भ्या व॑र्तस्व पृथिवि य॒ज्ञेन॒ पय॑सा स॒ह । व॒पां ते॑ अ॒ग्निरि॑षि॒तो अ॑रोहत्
अभ्या वर्तस्व पृथिवि यज्ञेन पयसा सह। वपां ते अग्निरिषितोऽरोहत्।
Mantra 104
अग्ने॒ यत्ते॑ शु॒क्रं यच्च॒न्द्रं यत्पू॒तं यच्च॑ य॒ज्ञिय॑म् । तद्दे॒वेभ्यो॑ भरामसि
अग्ने यत्ते शुक्रं यच्चन्द्रं यत्पूतं यच्च यज्ञियम्। तद्देवेभ्यो भरामसि।
Mantra 105
इष॒मूर्ज॑म॒हमि॒त आद॑मृ॒तस्य॒ योनिं॑ महि॒षस्य॒ धारा॑म् । आ मा॒ गोषु॑ विश॒त्वा त॒नूषु॒ जहा॑मि से॒दिमनि॑रा॒ममी॑वाम्
इषमूर्जमहमित आददे—ऋतस्य योनिं महिषस्य धाराम्। आ मा गोषु विशत्वा तनूषु; जहामि सेदिमनिराममीवाम्।
Mantra 106
अग्ने॒ तव॒ श्रवो॒ वयो॒ महि॑ भ्राजन्ते अ॒र्चयो॑ विभावसो । बृह॑द्भानो॒ शव॑सा॒ वाज॑मु॒क्थ्यं दधा॑सि दा॒शुषे॑ कवे
अग्ने तव श्रवो वयो महि; भ्राजन्ते अर्चयो विभावसो। बृहद्भानो शवसा वाजमुक्थ्यं दधासि दाशुषे कवे।
Mantra 107
पा॒व॒कव॑र्चाः शु॒क्रव॑र्चा॒ अनू॑नवर्चा॒ उदि॑यर्षि भा॒नुना॑ । पु॒त्रो मा॒तरा॑ वि॒चर॒न्नुपा॑वसि पृ॒णक्षि॒ रोद॑सी उ॒भे
पावकवर्चाः शुक्रवर्चा अनूनवर्चा उदियर्षि भानुना। पुत्रो मातरा विचरन्नुपावसि; पृणक्षि रोदसी उभे।
Mantra 108
ऊर्जो॑ नपाज्जातवेदः सुश॒स्तिभि॒र्मन्द॑स्व धी॒तिभि॑र्हि॒तः । त्वे इष॒: सन्द॑धु॒र्भूरि॑वर्पसश्चि॒त्रोत॑यो वा॒मजा॑ताः
ऊर्जो नपाज्जातवेदः, सुशस्तिभिर्मन्दस्व धीतिभिर्हितः। त्वे इषः सन्दधुः, भूरिवर्पसः, चित्रोतयो वामजाताः।
Mantra 109
इ॒र॒ज्यन्न॑ग्ने प्रथयस्व ज॒न्तुभि॑र॒स्मे रायो॑ अमर्त्य । स द॑र्श॒तस्य॒ वपु॑षो॒ वि रा॑जसि पृ॒णक्षि॑ सान॒सिं क्रतु॑म्
हे अग्ने, इरज्यन् जन्तुभिः सह प्रथयस्व; अस्मे, अमर्त्य, रायः प्रथयस्व। स दर्शतस्य वपुषो वि राजसि; सानसिं क्रतुं पृणक्षि।
Mantra 110
इ॒ष्क॒र्तार॑मध्व॒रस्य॒ प्रचे॑तसं॒ क्षय॑न्त॒ᳪ राध॑सो म॒हः । रा॒तिं वा॒मस्य॑ सु॒भगां॑ म॒हीमिषं॒ दधा॑सि सान॒सिᳪ र॒यिम्
अध्वरस्य इष्कर्तारं प्रचेतसं, महः राधसः क्षयन्तम्—त्वं वामस्य शुभगां महीं रातिम्, महीं इषं च, सानसिं रयिं च दधासि।
Mantra 111
ऋ॒तावा॑नं महि॒षं वि॒श्वद॑र्शतम॒ग्निᳪ सु॒म्नाय॑ दधिरे पु॒रो जना॑: । श्रुत्क॑र्णᳪ स॒प्रथ॑स्तमं त्वा गि॒रा दै॑व्यं॒ मानु॑षा यु॒गा
ऋतावानं महिषं विश्वदर्शतमग्निं सुम्नाय पुरो जनाः दधिरे। त्वां श्रुत्कर्णं सप्रथस्तमं दैव्यं मानुषा युगा गिरा (स्तुवन्ति)।
Mantra 112
आ प्या॑यस्व॒ समे॑तु ते वि॒श्वत॑: सोम॒ वृष्ण्य॑म् । भवा॒ वाज॑स्य सङ्ग॒थे
हे सोम, आ प्या॑यस्व; विश्वतः ते वृष्ण्यं समेतु। वाजस्य सङ्गथे त्वं सङ्गम-स्थानं भव।
Mantra 113
सं ते॒ पया॑ᳪसि॒ समु॑ यन्तु॒ वाजा॒ः सं वृष्ण्या॑न्यभिमाति॒षाह॑ः । आ॒प्याय॑मानो अ॒मृता॑य सोम दि॒वि श्रवा॑ᳪस्युत्त॒मानि॑ धिष्व
सं ते पयांसि समु यन्तु वाजाः, सं वृष्ण्यान्यभिमातिषाह। आप्यायमानो अमृताय सोम, दिवि श्रवांसि उत्तमानि धिष्व।
Mantra 114
आ प्या॑यस्व मदिन्तम॒ सोम॒ विश्वे॑भिर॒ᳪशुभि॑ः । भवा॑ नः स॒प्रथ॑स्तम॒ः सखा॑ वृ॒धे
आ प्या॑यस्व मदिन्तम सोम विश्वेभिरंशुभिः। भवा नः सप्रथस्तमः सखा वृधे॥
Mantra 115
आ ते॑ व॒त्सो मनो॑ यमत्पर॒माच्चि॑त्स॒धस्था॑त् । अग्ने॒ त्वाङ्का॑मया गि॒रा
आ ते वत्सो मनो यमत्परमाच्चित्सधस्थात्। अग्ने त्वाङ्कामया गिरा॥
Mantra 116
तुभ्यं॒ ता अ॑ङ्गिरस्तम॒ विश्वा॑ः सुक्षि॒तय॒ः पृथ॑क् । अग्ने॒ कामा॑य येमिरे
तुभ्यं ता अङ्गिरस्तम विश्वाः सुक्षितयः पृथक्। अग्ने कामाय येमिरे॥
Mantra 117
अ॒ग्निः प्रि॒येषु॒ धाम॑सु॒ कामो॑ भू॒तस्य॒ भव्य॑स्य । स॒म्राडेको॒ वि रा॑जति
अग्निः प्रियेषु धामसु भूतो भविष्योश्च कामः। सम्राडेको विराजति॥
Frequently Asked Questions
It continues Agnicayana, especially brick-laying and Lokampr̥ṇā (space-filling) formulas that complete and stabilize the fire-altar as Agni’s cosmic body.
These are continuity-seals: the rite repeatedly recalls vitality, nourishment, and lifespan so the sacrificer’s gains are not lost between ritual steps and the altar remains securely enlivened.
It asks Varuṇa-Āditya to loosen bonds above, below, and in between—removing constraint and restoring freedom to proceed, showing that right ritual seeks both welfare and release from binding forces.