पार्थिवप्रतिमापूजाविधानम् (Pārthiva-pratimā Pūjā-vidhāna — Procedure for Worship of an Earthen Icon)

Verse 1

कृत्तिकाशुक्रवारेषु गजकोमेडयाजनात्

कृत्तिकायां शुक्रवारे च यदा संयोगो भवति, तदा गजकोमेडादिदानयुतं यजनं महत्फलप्रदं, शिवभक्तिं दृढयति, तदनुग्रहेण मोक्षमार्गं च पुष्णाति।

Verse 2

सूत उवाच । सुसाधुपृष्टं युष्माभिः सदा सर्वार्थदायकम् । सद्यो दुःखस्य शमनं शृणुत प्रब्रवीमि वः

सूत उवाच—युष्माभिः सुसाधु पृष्टं, एतत्सदा सर्वार्थदायकम्। सद्यो दुःखशमनं; शृणुत, वः प्रब्रवीमि।

Verse 3

अपमृत्युहरं कालमृत्योश्चापि विनाशनम् । सद्यः कलत्रपुत्रादिधनधान्यप्रदं द्विजाः

अपमृत्युहरं, कालमृत्योश्चापि विनाशनम्। सद्यः कलत्रपुत्रादिधनधान्यप्रदं, द्विजाः।

Verse 4

अन्नादिभोज्यं वस्त्रादिसर्वमुत्पद्यते यतः । ततो मृदादिप्रतिमापूजाभीष्टप्रदा भुवि

अन्नादिभोज्यं वस्त्रादि सर्वमुत्पद्यते यतः, ततो भुवि मृदादिप्रतिमापूजा अभीष्टप्रदा भवति।

Verse 5

पुरुषाणां च नारीणामधिकारोत्र निश्चितम् । नद्यां तडागे कूपे वा जलांतर्मृदमाहरेत्

पुरुषाणां च नारीणामधिकारोऽत्र निश्चितः। नद्यां तडागे कूपे वा जलान्तर्मृदमाहरेत्।

Verse 6

संशोध्य गंधचूर्णेन पेषयित्वा सुमंडपे । हस्तेन प्रतिमां कुर्यात्क्षीरेण च सुसंस्कृताम्

गन्धचूर्णेन संशोध्य पेषयित्वा सुमण्डपे। हस्तेन प्रतिमां कुर्यात् क्षीरेण च सुसंस्कृताम्।

Verse 7

अंगप्रत्यंगकोपेतामायुधैश्च समन्विताम् । पद्मासनस्थितां कृत्वा पूजयेदादरेण हि

अङ्गप्रत्यङ्गकोपेतामायुधैश्च समन्विताम्। पद्मासनस्थितां कृत्वा पूजयेदादरेण हि।

Verse 8

विघ्नेशादित्यविष्णूनामंबायाश्च शिवस्य च । शिवस्यशिवलिंगं च सर्वदा पूजयेद्द्विज

हे द्विज! विघ्नेशं सूर्यं विष्णुं अम्बां शिवं च नित्यं पूजयेत्; विशेषतः शिवस्य स्वलिङ्गं सर्वदा पूजयेत्।

Verse 9

षोडशैरुपचारैश्च कुर्यात्तत्फलसिद्धये । पुष्पेण प्रोक्षणं कुर्यादभिषेकं समंत्रकम्

षोडशोपचारैः शिवं सम्यक् पूजयेत् फलसिद्धये। पुष्पैः प्रोक्षणं कुर्यात्, मन्त्रयुक्तं चाभिषेकं कुर्यात्।

Verse 10

शाल्यन्नेनैव नैवेद्यं सर्वं कुडवमानतः । गृहे तु कुडवं ज्ञेयं मानुषे प्रस्थमिष्यते

शाल्यन्नेनैव सर्वं नैवेद्यं कुडवमानतः समर्पयेत्। गृहे कुडवो मानः, मानुषे तु प्रस्थ इष्यते।

Verse 11

दैवे प्रस्थत्रयं योग्यं स्वयंभोः प्रस्थपंचकम् । एवं पूर्णफलं विद्यादधिकं वै द्वयं त्रयम्

दैवे लिङ्गे प्रस्थत्रयं योग्यं, स्वयंभूलिङ्गे प्रस्थपञ्चकम्। एवं पूजया पूर्णफलं विद्याद्, द्विगुणं त्रिगुणं चाधिकम्।

Verse 12

सहस्रपूजया सत्यं सत्यलोकं लभेद्द्विजः । द्वादशांगुलमायामं द्विगुणं च ततोऽधिकम्

सहस्रपूजया सत्येन द्विजः सत्यलोकं लभेत्। आयामः द्वादशाङ्गुलः, विस्तारश्च ततो द्विगुणोऽथवाधिकः।

Verse 13

प्रमाणमंगुलस्यैकं तदूर्ध्वं पंचकत्रयम् । अयोदारुकृतं पात्रं शिवमित्युच्यते बुधैः

प्रमाणमङ्गुलस्यैकं तदूर्ध्वं पञ्चकत्रयम् । अयोदारुकृतं पात्रं शिवपात्रमिति बुधैः कथ्यते ॥

Verse 14

तदष्टभागः प्रस्थः स्यात्तच्चतुःकुडवं मतम् । दशप्रस्थं शतप्रस्थं सहस्रप्रस्थमेव च

तदष्टभागः प्रस्थः स्यात् तच्चतुःकुडवं मतम् । दशप्रस्थं शतप्रस्थं सहस्रप्रस्थमेव च ॥

Verse 15

जलतैलादिगंधानां यथायोग्यं च मानतः । मानुषार्षस्वयंभूनां महापूजेति कथ्यते

जलतैलादिगन्धानां यथायोग्यं यथामितम्। मानुषार्षस्वयंभूनां लिङ्गानां सा महापूजा॥

Verse 16

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां षोडशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां षोडशोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 17

दीपाज्ज्ञानमवाप्नोति तांबूलाद्भोगमाप्नुयात् । तस्मात्स्नानादिकं षट्कं प्रयत्नेन प्रसाधयेत्

दीपदानाज्ज्ञानमाप्नोति ताम्बूलाद्भोगमश्नुते। तस्मात्स्नानादिकं षट्कं प्रयत्नेन समाचरेत्॥

Verse 18

नमस्कारो जपश्चैव सर्वाभीष्टप्रदावुभौ । पूजान्ते च सदाकार्यौ भोगमोक्षार्थिभिर्नरैः

नमस्कारजपौ चैव सर्वाभीष्टप्रदौ स्मृतौ। पूजान्ते नित्यकर्तव्यौ भोगमोक्षार्थिभिर्नरैः॥

Verse 19

संपूज्य मनसा पूर्वं कुर्यात्तत्तत्सदा नरः । देवानां पूजया चैव तत्तल्लोकमवाप्नुयात्

संपूज्य मनसा पूर्वं कुर्यात्तत्तत्सदा नरः। देवानां पूजया चैव तत्तल्लोकमवाप्नुयात्॥

Verse 20

तदवांतरलोके च यथेष्टं भोग्यमाप्यते । तद्विशेषान्प्रवक्ष्यामि शृणुत श्रद्धया द्विजाः

तदवांतरलोके च यथेष्टं भोग्यमाप्यते। तद्विशेषान्प्रवक्ष्यामि शृणुत श्रद्धया द्विजाः॥

Verse 21

विघ्नेशपूजया सम्यग्भूर्लोकेऽभीष्टमाप्नुयात् । शुक्रवारे चतुर्थ्यां च सिते श्रावणभाद्र के

विघ्नेशपूजया सम्यग्भूर्लोकेऽभीष्टमाप्नुयात्। शुक्रवारे चतुर्थ्यां च सिते श्रावणभाद्रके॥

Verse 22

भिषगृक्षे धनुर्मासे विघ्नेशं विधिवद्यजेत् । शतं पूजासहस्रं वा तत्संख्याकदिनैर्व्रजेत्

भिषगृक्षे धनुर्मासे विघ्नेशं विधिवद्यजेत्। शतं पूजासहस्रं वा तत्संख्याकदिनैर्व्रजेत्॥

Verse 23

देवाग्निश्रद्धया नित्यं पुत्रदं चेष्टदं नृणाम् । सर्वपापप्रशमनं तत्तद्दुरितनाशनम्

देवाग्निश्रद्धया नित्यं पुत्रदं चेष्टदं नृणाम्। सर्वपापप्रशमनं तत्तद्दुरितनाशनम्॥

Verse 24

वारपूजांशिवादीनामात्मशुद्धिप्रदां विदुः । तिथिनक्षत्रयोगानामाधारं सार्वकामिकम्

वारपूजां शिवादीनामात्मशुद्धिप्रदां विदुः। तिथिनक्षत्रयोगानामाधारं सार्वकामिकम्॥

Verse 25

तथा बृद्धिक्षयाभावात्पूर्णब्रह्मात्मकं विदुः । उदयादुदयं वारो ब्रह्मप्रभृति कर्मणाम्

तथा वृद्धिक्षयाभावात् पूर्णब्रह्मात्मकं विदुः। उदयादुदयं वारो ब्रह्मप्रभृति कर्मणाम्॥

Verse 26

तिथ्यादौ देवपूजा हि पूर्णभोगप्रदा नृणाम् । पूर्वभागः पितृणां तु निशि युक्तः प्रशस्यते

तिथ्यादौ देवपूजा हि पूर्णभोगप्रदा नृणाम्। पूर्वभागः पितृणां तु निशि युक्तः प्रशस्यते॥

Verse 27

परभागस्तु देवानां दिवा युक्तः प्रशस्यते । उदयव्यापिनी ग्राह्या मध्याह्ने यदि सा तिथिः

परभागस्तु देवानां दिवायुक्तः प्रशस्यते। उदयव्यापिनी तिथिर्ग्राह्या; मध्याह्नेऽपि यदि वर्तते तदा सा कर्मणि ग्राह्या॥

Verse 28

देवकार्ये तथा ग्राह्यास्थिति ऋक्षादिकाः शुभाः । सम्यग्विचार्य वारादीन्कुर्यात्पूजाजपादिकम्

देवकार्ये शुभाः स्थितय ऋक्षादिकाः सम्यग्ग्राह्याः। वारादीन् सम्यग्विचार्य ततः पूजाजपादिकं कुर्यात्॥

Verse 29

पूजार्यते ह्यनेनेति वेदेष्वर्थस्य योजना । पूर्णभोगफलसिद्धिश्च जायते तेन कर्मणा

वेदेषु अर्थस्य योजना एवम्—‘अनेन पूजार्हो भवति’ इति। तेनैव कर्मणा पूर्णभोगफलसिद्धिः सम्पद्यते।

Verse 30

मनोभावांस्तथा ज्ञानमिष्टभोगार्थयोजनात् । पूजाशब्दर्थ एवं हि विश्रुतो लोकवेदयोः

इष्टभोगफलप्राप्त्यर्थं मनोभावान् तथा सम्यग्ज्ञानं योजयति इति कारणात्। पूजाशब्दस्य अयम् अर्थः लोके वेदे च प्रसिद्धः।

Verse 31

नित्यनैमित्तिकं कालात्सद्यः काम्ये स्वनुष्ठिते । नित्यं मासं च पक्षं च वर्षं चैव यथाक्रमम्

नित्यनैमित्तिककर्मणां फलं कालेनैव प्राप्यते; काम्यकर्मणि तु सम्यगनुष्ठिते सद्य एव फलप्राप्तिः। क्रमशः—काम्ये सद्यः, अन्येषु नित्यं मासं पक्षं वर्षं च।

Verse 32

तत्तत्कर्मफलप्राप्तिस्तादृक्पापक्षयः क्रमात् । महागणपतेः पूजा चतुर्थ्यां कृष्णपक्षके

तत्तत्कर्मणां यथायोग्यं फलप्राप्तिः क्रमात् स्यात्, तादृशपापक्षयोऽपि शनैः। तस्मात् कृष्णपक्षे चतुर्थ्यां महागणपतेः पूजा कार्या।

Verse 33

पक्षपापक्षयकरी पक्षभोगफलप्रदा । चैत्रे चतुर्थ्यां पूजा च कृता मासफलप्रदा

पक्षपापक्षयकरी पक्षभोगफलप्रदा। चैत्रमासे चतुर्थ्यां या पूजा कृता सा मासफलप्रदा भवति।

Verse 34

वर्षभोगप्रदा ज्ञेया कृता वै सिंहभाद्र के । श्रवण्यादित्यवारे च सप्तम्यां हस्तभे दिने

वर्षभोगप्रदा ज्ञेया कृता वै सिंहभाद्रके । श्रवण्यादित्यवारे च सप्तम्यां हस्तभे दिने ॥

Verse 35

माघशुक्ले च सप्तम्यामादित्ययजनं चरेत् । ज्येष्ठभाद्र कसौम्ये च द्वादश्यां श्रवर्णक्षके

माघशुक्ले च सप्तम्यामादित्ययजनं चरेत् । ज्येष्ठे भाद्रे च सौम्ये च द्वादश्यां श्रवणर्क्षके ॥

Verse 36

द्वादश्यां विष्णुयजनमिष्टंसंपत्करं विदुः । श्रावणे विष्णुयजनमिष्टारोग्यप्रदं भवेत्

द्वादश्यां विष्णुपूजनं मङ्गलं सम्पत्करं विद्वांसो वदन्ति। श्रावणमासे विष्णुपूजनं च इष्टारोग्यप्रदं रोगनाशकं भवति॥

Verse 37

गवादीन्द्वादशानर्थान्सांगान्दत्वा तु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति द्वादश्यां विष्णुतर्पणात्

गवादिद्वादशदानानि साङ्गानि दत्त्वा यत्फलं लभ्यते। तत्फलमेव द्वादश्यां विष्णोस्तर्पणेन समवाप्यते॥

Verse 38

द्वादश्यां द्वादशान्विप्रान्विष्णोर्द्वादशनामतः । षोडशैरुपचारैश्च यजेत्तत्प्रीतिमाप्नुयात्

द्वादश्यां द्वादश विप्रान् विष्णोर्द्वादशनामभिः। षोडशोपचारैः सम्यगर्चयेत् तेन तस्य प्रीतिं प्रसादं चाप्नुयात्॥

Verse 39

एवं च सर्वदेवानां तत्तद्द्वादशनामकैः । द्वादशब्रह्मयजनं तत्तत्प्रीतिकरं भवेत्

एवं सर्वदेवानां तत्तद्द्वादशनामकैः। द्वादशब्रह्मयजनं भवेत् तत्तत्प्रीतिकरं सदा॥

Verse 40

कर्कटे सोमवारे च नवम्यां मृगशीर्षके । अंबां यजेद्भूतिकामः सर्वभोगफलप्रदाम्

कर्कटे सोमवारे च नवम्यां मृगशीर्षके। अम्बां यजेद्भूतिकामः सर्वभोगफलप्रदाम्॥

Verse 41

आश्वयुक्छुक्लनवमी सर्वाभीष्टफलप्रदा । आदिवारे चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे विशेषतः

आश्वयुक्शुक्लनवमी सर्वाभीष्टफलप्रदा। आदिवारे चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे विशेषतः॥

Verse 42

आर्द्रायां च महार्द्रायां शिवपूजा विशिष्यते । माघकृष्णचतुर्दश्यां सर्वाभीष्टफलप्रदा

आर्द्रायां च महार्द्रायां शिवपूजा विशिष्यते। माघकृष्णचतुर्दश्यां सर्वाभीष्टफलप्रदा॥

Verse 43

आयुष्करी मृत्युहरा सर्वसिद्धिकरी नृणाम् । ज्येष्ठमासे महार्द्रायां चतुर्दशीदिनेपि च

आयुष्यप्रदा मृत्युहराऽखिलसिद्धिप्रदा नृणाम् । ज्येष्ठमासे महार्द्रायां चतुर्दश्यां विशेषतः ॥

Verse 44

मार्गशीर्षार्द्रकायां वा षोडशैरुपचारकैः । तत्तन्मूर्तिशिवं पूज्य तस्य वै पाददर्शनम्

मार्गशीर्षेऽर्द्रकायां वा षोडशोपचारकैः। तत्तन्मूर्तिधरं शिवं पूजयित्वा तस्य पाददर्शनं लभेत्॥

Verse 45

शिवस्य यजनं ज्ञेयं भोगमोक्षप्रदं नृणाम् । वारादिदेवयजनं कार्तिके हि विशिष्यते

शिवस्य यजनं ज्ञेयं भोगमोक्षप्रदं नृणाम्। कार्तिके तु विशेषेण देवयजनं प्रशस्यते॥

Verse 46

कार्तिके मासि संप्राप्ते सर्वान्देवान्यजेद्बुधः । दानेन तपसा होमैर्जपेन नियमेन च

कार्तिके मासि संप्राप्ते सर्वान् देवान् यजेद्बुधः। दानेन तपसा होमैर्जपेन नियमेन च॥

Verse 47

षोडशैरुपचारैश्च प्रतिमा विप्रमंत्रकैः । ब्राह्मणानां भोजनेन निष्कामार्तिकरो भवेत्

षोडशोपचारैः प्रतिमां विप्रमन्त्रैः समर्च्य, ब्राह्मणान् भोजयित्वा च, निष्कामार्तिकरः स्यात्।

Verse 48

कार्तिके देवयजनं सर्वभोगप्रदं भवेत् । व्याधीनां हरणं चैव भवेद्भूतग्रहक्षयः

कार्तिके देवयजनं सर्वभोगप्रदं भवेत्; व्याधिहरं च, भूतग्रहजनितोपद्रवक्षयकरं भवेत्।

Verse 49

कार्तिकादित्यवारेषु नृणामादित्यपूजनात् । तैलकार्पासदानात्तु भवेत्कुष्ठादिसंक्षयः

कार्तिकेऽदित्यवारेषु नृणामादित्यपूजनात्। तैलकार्पासदानाच्च भवेत्कुष्ठादिसंक्षयः॥

Verse 50

हरीतकीमरीचीनां वस्त्रक्षीरादिदानतः । ब्रह्मप्रतिष्ठया चैव क्षयरोगक्षयो भवेत्

हरीतकीमरीचीनां वस्त्रक्षीरादिदानतः। ब्रह्मप्रतिष्ठया चैव क्षयरोगक्षयो भवेत्॥

Verse 51

दीपसर्षपदानाच्च अपस्मारक्षयो भवेत् । कृत्तिकासोमवारेषु शिवस्य यजनं नृणाम्

दीपसर्षपदानाच्च अपस्मारक्षयो भवेत्। कृत्तिकासोमवारेषु शिवस्य यजनं नृणाम्॥

Verse 52

महादारिद्र्य शमनं सर्वसंपत्करं भवेत् । गृहक्षेत्रादिदानाच्च गृहोपकरणादिना

गृहक्षेत्रादिदानं गृहोपकरणादिदानं च महादारिद्र्यशमनं सर्वसंपत्करं भवति।

Verse 53

कृत्तिकाभौमवारेषु स्कंदस्य यजनान्नृणाम् । दीपघंटादिदानाद्वै वाक्सिद्धिरचिराद्भवेत्

कृत्तिकायां भौमवारे च स्कन्दस्य यजनात्, दीपघण्टादिदानाद्वै वाक्सिद्धिरचिराद्भवति।

Verse 54

कृत्तिकासौम्यवारेषु विष्णोर्वै यजनं नृणाम् । दध्योदनस्य दानं च सत्संतानकरं भवेत्

कृत्तिकायां सौम्यवारे च नृणां विष्णोः पूजनं प्रशस्यते। दध्योदनदानं च सत्सन्तानप्रदं भवेत्।

Verse 55

कृतिकागुरुवारेषु ब्रह्मणो यजनाद्धनैः । मधुस्वर्णाज्यदानेन भोगवृद्धिर्भवेन्नृणाम्

कृत्तिकायां गुरुवारे च ब्राह्मणस्य धनैः पूजनात्, मधुस्वर्णाज्यदानाच्च नृणां भोगवृद्धिर्भवेत्।

Verse 56

गंधपुष्पान्नदानेन भोग्यवृद्धिर्भवेन्नृणाम्

गन्धपुष्पान्नदानैर्नृणां भोग्यवृद्धिर्भवति।

Verse 57

वंध्या सुपुत्रं लभते स्वर्णरौप्यादिदानतः । कृत्तिकाशनिवारेषु दिक्पालानां च वंदनम्

वन्ध्या स्त्री स्वर्णरौप्यादिदानतः सुपुत्रं लभते। कृत्तिकादिने शनिवारे च दिक्पालानां श्रद्धया वन्दनं कुर्यात्॥

Verse 58

दिग्गजानां च नागानां सेतुपानां च पूजनम् । त्र्यंबकस्य च रुद्रस्य विष्णोः पापहरस्य च

दिग्गजानां नागानां सेतुपानां च पूजनं कुर्यात्। त्र्यम्बकस्य रुद्रस्य तथा विष्णोः पापहरस्य च॥

Verse 59

ज्ञानदं ब्रह्मणश्चैव धन्वंतर्यश्विनोस्तथा । रोगापमृत्युहरणं तत्कालव्याधिशांतिदम्

ब्रह्मवत् ज्ञानदं, धन्वन्तर्यश्विनीकुमारवत् चिकित्साशक्तिप्रदं; रोगापमृत्युहरं, तत्कालव्याधिशान्तिदं च।

Verse 60

लवणायसतैलानां माषादीनां च दानतः । त्रिकटुफलगंधानां जलादीनां च दानतः

लवणायसतैलादीनां, माषादिधान्यदानतः; त्रिकटुफलगन्धानां, जलादीनां च दानतः पुण्यं वर्धते।

Verse 61

द्रवाणां कठिनानां च प्रस्थेन पलमानतः । स्वर्गप्राप्तिर्धनुर्मासे ह्युषःकाले च पूजनम्

द्रवकठिनद्रव्याणां प्रस्थेन पलमानतः समर्पणात् स्वर्गप्राप्तिः; धनुर्मासे विशेषतः उषःकाले पूजनं पुण्यतमम्।

Verse 62

शिवादीनां च सर्वेषां क्रमाद्वै सर्वसिद्धये । शाल्यन्नस्य हविष्यस्य नैवेद्यं शस्तमुच्यते

शिवादीनां च सर्वेषां देवतानां क्रमपूजने । सर्वसिद्ध्यर्थं शाल्यन्नहविष्यस्य नैवेद्यं परमं प्रशस्तमुच्यते ॥

Verse 63

विविधान्नस्य नैवेद्यं धनुर्मासे विशिष्यते । मार्गशीर्षेऽन्नदस्यैव सर्वमिष्टफलं भवेत्

धनुर्मासे विशेषेण विविधान्ननैवेद्यं प्रशस्यते । मार्गशीर्षेऽन्नदानस्य सर्वमिष्टफलं भवेत् ॥

Verse 64

पापक्षयं चेष्टसिद्धिं चारोग्यं धर्ममेव च । सम्यग्वेदपरिज्ञानं सदनुष्ठानमेव च

पापक्षयं चेष्टसिद्धिं चारोग्यं धर्ममेव च । सम्यग्वेदपरिज्ञानं सदनुष्ठानमेव च ॥

Verse 65

इहामुत्र महाभोगानंते योगं च शाश्वतम् । वेदांतज्ञानसिद्धिं च मार्गशीर्षान्नदो लभेत्

इहामुत्र महाभोगानन्ते योगं च शाश्वतम् । वेदान्तज्ञानसिद्धिं च मार्गशीर्षान्नदो लभेत् ॥

Verse 66

मार्गशीर्षे ह्युषःकाले दिनत्रयमथापि वा । यजेद्देवान्भोगकामो नाधनुर्मासिको भवेत्

मार्गशीर्षे ह्युषःकाले दिनत्रयमथापि वा । भोगकामो यजेद्देवान् नाधनुर्मासिको भवेत् ॥

Verse 67

यावत्संगवकालं तु धनुर्मासो विधीयते । धनुर्मासे निराहारो मासमात्रं जितेंद्रियः

यावत्संगवकालं तु धनुर्मासो विधीयते । धनुर्मासे निराहारो मासमात्रं जितेन्द्रियः ॥

Verse 68

आमध्याह्नजपेद्विप्रो गायत्रीं वेदमातरम् । पंचाक्षरादिकान्मंत्रान्पश्चादासप्तिकं जपेत्

आमध्याह्नजपेद्विप्रो गायत्रीं वेदमातरम् । पञ्चाक्षरादिकान्मन्त्रान् पश्चादासप्तिकं जपेत् ॥

Verse 69

ज्ञानं लब्ध्वा च देहांते विप्रो मुक्तिमवाप्नुयात् । अन्येषां नरनारीणां त्रिःस्नानेन जपेन च

ज्ञानं लब्ध्वा देहान्ते विप्रो मुक्तिमवाप्नुयात्। अन्येषां नरनारीणां त्रिःस्नानेन जपेन च मुक्तिः समीप्यते।

Verse 70

सदा पंचाक्षरस्यैव विशुद्धं ज्ञानमाप्यते । इष्टमन्त्रान्सदा जप्त्वा महापापक्षयं लभेत्

पञ्चाक्षरस्य नित्यभक्त्या विशुद्धं ज्ञानमाप्यते। इष्टमन्त्रान् सदा जप्त्वा महापापक्षयं लभेत्।

Verse 71

धनुर्मासे विशेषेण महानैवेद्यमाचरेत् । शालितंडुलभारेण मरीचप्रस्थकेन च

धनुर्मासे विशेषेण महन्नैवेद्यमाचरेत्। शालितण्डुलभारेण मरीचप्रस्थकेन च शिवाय।

Verse 72

गणनाद्द्वादशं सर्वं मध्वाज्यकुडवेन हि । द्रोणयुक्तेन मुद्गेन द्वादशव्यंजनेन च

एतेषु सर्वेषु द्रव्येषु गणना द्वादशैव भवेत्—मधुघृतयोः कुडवमात्रया, मुद्गस्य द्रोणमात्रया, तथा द्वादशव्यञ्जनैश्च सह।

Verse 73

घृतपक्वैरपूपैश्च मोदकैः शालिकादिभिः । द्वादशैश्च दधिक्षीरैर्द्वादशप्रस्थकेन च

घृतपक्वैरपूपैश्च मोदकैः शालिकादिभिः सह; दधिक्षीरयोश्च द्वादशमात्राः, सर्वं द्वादशप्रस्थकपरिमाणं भवेत्।

Verse 74

नारिकेलफलादीनां तथा गणनया सह । द्वादशक्रमुकैर्युक्तं षट्त्रिंशत्पत्रकैर्युतम्

नारिकेलफलादीनां गणनया समन्वितम्। द्वादशक्रमुकैर्युक्तं षट्त्रिंशत्पत्रकैः सह॥

Verse 75

कर्पूरखुरचूर्णेन पंचसौगंधिकैर्युतम् । तांबूलयुक्तं तु यदा महानैवेद्यलक्षणम्

कर्पूरखुरचूर्णेन पञ्चसौगन्धिकैर्युतम्। ताम्बूलसहितं यत्तु तन्महानैवेद्यलक्षणम्॥

Verse 76

महानैवेद्यमेतद्वै देवतार्पणपूर्वकम् । वर्णानुक्रमपूर्वेण तद्भक्तेभ्यः प्रदापयेत्

महानैवेद्यमेतद्वै देवतार्पणपूर्वकम्। वर्णानुक्रमपूर्वेण तद्भक्तेभ्यः प्रदापयेत्॥

Verse 77

एवं चौदननैवेद्याद्भूमौ राष्ट्रपतिर्भवेत् । महानैवेद्यदानेन नरः स्वर्गमवाप्नुयात्

एवं चौदननैवेद्यप्रदानेन भूमौ राज्याधिपतिः भवेत्। महानैवेद्यदानात् नरः स्वर्गलोकम् अवाप्नुयात्॥

Verse 78

महानैवेद्यदानेन सहस्रेण द्विजर्षभाः । सत्यलोके च तल्लोके पूर्णमायुरवाप्नुयात्

महानैवेद्यदानेन सहस्रेण द्विजर्षभाः। सत्यलोके च तल्लोके पूर्णमायुरवाप्नुयात्॥

Verse 79

सहस्राणां च त्रिंशत्या महानैवेद्यदानतः । तदूर्ध्वलोकमाप्यैव न पुनर्जन्मभाग्भवेत्

सहस्राणां च त्रिंशत्या महानैवेद्यदानतः तदूर्ध्वलोकमाप्यैव न पुनर्जन्मभाग्भवेत्।

Verse 80

सहस्राणां च षट्त्रिंशज्जन्म नैवेद्यमीरितम् । तावन्नैवेद्यदानं तु महापूर्णं तदुच्यते

सहस्राणां च षट्त्रिंशज्जन्म नैवेद्यमीरितम्। तावन्नैवेद्यदानं तु महापूर्णं तदुच्यते॥

Verse 81

महापूर्णस्य नैवेद्यं जन्मनैवेद्यमिष्यते । जन्मनैवेद्यदानेन पुनर्जन्म न विद्यते

महापूर्णस्य नैवेद्यं जन्मनैवेद्यमिष्यते। जन्मनैवेद्यदानेन पुनर्जन्म न विद्यते॥

Verse 82

ऊर्जे मासि दिने पुण्ये जन्म नैवेद्यमाचरेत् । संक्रांतिपातजन्मर्क्षपौर्णमास्यादिसंयुते

ऊर्जे मासि पुण्यदिने जन्मनैवेद्यं समाचरेत्। संक्रान्तिपातजन्मर्क्षपौर्णमास्यादिसंयोगे विशेषतः॥

Verse 83

अब्दजन्मदिने कुर्याज्जन्मनैवेद्यमुत्तमम् । मासांतरेषु जन्मर्क्षपूर्णयोगदिनेपि च

अब्दजन्मदिने कुर्याज्जन्मनैवेद्यमुत्तमम्। मासान्तरेषु जन्मर्क्षपूर्णयोगदिनेऽपि च॥

Verse 84

मेलने च शनैर्वापि तावत्साहस्रमाचरेत् । जन्मनैवेद्यदानेन जन्मार्पणफलं लभेत्

मेलने च शनैर्वापि तावत्साहस्रमाचरेत् । जन्मनैवेद्यदानेन जन्मार्पणफलं लभेत् ॥

Verse 85

जन्मार्पणाच्छिवः प्रीतिः स्वसायुज्यं ददाति हि । इदं तज्जन्मनैवेद्यं शिवस्यैव प्रदापयेत्

जन्मार्पणाच्छिवः प्रीतिः स्वसायुज्यं ददाति हि । इदं तज्जन्मनैवेद्यं शिवस्यैव प्रदापयेत् ॥

Verse 86

योनिलिंगस्वरूपेण शिवो जन्मनिरूपकः । तस्माज्जन्मनिवृत्त्यर्थं जन्म पूजा शिवस्य हि

योनिलिङ्गस्वरूपेण शिवो जन्मनिरूपकः । तस्माज्जन्मनिवृत्त्यर्थं जन्मपूजा शिवस्य हि ॥

Verse 87

बिंदुनादात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् । बिंदुः शक्तिः शिवो नादः शिवशक्त्यात्मकं जगत्

बिन्दुनादात्मकं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम्। बिन्दुः शक्तिरिति प्रोक्ता, नादः शिव इति स्मृतः; अतः शिवशक्त्यात्मकं जगदिदं समस्तम्॥

Verse 88

नादाधारमिदं बिंदुर्बिंद्वाधारमिदं जगत् । जगदाधारभूतौ हि बिंदुनादौ व्यवस्थितौ

नादाधारोऽयं बिन्दुः, बिन्द्वाधारमिदं जगत्। जगदाधारभूतौ हि बिन्दुनादौ प्रतिष्ठितौ॥

Verse 89

बिन्दुनादयुतं सर्वं सकलीकरणं भवेत् । सकलीकरणाज्जन्मजगत्प्राप्नोत्यसंशयः

बिन्दुनादयुतं सर्वं तत्त्वं सकलीकरणं भवति। सकलीकरणात् जन्मजगत्—देहधारी विश्वं—निःसन्देहं प्राप्नोति॥

Verse 90

बिंदुनादात्मकं लिंगं जगत्कारणमुच्यते । बिंदुर्देवीशिवो नादः शिवलिंगं तु कथ्यते

बिन्दुनादात्मकं लिङ्गं जगत्कारणमिति स्मृतम्। बिन्दुः देवीशिवात्मकः, नादः शिवस्य आद्यस्पन्दः; अतः शिवलिङ्गमिति कथ्यते॥

Verse 91

तस्माज्जन्मनिवृत्त्यर्थं शिवलिंगं प्रपूजयेत् । माता देवी बिंदुरूपा नादरूपः शिवः पिता

तस्माज्जन्मनिवृत्त्यर्थं शिवलिङ्गं प्रपूजयेत्। माता देवी बिन्दुरूपा, नादरूपः शिवः पिता॥

Verse 92

पूजिताभ्यां पितृभ्यां तु परमानंद एव हि । परमानंदलाभार्थं शिवलिंगं प्रपूजयेत्

पूजिताभ्यां पितृभ्यां तु परमानन्द एव हि। परमानन्दलाभार्थं शिवलिङ्गं प्रपूजयेत्॥

Verse 93

सा देवी जगतां माता स शिवो जगतः पिता । पित्रोः शुश्रूषके नित्यं कृपाधिक्यं हि वर्धते

सा देवी जगतां माता, स शिवो जगतः पिता। पित्रोः शुश्रूषके नित्यं कृपाधिक्यं हि वर्धते॥

Verse 94

कृपयांतर्गतैश्वर्यं पूजकस्य ददाति हि । तस्मादंतर्गतानंदलाभार्थं मुनिपुंगवाः

कृपया भगवान् शिवः पूजकाय अन्तर्गतैश्वर्यं ददाति हि। तस्माद् हे मुनिपुङ्गवाः, अन्तर्जातानन्दलाभार्थं पूजनं विधेयम्॥

Verse 95

पितृमातृस्वरूपेण शिवलिंगं प्रपूजयेत् । भर्गः पुरुषरूपो हि भर्गा प्रकृतिरुच्यते

पितृमातृस्वरूपेण शिवलिङ्गं प्रपूजयेत्। भर्गः पुरुषरूपो हि, भर्गा प्रकृतिरुच्यते॥

Verse 96

अव्यक्तांतरधिष्ठानं गर्भः पुरुष उच्यते । सुव्यक्तांतरधिष्ठानं गर्भः प्रकृतिरुच्यते

अव्यक्तान्तरधिष्ठानं गर्भः पुरुष उच्यते। सुव्यक्तान्तरधिष्ठानं गर्भः प्रकृतिरुच्यते॥

Verse 97

पुरुषत्वादिगर्भो हि गर्भवाञ्जनको यतः । पुरुषात्प्रकृतो युक्तं प्रथमं जन्म कथ्यते

पुरुषत्वादिगर्भो हि गर्भवान् जनको यतः। पुरुषात् प्रकृतो युक्तं प्रथमं जन्म कथ्यते॥

Verse 98

प्रकृतेर्व्यक्ततां यातं द्वितीयं जन्म कथ्यते । जन्म जंतुर्मृत्युजन्म पुरुषात्प्रतिपद्यते

प्रकृतेर्व्यक्ततां यातं द्वितीयं जन्म कथ्यते। जन्म जन्तुर्मृत्युजन्म पुरुषात् प्रतिपद्यते॥

Verse 99

अन्यतो भाव्यतेऽवश्यं मायया जन्म कथ्यते । जीर्यते जन्मकालाद्यत्तस्माज्जीव इति स्मृतः

अन्यतो भाव्यतेऽवश्यं मायया जन्म कथ्यते। जीर्यते जन्मकालाद्यत्तस्माज्जीव इति स्मृतः॥

Verse 100

जन्यते तन्यते पाशैर्जीवशब्दार्थ एव हि । जन्मपाशनिवृत्त्यर्थं जन्मलिंगं प्रपूजयेत्

जन्यते तन्यते पाशैर्जीवशब्दार्थ एव हि। जन्मपाशनिवृत्त्यर्थं जन्मलिंगं प्रपूजयेत्॥

Verse 101

भं वृद्धिं गच्छतीत्यर्थाद्भगः प्रकृतिरुच्यते । प्राकृतैः शब्दमात्राद्यैः प्राकृतेंद्रियभोजनात्

भं वृद्धिं गच्छतीत्यर्थाद्भगः प्रकृतिरुच्यते। प्राकृतैः शब्दमात्राद्यैः प्राकृतेंद्रियभोजनात्॥

Verse 102

भगस्येदं भोगमिति शब्दार्थो मुख्यतः श्रुतः । मुख्यो भगस्तु प्रकृतिर्भगवाञ्छिव उच्यते

‘भग’शब्दस्य मुख्योऽर्थः ‘भोग’ इति श्रूयते। परं मुख्यो भगः प्रकृतिरिति, तस्मात् तां धारयन् नियच्छन् च शिवो ‘भगवान्’ इति कथ्यते।

Verse 103

भगवान्भोगदाता हि नाऽन्यो भोगप्रदायकः । भगस्वामी च भगवान्भर्ग इत्युच्यते बुधैः

भगवान् एव भोगदाता, नान्यो भोगप्रदायकः। स च भगस्वामी भगवान्, तस्माद् बुधैः ‘भर्ग’ इत्युच्यते।

Verse 104

भगेन सहितं लिंगं भगंलिंगेन संयुतम् । इहामुत्र च भोगार्थं नित्यभोगार्थमेव च

भगेन सहितं लिङ्गं भगलिङ्गेन संयुतम्। इहामुत्र च भोगार्थं कल्याणार्थं च ददाति, नित्यनूतनभोगं च प्रयच्छति॥

Verse 105

भगवंतं महादेवं शिवलिंगं प्रपूजयेत् । लोकप्रसविता सूर्यस्तच्चिह्नं प्रसवाद्भवेत्

भगवन्तं महादेवं शिवलिङ्गरूपिणं प्रपूजयेत्। लोकप्रसविता सूर्यः; तस्य चिह्नं प्रसवादेव सम्भवति॥

Verse 106

लिंगेप्रसूतिकर्तारं लिंगिनं पुरुषो यजेत् । लिंगार्थगमकं चिह्नं लिंगमित्यभिधीयते

लिङ्गे प्रसूतिकर्तारं लिङ्गिनं शिवं पुरुषो यजेत्। लिङ्गार्थगमकं चिह्नं ‘लिङ्गम्’ इत्यभिधीयते॥

Verse 107

लिंगमर्थं हि पुरुषं शिवं गमयतीत्यदः । शिवशक्त्योश्च चिह्नस्य मेलनं लिंगमुच्यते

लिङ्गं हि अर्थं पुरुषं शिवं गमयति, तस्मात् ‘लिङ्गम्’ इति। शिवशक्त्योश्च चिह्नयोर्मेलनं लिङ्गमुच्यते॥

Verse 108

स्वचिह्नपूजनात्प्रीतश्चिह्नकार्यं न वीयते । चिह्नकार्यं तु जन्मादिजन्माद्यं विनिवर्तते

स्वचिह्नपूजनात् प्रीतः चिह्नकार्यं न वीयते। चिह्नकार्यं तु जन्मादिजन्माद्यं विनिवर्तयति॥

Verse 109

प्राकृतैः पुरुषैश्चापि बाह्याभ्यंतरसंभवैः । षोडशैरुपचारैश्च शिवलिंगं प्रपूजयेत्

प्राकृतैः पुरुषैः अपि बाह्याभ्यन्तरसंभवैः षोडशोपचारैः शिवलिङ्गं प्रपूजयेत्।

Verse 110

एवमादित्यवारे हि पूजा जन्मनिवर्तिका । आदिवारे महालिंगं प्रणवेनैव पूजयेत्

एवं आदित्यवारे हि पूजा जन्मनिवर्तिका। तस्मादादिवारे महालिङ्गं प्रणवेनैव पूजयेत्।

Verse 111

आदिवारे पंचगव्यैरभिषेको विशिष्यते । गोमयं गोजलं क्षीरं दध्याज्यं पंचगव्यकम्

आदिवारे पञ्चगव्यैरभिषेकः विशिष्यते। गोमयं गोजलं क्षीरं दधि आज्यं च पञ्चगव्यकम्।

Verse 112

क्षीराद्यं च पृथक्च्चैव मधुना चेक्षुसारकैः । गव्यक्षीरान्ननैवेद्यं प्रणवेनैव कारयेत्

क्षीरादीनि शुद्धद्रव्याणि पृथक् पृथगर्पयेत्, मधुना च इक्षुसारकैः सह। गव्यक्षीरसंयुक्तान्ननैवेद्यं च प्रणवेनैव (ॐकारेण) समर्पयेत्।

Verse 113

प्रणवं ध्वनिलिंगं तु नादलिंगं स्वयंभुवः । बिंदुलिंगं तु यंत्रं स्यान्मकारं तु प्रतिष्ठितम्

प्रणवः ध्वनिलिङ्गं, नादलिङ्गं स्वयंभुवः। बिन्दुलिङ्गं यन्त्ररूपं ध्येयम्; ‘म’कारस्तु प्रतिष्ठायां दृढाधारः प्रतिष्ठितः।

Verse 114

उकारं चरलिंगं स्यादकारं गुरुविग्रहम् । षड्लिंगं पूजया नित्यं जीवन्मुक्तो न संशयः

उकारः चरलीङ्गं स्यात्, अकारो गुरुविग्रहः । षड्लिङ्गं नित्यपूजया जीवन्मुक्तो भवेद् ध्रुवम्, न संशयः ॥

Verse 115

शिवस्य भक्त्या पूजा हि जन्ममुक्तिकरी नृणाम् । रुद्रा क्षधारणात्पादमर्धं वैभूतिधारणात्

शिवस्य भक्त्या या पूजा सा जन्ममुक्तिकरी नृणाम् । रुद्राक्षधारणात् पादं, वैभूतिधारणात् अर्धमेव लभेत् फलम् ॥

Verse 116

त्रिपादं मंत्रजाप्याच्च पूजया पूर्णभक्तिमान् । शिवलिंगं च भक्तं च पूज्य मोक्षं लभेन्नरः

त्रिपुण्ड्रधारणात् त्रिपादं, मन्त्रजाप्याच्च पूजया च पूर्णभक्तिमान् भवेत् । शिवलिङ्गं शिवभक्तांश्च पूजयन् नरः मोक्षं लभते ॥

Verse 117

य इमं पठतेऽध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः । तस्यैव शिवभक्तिश्च वर्धते सुदृढा द्विजाः

य इमम् अध्यायं समाहितः पठति शृणुयाद् वा । तस्य शिवभक्तिः एव वर्धते सुदृढा, हे द्विजाः ॥