Lanka KandaPrakarana 1220 Verses

Prakarana 12

यह सोपान ‘विजय-शुद्धि’ का है: भीतर के रावण (अहंकार, काम-क्रोध-लोभ) का संहार, और विजय के बाद ‘कृपा-व्यवस्था’ (जीवनदान, राज्याभिषेक, गृह-प्रेषण) द्वारा धर्म का पुनर्संस्थापन। लंका-काण्ड में युद्ध बाह्य है, पर उसका फल अंतःकरण में ‘रामाकार’ होना है—यही मुक्ति-सीढ़ी का निर्णायक पायदान है जहाँ भक्ति केवल भाव नहीं रहती, वह बंधन काटने वाली शक्ति बनती है।

लङ्काकाण्डे ‘वीर’रसस्य उत्कर्षः; किन्तु तुलसीदासः तं ‘करुणा-शान्त्योः’ परिणमयति। अस्मिन् अंशे युद्धसमाप्तेः परं देवस्तुतिः, ब्रह्मणो विनयः, दशरथदर्शनम्, मृतकपि-रीक्षाणाम् अमृतवृष्ट्या पुनर्जीवनम्, शिवविनयः, विभीषणस्य गृहशुद्धि-स्नाननिवेदनम्, पुष्पकविमानलीला च वर्तते। अत्र विजयस्यार्थः केवलं शत्रुवधः न—रामस्य ‘दीनदयालुता’ एव; येषां कृते प्राणाः गताः ते पुनर्जीविताः, कपि-रीक्षाः ‘रामाकाराः’ भूत्वा भवबन्धात् मुच्यन्ते। निर्गुणब्रह्मणः भाषा (नेति-नेति, अव्यक्तम्) सगुणरामलीला च (हास-विनोद-पटभूषणवर्षा-विमानयात्रा) एकस्य सतः द्वौ आयामौ इव दृश्येते। अत एव एषः काण्डः सोपाने ‘धर्मविजयानन्तरं कृपास्थापन’चरणः—यत्र भक्तिः ज्ञानस्य फलमपि भवति, लोकव्यवस्थायाश्च आधारः।

Verses

चौपाई 110.1-6

तब रघुपति अनुसासन पाई।मातलि चलेउ चरन सिरु नाई।।

आए देव सदा स्वारथी।बचन कहहिं जनु परमारथी।।

दीन बंधु दयाल रघुराया।देव कीन्हि देवन्ह पर दाया।।

बिस्व द्रोह रत यह खल कामी।निज अघ गयउ कुमारगगामी।।

तुम्ह समरूप ब्रह्म अबिनासी।सदा एकरस सहज उदासी।।

अकल अगुन अज अनघ अनामय।अजित अमोघसक्ति करुनामय।।

मीन कमठ सूकर नरहरी।बामन परसुराम बपु धरी।।

जब जब नाथ सुरन्ह दुखु पायो।नाना तनु धरि तुम्हइँ नसायो।।

यह खल मलिन सदा सुरद्रोही।काम लोभ मद रत अति कोही।।

अधम सिरोमनि तव पद पावा।यह हमरे मन बिसमय आवा।।

हम देवता परम अधिकारी।स्वारथ रत प्रभु भगति बिसारी।।

भव प्रबाहँ संतत हम परे।अब प्रभु पाहि सरन अनुसरे।।

taba raghupati anusāsana pāī |mātali caleu carana siru nāī ||

āe deva sadā svārathī |bacana kahahĩ janu paramārathī ||

dīna bandhu dayāla raghurāyā |deva kīnhi devanha para dāyā ||

bisva droha rata yaha khala kāmī |nija agha gayau kumāragagāmī ||

tumha samarūpa brahma abināsī |sadā ekarasa sahaja udāsī ||

akala aguna aja anagha anāmay |ajita amoghasakti karuṇāmay ||

mīna kamaṭha sūkara naraharī |bāmana parasurāma bapu dharī ||

jaba jaba nātha suranha dukhu pāyo |nānā tanu dhari tumhaĩ nasāyo ||

yaha khala malina sadā suradrohī |kāma lobha mada rata ati kohī ||

adhama siromaṇi tava pada pāvā |yaha hamare mana bisamaya āvā ||

hama devatā parama adhikārī |svāratha rata prabhu bhagati bisārī ||

bhava prabāhaṃ santata hama pare |aba prabhu pāhi sarana anusare ||

तदा रघुपतेः आज्ञां प्राप्य मातलिः चरणयोः शिरः नत्वा अगच्छत्। देवाः सदा स्वार्थिनः सन्तः आगत्य परमार्थिनः इव वचनानि अवदन्। हे दीनबन्धु, हे दयालु रघुराज, हे देव, भवता देवेषु कृपा कृता। विश्वद्रोहे रतः अयं खलः कामी स्वपापेन दुर्मार्गं गत्वा नष्टः। त्वं समरूपं ब्रह्म अविनाशि, सदा एकरसः स्वभावतः उदासीनः असि। त्वं अकलः अगुणः अजः अनघः अनामयः अजितः अमोघशक्तिः करुणामयः असि। त्वं मत्स्य, कच्छप, वराह, नरसिंह, वामन, परशुराम रूपाणि धृतवान् असि। यदा यदा हे नाथ सुराः दुःखं प्राप्नुवन्, तदा त्वं नाना शरीराणि धृत्वा तत् नाशितवान् असि। अयं खलः मलिनः सदा सुरद्रोही कामलोभमदरतः अतिकोपी आसीत्। अथच अयं अधमशिरोमणिः तव पदम् प्राप्तवान्, इदं तु अस्माकं मनसि विस्मयम् आवहति। वयं देवताः परमाधिकारिणः, तथापि स्वार्थे रताः प्रभुभक्तिं विस्मृतवन्तः। वयं भवप्रवाहे निरन्तरम् पतिताः। इदानीं हे प्रभो अस्मान् रक्ष, यतः वयं तव शरणम् अनुसृताः।

दोहा 110

करि बिनती सुर सिद्ध सब रहे जहँ तहँ कर जोरि।अति सप्रेम तन पुलकि बिधि अस्तुति करत बहोरि।।⁠110।।

kari binatī sura siddha saba rahe jahaṃ tahaṃ kara jori |ati saprema tana pulaki bidhi astuti karata bahori ||⁠110||

विनतीं कृत्वा सर्वे देवाः सिद्धाश्च यत्र तत्र हस्तौ संयम्य तिष्ठन्ति। ततः ब्रह्मा अतिप्रेमणा शरीरं पुलकितं कृत्वा भगवतः स्तुतिं कर्तुं प्रारभत।

छन्दः 111

जय राम सदा सुखधाम हरे।रघुनायक सायक चाप धरे।।

भव बारन दारन सिंह प्रभो।गुन सागर नागर नाथ बिभो।।

तन काम अनेक अनूप छबी।गुन गावत सिद्ध मुनींद्र कबी।।

जसु पावन रावन नाग महा।खगनाथ जथा करि कोप गहा।।

जन रंजन भंजन सोक भयं।गतक्रोध सदा प्रभु बोधमयं।।

अवतार उदार अपार गुनं।महि भार बिभंजन ग्यानघनं।।

अज ब्यापकमेकमनादि सदा।करुनाकर राम नमामि मुदा।।

रघुबंस बिभूषन दूषन हा।कृत भूप बिभीषन दीन रहा।।

गुन ग्यान निधान अमान अजं।नित राम नमामि बिभुं बिरजं।।

भुजदंड प्रचंड प्रताप बलं।खल बृंद निकंद महा कुसलं।।

बिनु कारन दीन दयाल हितं।छबि धाम नमामि रमा सहितं।।

भव तारन कारन काज परं।मन संभव दारुन दोष हरं।।

सर चाप मनोहर त्रोन धरं।जरजारुन लोचन भूपबरं।।

सुख मंदिर सुंदर श्रीरमनं।मद मार मुधा ममता समनं।।

अनवद्य अखंड न गोचर गो।सबरूप सदा सब होइ न गो।।

इति बेद बदंति न दंतकथा।रबि आतप भिन्नमभिन्न जथा।।

कृतकृत्य बिभो सब बानर ए।निरखंति तवानन सादर ए।।

धिग जीवन देव सरीर हरे।तव भक्ति बिना भव भूलि परे।।

अब दीन दयाल दया करिऐ।मति मोरि बिभेदकरी हरिऐ।।

जेहि ते बिपरीत क्रिया करिऐ।दुख सो सुख मानि सुखी चरिऐ।।

खल खंडन मंडन रम्य छमा।पद पंकज सेवित संभु उमा।।

नृप नायक दे बरदानमिदं।चरनांबुज प्रेम सदा सुभदं।।

jaya rāma sadā sukhadhāma hare |raghunāyaka sāyaka cāpa dhare ||

bhava bārana dārana siṃha prabho |guṇa sāgara nāgara nātha bibhō ||

tana kāma aneka anūpa chabī |guṇa gāvata siddha munīṃdra kabī ||

jasu pāvana rāvana nāga mahā |khaganātha jathā kari kōpa gahā ||

jana raṃjana bhaṃjana sōka bhayaṃ |gatakrōdha sadā prabhu bōdhamayaṃ ||

avatāra udāra apāra guṇaṃ |mahi bhāra vibhaṃjana gyānaghanaṃ ||

aja byāpaka ekamanādi sadā |karuṇākara rāma namāmi mudā ||

raghubansa bibhūṣana dūṣaṇa hā |kṛta bhūpa bibhīṣaṇa dīna rahā ||

guṇa gyāna nidhāna amāna ajaṃ |nita rāma namāmi bibhūṃ birajaṃ ||

bhujadaṃḍa pracaṃḍa pratāpa balaṃ |khala bṛṃda nikaṃda mahā kusalaṃ ||

binu kārana dīna dayāla hitaṃ |chabidhāma namāmi ramā sahitaṃ ||

bhava tāraṇa kāraṇa kāja paraṃ |mana saṃbhava dāruṇa dōṣa haraṃ ||

sara cāpa manōhara trōṇa dharaṃ |jara-jāruṇa lōcana bhūpabaraṃ ||

sukha maṃdira suṃdara śrīramanaṃ |mada māra mudhā mamatā samanaṃ ||

anavādya akhaṃḍa na gōcara gō |sabarūpa sadā saba hōi na gō ||

iti bēda badaṃti na daṃtakathā |rabi ātapa bhinnamabhinna jathā ||

kṛtakṛtya bibhō saba bānara ē |nirakhaṃti tavānana sādara ē ||

dhiga jīvana dēva sarīra harē |tava bhakti binā bhava bhūli parē ||

aba dīna dayāla dayā kari-ai |mati mōri bibhēdakarī hari-ai ||

jehi tē biparīta kriyā kari-ai |dukha sō sukha māni sukhī cari-ai ||

khala khaṃḍana maṃḍana ramya kṣamā |pada paṃkaja sēvita saṃbhu umā ||

nṛpa nāyaka dē baradānamidaṃ |caraṇāṃbuja prēma sadā subhadaṃ ||

विजयतां रामः, हे हरे, यस्य नित्यं सुखस्य प्रतिष्ठा। हे रघूणां नाथ, बाणचापधर, विजयताम्। हे प्रभो, भवगजविदारकसिंह। गुणानां सिन्धुः, सर्वज्ञः, स्वामी, सर्वव्यापी। तव देहे बहूनां कामदेवानाम् अनुपमा शोभा वर्तते। सिद्धाः मुनीन्द्राः कवयश्च तव गुणान् गायन्ति। तव कीर्तिः पावनी। कोपं कृत्वा रावणं महानागं यथा खगेन्द्रः सर्पमाददीत्, तथा गृहीतवान्। भक्तानां प्रीतिजनकः, शोकभयनाशकः। हे सदा क्रोधरहित प्रभो, ज्ञानस्वरूप। तव अवतारः उदारः, गुणाश्च अपाराः। पृथिव्या भारभञ्जनः, ज्ञानघनश्च। अजः, व्यापकः, एकः, अनादिः, सनातनः। हे करुणाकर राम, प्रहर्षेण ते नमामि। रघुवंशभूषणः, दूषणहन्ता। विभीषणं दीनं राजानं चकार। गुणज्ञाननिधिः, अहङ्काररहितः, अजः। नित्यं ते नमामि, हे व्यापक निरञ्जन राम। तव भुजदण्डौ प्रतापबलयोः प्रचण्डौ। दुष्टसमूहोन्मूलने महत् कुशलः। निमित्तं विना दीनेषु दयालुः, हितकरः। हे शोभाधाम, लक्ष्म्या सहितं ते नमामि। भवतारकः, कार्यकारणातीतः। मनसि जातानां दारुणदोषाणां हर्ता। बाणचापमनोहरतूणीरधरः। रक्तपद्मलोचनः, राजेन्द्रः। सुखमन्दिरम्, श्रियः सुन्दरः प्रियः। मदकाममोहममतानां शमनः। अनवद्यः, अखण्डः, इन्द्रियगोचरातीतः। सदा सर्वरूपः, सर्वम् भवति न च भवति। एवं वेदाः वदन्ति, न तु वृथाकथा। यथा सूर्यः स्वकीयेन आतपेन सह भिन्नः अभिन्नश्च। हे व्यापक प्रभो, एते सर्वे वानराः जीवितप्रयोजनं सिद्धम् अकुर्वन्। ते तव वदनं आदरेण पश्यन्ति। हे हरे, अस्माकं जीविताय देवशरीरेभ्यश्च धिक्। तव भक्तिं विना भवे भ्रष्टाः। इदानीं हे दीनदयाल, दयां कुरु। मम मतिं या भेदकारिणी, तां हर। यया वयं विपरीतं कुर्मः, दुःखं सुखमित्वा सुखिनः चरामः। दुष्टखण्डनः, रम्यायाः पृथिव्याः मण्डनः। यस्य चरणकमले शम्भुरुमा च सेवेते। हे नृपश्रेष्ठ, इदं वरदानं देहि। तव चरणकमलयोः प्रीतिः, सदा सुभदा।

दोहा 111

बिनय कीन्हि चतुरानन प्रेम पुलक अति गात।सोभासिंधु बिलोकत लोचन नहीं अघात।।⁠111।।

binaya kīnhi caturānana prema pulaka ati gāta |sobhāsiṃdhu bilokata locana nahīṃ aghāta ||⁠111||

चतुराननो ब्रह्मा प्रार्थनाम् अकरोत्, तस्य गात्रे प्रेमणः अतिशयेन पुलकः आसीत्। सौन्दर्यसिन्धुम् अवलोकयतः तस्य नेत्रे न कदापि तृप्तम् अभवताम्।

चौपाई 112.1-4

तेहि अवसर दसरथ तहँ आए।तनय बिलोकि नयन जल छाए।।

अनुज सहित प्रभु बंदन कीन्हा।आसिरबाद पिताँ तब दीन्हा।।

तात सकल तव पुन्य प्रभाऊ।जीत्यों अजय निसाचर राऊ।।

सुनि सुत बचन प्रीति अति बाढ़ी।नयन सलिल रोमावलि ठाढ़ी।।

रघुपति प्रथम प्रेम अनुमाना।चितइ पितहि दीन्हेउ दृढ़ ग्याना।।

ताते उमा मोच्छ नहिं पायो।दसरथ भेद भगति मन लायो।।

सगुनोपासक मोच्छ न लेहीं।तिन्ह कहुँ राम भगति निज देहीं।।

बार बार करि प्रभुहि प्रनामा।दसरथ हरषि गए सुरधामा।।

tehi avasara dasaratha tahã āe |tanaya biloki nayana jala chāe ||

anuja sahita prabhu bandana kīnhā |āsirabāda pitā̃ taba dīnhā ||

tāta sakala tava pun̐ya prabhāū |jītyõ ajaya nisācara rāū ||

suni suta bacana prīti ati bāṛhī |nayana salila romāvali ṭhāṛhī ||

raghupati prathama prema anumānā |citai pitahi dīnheu dṛṛha gyānā ||

tāte umā moccha nahĩ pāyo |dasaratha bheda bhagati mana lāyo ||

sagunopāsaka moccha na lehī̃ |tinh kahũ rāma bhagati nija dehī̃ ||

bāra bāra kari prabhuhi pranāmā |dasaratha haraṣi gae suradhāmā ||

तस्मिन् काले दशरथः तत्र आगच्छत्। पुत्रं दृष्ट्वा तस्य नयनयोः अश्रुः समाच्छादितम्। प्रभुः अनुजेन सह वन्दनम् अकरोत्। तदा पिता आशीर्वादम् अयच्छत्। "हे वत्स, सर्वं तव पुण्यप्रभावेण। अजेयं निशाचरराजं जितवान् असि।" पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा प्रीतिः अतिशयेन वर्धिता। नयनयोः जलं समापूरितम्, रोमावली स्थिता। रघुपतिः प्रथमं प्रेम अनुमितवान्। पितरं प्रेक्ष्य दृढं ज्ञानं प्रायच्छत्। अतः हे उमे, दशरथः मुक्तिं न लब्धवान्, सः भक्तिभेदे मनः अर्पितवान्। सगुणोपासकाः मुक्तिं न स्वीकुर्वन्ति। तेभ्यः रामः स्वभक्तिं प्रयच्छति। पुनः पुनः प्रभुं प्रणम्य दशरथः हर्षेण सुरधाम अगच्छत्।

दोहा 112

अनुज जानकी सहित प्रभु कुसल कोसलाधीस।सोभा देखि हरषि मन अस्तुति कर सुर ईस।।⁠112।।

anuja jānakī sahita prabhu kusala kosalādhīsa |sobhā dekhi haraṣi mana astuti kara sura īsa ||⁠112||

प्रभुः अनुजेन जानक्या च सहितः कुशली आसीत्, यः कोसलाधीशः। तस्य शोभां दृष्ट्वा सुरेशः इन्द्रः हृदये हर्षितः सन् तस्य स्तुतिं कर्तुं प्रारभत।

छन्दः 113.1-8

जय राम सोभा धाम।दायक प्रनत बिश्राम।।

धृत त्रोन बर सर चाप।भुजदंड प्रबल प्रताप।।⁠1।।

जय दूषनारि खरारि।मर्दन निसाचर धारि।।

यह दुष्ट मारेउ नाथ।भए देव सकल सनाथ।।⁠2।।

जय हरन धरनी भार।महिमा उदार अपार।।

जय रावनारि कृपाल।किए जातुधान बिहाल।।⁠3।।

लंकेस अति बल गर्ब।किए बस्य सुर गंधर्ब।।

मुनि सिद्ध नर खग नाग।हठि पंथ सब कें लाग।।⁠4।।

परद्रोह रत अति दुष्ट।पायो सो फलु पापिष्ट।।

अब सुनहु दीन दयाल।राजीव नयन बिसाल।।⁠5।।

मोहि रहा अति अभिमान।नहिं कोउ मोहि समान।।

अब देखि प्रभु पद कंज।गत मान प्रद दुख पुंज।।⁠6।।

कोउ ब्रह्म निर्गुन ध्याव।अब्यक्त जेहि श्रुति गाव।।

मोहि भाव कोसल भूप।श्रीराम सगुन सरूप।।⁠7।।

बैदेहि अनुज समेत।मम हृदयँ करहु निकेत।।

मोहि जानिए निज दास।दे भक्ति रमानिवास।।⁠8।।

दे भक्ति रमानिवास त्रास हरन सरन सुखदायकं।सुख धाम राम नमामि काम अनेक छबि रघुनायकं।।

सुर बृंद रंजन द्वंद भंजन मनुज तनु अतुलितबलं।ब्रह्मादि संकर सेब्य राम नमामि करुना कोमलं।।

jaya rāma sobhā dhāma |dāyaka pranata bisrāma ||

dhṛta trona bara sara cāpa |bhujadaṇḍa prabala pratāpa ||⁠1||

jaya dūṣaṇāri kharāri |mardana nisācara dhāri ||

yaha duṣṭa māreu nātha |bhae deva sakala sanātha ||⁠2||

jaya harana dharanī bhāra |mahimā udāra apāra ||

jaya rāvaṇāri kṛpāla |kie jātudhāna bihāla ||⁠3||

laṅkesa ati bala garba |kie basya sura gandharba ||

muni siddha nara khaga nāga |haṭhi pantha saba kẽ lāga ||⁠4||

paradroha rata ati duṣṭa |pāyo so phalu pāpiṣṭa ||

aba sunahu dīna dayāla |rājīva nayana bisāla ||⁠5||

mohi rahā ati abhimāna |nahĩ kou mohi samāna ||

aba dekhi prabhu pada kañja |gata māna prada dukha puñja ||⁠6||

kou brahma nirguna dhyāva |avyakta jehi śruti gāva ||

mohi bhāva kosala bhūpa |śrīrāma saguna sarūpa ||⁠7||

baidehi anuja sameta |mama hṛdayã karahu niketa ||

mohi jānie nija dāsa |de bhakti ramānivāsa ||⁠8||

de bhakti ramānivāsa trāsa harana sarana sukhadāyakaṃ |sukha dhāma rāma namāmi kāma aneka chabi raghunāyakaṃ ||

sura bṛnda rañjana dvaṃda bhañjana manuja tanu atulita-balaṃ |brahmādi śaṅkara sebya rāma namāmi karuṇā komalaṃ ||

जयतु रामः शोभाधाम प्रणतानां विश्रामदायकः। धृततूणिर्वरशरचापः भुजदण्डप्रबलप्रतापः। जयतु दूषणशत्रुः खरशत्रुः निशाचरसमूहमर्दनः। हे नाथ, इमं दुष्टं मारितवान्, देवाः सर्वे सनाथा अभवन्। जयतु धरणीभारहरः, यस्य महिमा उदारः अपारः। जयतु रावणशत्रुः कृपालुः, येन राक्षसाः विह्वलाः कृताः। लङ्केशः अतिबलगर्वेण देवान् गन्धर्वान् च वशीकृतवान्। मुनीन् सिद्धान् मनुष्यान् खगान् नागान् च हठेन सर्वेषां पन्थासु आलग्नः अभवत्। परद्रोहरतः अतिदुष्टः पापिष्ठः तत् फलम् अलभत। इदानीं शृणु हे दीनदयाल, राजीवनयन विशाल। मह्यम् अत्यभिमानः आसीत् यत् मम समानः कोऽपि नास्ति। इदानीं प्रभोः पद्मपादं दृष्ट्वा दुःखपुंजप्रदः अभिमानः अगच्छत्। कश्चित् निर्गुणं ब्रह्म ध्याति, यस्य अव्यक्तस्य श्रुतयः गायन्ति। मम प्रियः कोसलभूपः श्रीरामः सगुणस्वरूपः। वैदेह्या अनुजेन सह मम हृदये निकेतं कुरु। मां स्वदासं जानीहि, भक्तिं देहि हे रमानिवास। भक्तिं देहि हे रमानिवास, त्रासहरण सरणसुखदायक। सुखधाम रामं नमामि, अनेककामछवि रघुनायकम्। सुरवृन्दरञ्जन द्वन्द्वभञ्जन मनुजतनु अतुलितबलम्। ब्रह्मादिशङ्करसेव्य रामं नमामि करुणाकोमलम्।

दोहा 113

अब करि कृपा बिलोकि मोहि आयसु देहु कृपाल।काह करौं सुनि प्रिय बचन बोले दीनदयाल।।⁠113।।

aba kari kṛpā biloki mohi āyasu dehu kṛpāla |kāha karaũ suni priya bacana bole dīna-dayāla ||⁠113||

इदानीं कृपां कृत्वा मामवलोक्य आज्ञां देहि हे कृपाल। किं करवाणीति एतानि प्रियाणि वचनानि श्रुत्वा दीनदयालः अभाषत।

चौपाई 114.1-5

सुनु सुरपति कपि भालु हमारे।परे भूमि निसचरन्हि जे मारे।।

मम हित लागि तजे इन्ह प्राना।सकल जिआउ सुरेस सुजाना।।

सुनु खगेस प्रभु कै यह बानी।अति अगाध जानहिं मुनि ग्यानी।।

प्रभु सक त्रिभुअन मारि जिआई।केवल सक्रहि दीन्हि बड़ाई।।

सुधा बरषि कपि भालु जिआए।हरषि उठे सब प्रभु पहिं आए।।

सुधाबृष्टि भै दुहु दल ऊपर।जिए भालु कपि नहिं रजनीचर।रामाकार भए तिन्ह के मन।मुक्त भए छूटे भव बंधन।।

सुर अंसिक सब कपि अरु रीछा।जिए सकल रघुपति कीं ईछा।।

राम सरिस को दीन हितकारी।कीन्हे मुकुत निसाचर झारी।।

खल मल धाम काम रत रावन।गति पाई जो मुनिबर पाव न।।

sunu surapati kapi bhālu hamāre |pare bhūmi nisacaranhi je māre ||

mama hita lāgi taje inha prānā |sakala jiāu suresa sujānā ||

sunu khagesa prabhu kai yaha bānī |ati agādha jānahin muni gyānī ||

prabhu saka tribhuana māri jiāī |kevala sakrahi dīnhi baṛāī ||

sudhā baraṣi kapi bhālu jiāe |haraṣi uṭhe saba prabhu pahĩ āe ||

sudhābṛṣṭi bhai duhu dala ūpara |jie bhālu kapi nahĩ rajanīcara ||

rāmākāra bhae tinh ke mana |mukta bhae chūṭe bhava bandhana ||

sura aṃsika saba kapi aru rīchā |jie sakala raghupati kī̃ īchā ||

rāma sarisa ko dīna hitakārī |kīnhe mukuta nisācara jhārī ||

khala mala dhāma kāma rata rāvan |gati pāī jo munibara pāva na ||

शृणु देवेन्द्र, मम वानराः भल्वाः च ये राक्षसैः हताः, ते भूमौ पतिताः सन्ति। एतैः मम हिताय प्राणाः त्यक्ताः। सर्वान् जीवय, हे सुजान देवेश। शृणु खगेश, प्रभोः एतत् वाक्यम् अत्यन्तमगाधम्, तत् खलु मुनयः ज्ञानिनः च जानन्ति। प्रभुः स्वयम् त्रिभुवनम् हत्वा जीवयितुं समर्थः, सः तु केवलम् इन्द्राय मानम् अयच्छत्। अमृतम् वर्षयन् इन्द्रः वानरभल्वान् जीवयति स्म, ते सर्वे हर्षिताः उत्थिताः प्रभुम् आगताः। अमृतवर्षा उभयोः सेनयोः अभवत्, किन्तु केवलम् भल्वाः वानराः च जीविताः, न तु राक्षसाः। तेषां मनांसि रामाकाराणि अभवन्, ततः ते मुक्ताः भवबन्धनानि च विमुक्तानि। सर्वे वानराः भल्वाः च देवानाम् अंशाः आसन्, ते सर्वे रघुपतेः इच्छया जीविताः अभवन्। रामसदृशः दीनहितकारी कः अस्ति? सः राक्षसान् सर्वान् एकत्र मुक्तान् अकरोत्। दुष्टः, मलधाम, कामरतः रावणः ताम् गतिम् प्राप्तवान् याम् श्रेष्ठमुनयः अपि न प्राप्नुवन्ति।

दोहा 114(क)-(ख)

सुमन बरषि सब सुर चले चढ़ि चढ़ि रुचिर बिमान।देखि सुअवसरु प्रभु पहिं आयउ संभु सुजान।।⁠114(क)।।

परम प्रीति कर जोरि जुग नलिन नयन भरि बारि।पुलकित तन गदगद गिराँ बिनय करत त्रिपुरारि।।⁠114(ख)।।

sumana baraṣi saba sura cale caṛhi-caṛhi rucira bimāna |dekhi su-avasaru prabhu pahiṁ āyu sambhu sujāna ||⁠114(ka)||

parama prīti kari jori juga nalina nayana bhari bāri |pulakita tana gadagada girāṁ binaya karata tripurāri ||⁠114(kha)||

सर्वे देवाः पुष्पाणि वर्षयित्वा स्वस्वरुचिरविमानानि आरूह्य अगच्छन्। शोभनमवसरं दृष्ट्वा सुजानः शम्भुः प्रभोः समीपमागतः। परमप्रीतिं कृत्वा द्वाभ्यां हस्ताभ्यां नलिनसदृशे नयने जलेन पूरयित्वा, पुलकितशरीरः गद्गदवाक् त्रिपुरारिः शिवः प्रार्थनां कर्तुं प्रारभत।

छन्दः 115.1-5

मामभिरक्षय रघुकुल नायक।धृत बर चाप रुचिर कर सायक।।

मोह महा घन पटल प्रभंजन।संसय बिपिन अनल सुर रंजन।।⁠1।।

अगुन सगुन गुन मंदिर सुंदर।भ्रम तम प्रबल प्रताप दिवाकर।।

काम क्रोध मद गज पंचानन।बसहु निरंतर जन मन कानन।।⁠2।।

बिषय मनोरथ पुंज कंज बन।प्रबल तुषार उदार पार मन।।

भव बारिधि मंदर परमं दर।बारय तारय संसृति दुस्तर।।⁠3।।

स्याम गात राजीव बिलोचन।दीन बंधु प्रनतारति मोचन।।

अनुज जानकी सहित निरंतर।बसहु राम नृप मम उर अंतर।।⁠4।।

मुनि रंजन महि मंडल मंडन।तुलसिदास प्रभु त्रास बिखंडन।।⁠5।।

māmabhirakṣaya raghukula nāyaka |dhṛta bara cāpa rucira kara sāyaka ||

moha mahā ghana paṭala prabhañjana |saṃśaya bipina anala sura rañjana ||⁠1||

aguṇa saguṇa guṇa mandira sundara |bhrama tama prabala pratāpa divākara ||

kāma krodha mada gaja pañcānana |basahu nirantara jana mana kānana ||⁠2||

biṣaya manoratha puñja kañja bana |prabala tuṣāra udāra pāra mana ||

bhava bāridhi mandara paramaṃ dara |bāray tāray saṃsṛti dustara ||⁠3||

śyāma gāta rājīva bilocana |dīna bandhu pranaṭārati mocana ||

anuja jānakī sahita nirantara |basahu rāma nṛpa mama ura antara ||⁠4||

muni rañjana mahi maṇḍala maṇḍana |tulasīdāsa prabhu trāsa bikhaṇḍana ||⁠5||

मां रक्ष, हे रघुकुलनायक, यः करे श्रेष्ठं धनुः रुचिरान् बाणान् च धारयसि। त्वं महामोहघनपटलभञ्जनः पवनः, संशयवनदहनाग्निः, सुररञ्जनश्च। त्वं निर्गुणः सगुणश्च, गुणानां सुन्दरं मन्दिरम्, भ्रमतमःप्रणाशकः प्रबलप्रतापः दिवाकरश्च। त्वं कामक्रोधमदगजानां पञ्चाननः; जनमनःकानने निरन्तरं वस। त्वं विषयमनोरथकमलबनस्य प्रबलतुषारः, हे औदार्यमय प्रभो, मनसः पारम्। त्वं भववारिधिमन्दरः, परमं धाम; इमं दुस्तरां संसृतिं मां वारय वा तारय वा। श्यामगात्रः कमलनयनः, दीनबन्धुः, प्रणतार्तिमोचनः। हे रामनृप, अनुजेन जानक्या च सहितः निरन्तरं मम उरसि अन्तरे वस। त्वं मुनिरञ्जनः, महीमण्डलमण्डनः, तुलसीदासस्य प्रभुः, त्रासभञ्जनश्च।

दोहा 115

नाथ जबहिं कोसलपुरीं होइहि तिलक तुम्हार।कृपासिंधु मैं आउब देखन चरित उदार।।⁠115।।

nātha jabahiṁ kosalapurīṁ hoihi tilaka tumhāra |kṛpāsindhu maiṁ āuba dekhana carita udāra ||⁠115||

हे नाथ, यदा भवतः कोसलपुर्यां राजतिलकः भविष्यति, तदा हे कृपासिन्धो, अहं भवतः उदाराणि चरित्राणि द्रष्टुं आगमिष्यामि।

चौपाई 116.1-4

करि बिनती जब संभु सिधाए।तब प्रभु निकट बिभीषनु आए।।

नाइ चरन सिरु कह मृदु बानी।बिनय सुनहु प्रभु सारँगपानी।।

सकुल सदल प्रभु रावन मार्यो।पावन जस त्रिभुवन बिस्तार्यो।।

दीन मलीन हीन मति जाती।मो पर कृपा कीन्हि बहु भाँती।।

अब जन गृह पुनीत प्रभु कीजे।मज्जनु करिअ समर श्रम छीजे।।

देखि कोस मंदिर संपदा।देहु कृपाल कपिन्ह कहुँ मुदा।।

सब बिधि नाथ मोहि अपनाइअ।पुनि मोहि सहित अवधपुर जाइअ।।

सुनत बचन मृदु दीनदयाला।सजल भए द्वौ नयन बिसाला।।

kari binatī jaba sambhu sidhāe |taba prabhu nikaṭa bibhīṣanu āe ||

nāi carana siru kaha mṛdu bānī |binaya sunahu prabhu sāraṅgapānī ||

sakula sadala prabhu rāvana māryo |pāvana jasa tribhuvana bistāryo ||

dīna malīna hīna mati jātī |mo para kṛpā kīnhi bahu bhā̃tī ||

aba jana gṛha punīta prabhu kīje |majjanu kari'a samara śrama chīje ||

dekhi kosa mandira sampadā |dehu kṛpāla kapinha kahũ mudā ||

saba bidhi nātha mohi apanāi'a |puni mohi sahita avadhapura jāi'a ||

sunata bacana mṛdu dīnadayālā |sajala bhae dvau nayana bisālā ||

यदा शम्भुः स्तुतिं कृत्वा प्रस्थितः, तदा विभीषणः प्रभोः समीपम् आगच्छत्। प्रभोः पादयोः शिरः नत्वा सः मृदुवाचा अवोचत्: "हे प्रभो शार्ङ्गधन्वन्न्, मम विनतिं शृणु।" "त्वं रावणं सकुलं ससैन्यं हतवान्, तव पवित्रं यशः त्रिषु लोकेषु प्रसारितम्।" "अहं दीनः मलिनः मत्या जात्या च हीनः आसम्, तथापि त्वं मयि बहुप्रकारेण अनुग्रहम् अकरोः।" "इदानीं प्रभो दासस्य गृहं पवित्रं कुरु। तत्र स्नानं कुरु, युद्धश्रमः नश्यतु।" "कोशान् प्रासादान् सम्पदं च पश्य, हे कृपालुन् वानरेभ्यः प्रीतिं देहि।" "हे नाथ, सर्वथा माम् आत्मीयं कुरु, पुनः मां सह अयोध्यापुरीं नय।" एतानि मृदूनि वचनानि श्रुत्वा दीनदयालुः प्रभुः अश्रुभिः पूर्णविशालनयनः अभवत्।

दोहा 116(क)-(घ)

तोर कोस गृह मोर सब सत्य बचन सुनु भ्रात।भरत दसा सुमिरत मोहि निमिष कल्प सम जात।।⁠116(क)।।

तापस बेष गात कृस जपत निरंतर मोहि।देखौं बेगि सो जतनु करु सखा निहोरउँ तोहि।।⁠116(ख)।।

बीतें अवधि जाउँ जौं जिअत न पावउँ बीर।सुमिरत अनुज प्रीति प्रभु पुनि पुनि पुलक सरीर।।⁠116(ग)।।

करेहु कल्प भरि राजु तुम्ह मोहि सुमिरेहु मन माहिं।पुनि मम धाम पाइहहु जहाँ संत सब जाहिं।।⁠116(घ)।।

tora kosa gṛha mora saba satya bacana sunu bhrāta |bharata dasā sumirata mohi nimiṣa kalpa sama jāta ||⁠116(ka)||

tāpasa beṣa gāta kṛsa japata nirantara mohi |dekhauṁ begi so jatanu karu sakhā nihorauṁ tohi ||⁠116(kha)||

bīteṁ avadhi jāuṁ jauṁ jiata na pāvauṁ bīra |sumirata anuj prīti prabhu puni-puni pulaka sarīra ||⁠116(ga)||

karehu kalpa bhari rāju tumha mohi sumirehu mana māhiṁ |puni mama dhāma pāihahu jahāṁ santa saba jāhiṁ ||⁠116(gha)||

तव कोशो गृहं च सर्वं मम, तव वचनं सत्यम्, भ्रातः शृणु। भरतस्य दशां स्मरन्तं मां प्रति निमिषः कल्पसमः गच्छति। स तापसवेषं धारयति, तस्य शरीरं कृशं, स मां निरन्तरं जपति। सखे, त्वां प्रार्थये, येनोपायेनाहं तं शीघ्रं पश्येयम्। नियता अवधिरतीत्य यदि गच्छामि, तर्हि वीरं जीवन्तं न लभेयम्। अनुजस्य प्रेम स्मरतः प्रभोः शरीरे पुनः पुनः पुलकः सम्भवति। त्वं कल्पपर्यन्तं राज्यं कुरु, मनसि मां स्मरन्। पश्चात् त्वं मम धाम प्राप्स्यसि, यत्र सर्वे सन्तः गच्छन्ति।

चौपाई 117.1-4

सुनत बिभीषन बचन राम के।हरषि गहे पद कृपाधाम के।।

बानर भालु सकल हरषाने।गहि प्रभु पद गुन बिमल बखाने।।

बहुरि बिभीषन भवन सिधायो।मनि गन बसन बिमान भरायो।।

लै पुष्पक प्रभु आगें राखा।हँसि करि कृपासिंधु तब भाषा।।

चढ़ि बिमान सुनु सखा बिभीषन।गगन जाइ बरषहु पट भूषन।।

नभ पर जाइ बिभीषन तबही।बरषि दिए मनि अंबर सबही।।

जोइ जोइ मन भावइ सोइ लेहीं।मनि मुख मेलि डारि कपि देहीं।।

हँसे रामु श्री अनुज समेता।परम कौतुकी कृपा निकेता।।

sunata bibhīṣana bacana rāma ke |haraṣi gahe pada kṛpādhāma ke ||

bānara bhālu sakala haraṣāne |gahi prabhu pada guna bimala bakhāne ||

bahuri bibhīṣana bhavana sidhāyo |mani-gana basana bimāna bharāyo ||

lai puṣpaka prabhu āgeṁ rākhā |haṁsi kari kṛpāsiṁdhu taba bhāṣā ||

caṛhi bimāna sunu sakhā bibhīṣana |gagana jāi baraṣahu paṭa bhūṣana ||

nabha para jāi bibhīṣana tabahī |baraṣi die mani aṁbara sabahī ||

joi joi mana bhāvai soi lehīṁ |mani mukha meli ḍāri kapi dehīṁ ||

haṁse rāmu śrī anuja sametā |parama kautūkī kṛpā niketā ||

रामस्य वचनं श्रुत्वा विभीषणः प्रहर्षेण कृपाधाम्नः पादौ गृहीतवान्। सर्वे वानराः भालुकाः च प्रहृष्टाः प्रभोः पादौ गृहीत्वा तस्य निर्मलान् गुणान् अवर्णयन्। ततः विभीषणः स्वभवनं प्रति गतः; मणिभिः वस्त्रैः च विमानं पूरितवान्। पुष्पकं विमानं नीत्वा प्रभोः पुरतः स्थापितवान्; ततः कृपासिन्धुः स्मित्वा अभाषत। हे सखे विभीषण शृणु; विमानम् आरूढः सन् आकाशे गत्वा वस्त्राणि भूषणानि च वर्षय। विभीषणः तदनन्तरमेव आकाशे गत्वा सर्वेभ्यः मणीन् वस्त्राणि च अवर्षयत्। यः यस्य मनसे रोचते सः तत् गृह्णाति; कपयः मणिन् मुखे संयोज्य उत्ससृजन्ति। रामः श्रिया अनुजेन च सह अहसत्; कृपानिकेतः परमकौतुकी अस्ति।

दोहा 117(क)-(ख)

मुनि जेहि ध्यान न पावहिं नेति नेति कह बेद।कृपासिंधु सोइ कपिन्ह सन करत अनेक बिनोद।।⁠117(क)।।

उमा जोग जप दान तप नाना मख ब्रत नेम।राम कृपा नहि करहिं तसि जसि निष्केवल प्रेम।।⁠117(ख)।।

muni jehi dhyāna na pāvahiṁ neti neti kaha beda |kṛpāsiṁdhu soi kapinha sana karata aneka binoda ||⁠117(ka)||

umā joga japa dāna tapa nānā makha brata nema |rāma kṛpā nahi karahiṁ tasi jasi niṣkevala prema ||⁠117(kha)||

यं मुनयः ध्यानेन न प्राप्नुवन्ति, यं वेदाः नेति नेति इति वदन्ति, सः कृपासिन्धुः कपिभिः सह अनेकानि विनोदानि करोति। हे उमे, योगः, जपः, दानम्, तपः, नानाविधाः यज्ञाः, व्रतानि, नियमाः च रामस्य कृपां तथा न प्राप्नुवन्ति यथा शुद्धं प्रेम प्राप्नोति।

चौपाई 118.1-5

भालु कपिन्ह पट भूषन पाए।पहिरि पहिरि रघुपति पहिं आए।।

नाना जिनस देखि सब कीसा।पुनि पुनि हँसत कोसलाधीसा।।

चितइ सबन्हि पर कीन्हि दाया।बोले मृदुल बचन रघुराया।।

तुम्हरें बल मैं रावनु मार्यो।तिलक बिभीषन कहँ पुनि सार्यो।।

निज निज गृह अब तुम्ह सब जाहू।सुमिरेहु मोहि डरपहु जनि काहू।।

सुनत बचन प्रेमाकुल बानर।जोरि पानि बोले सब सादर।।

प्रभु जोइ कहहु तुम्हहि सब सोहा।हमरे होत बचन सुनि मोहा।।

दीन जानि कपि किए सनाथा।तुम्ह त्रेलोक ईस रघुनाथा।।

सुनि प्रभु बचन लाज हम मरहीं।मसक कहूँ खगपति हित करहीं।।

देखि राम रुख बानर रीछा।प्रेम मगन नहिं गृह कै ईछा।।

bhālu kapinha paṭa bhūṣana pāe |pahiri pahiri raghupati pahiṁ āe ||

nānā jinsa dekhi saba kīsā |puni puni haṁsata kosalādhīsā ||

citai sabanhi para kīnhi dāyā |bole mṛdula bacana raghurāyā ||

tumhareṁ bala maiṁ rāvaṇu māryo |tilaka bibhīṣana kahaṁ puni sāryo ||

nija nija gṛha aba tumha saba jāhū |sumirehu mohi ḍarapahu jani kāhū ||

sunata bacana premākula bānara |jori pāni bole saba sādara ||

prabhu joi kahahu tumahi saba sohā |hamare hota bacana suni mohā ||

dīna jāni kapi kie sanāthā |tumha trailoka īsa raghunāthā ||

suni prabhu bacana lāja hama marahīṁ |masaka kahūṁ khagapati hita karahīṁ ||

dekhi rāma rukha bānara rīchā |prema magana nahiṁ gṛha kai īchā ||

भालूकपयः पटभूषणानि प्राप्तवन्तः। तानि धारयित्वा धारयित्वा रघुपतिं प्रति आगतवन्तः। सर्वान् कपीन् विविधालङ्कारेषु दृष्ट्वा कोसलाधीशः पुनः पुनः अहसत्। सर्वेषु स्नेहं कृत्वा रघुराजः मृदुवचनानि अवदत्। युष्मद्बलेन रावणं हतवान् अहम्, ततः विभीषणस्य अभिषेकं कृतवान्। इदानीं यूयः सर्वे स्वकं स्वकं गृहं गच्छत। मां स्मरत, कस्माच्चिद् भीताः मा भवत। वचनं श्रुत्वा वानराः प्रेमाकुलाः अभवन्, पाणिं योक्त्वा सर्वे आदरेण अवदन्। प्रभो, यत्किञ्चिद् वदसि तत् तव भवति शोभनम्; तव वचनं श्रुत्वा तु वयं मूढाः भवामः। वानरान् दीनान् ज्ञात्वा अस्मान् सनाथान् अकरोः; त्वमेव त्रिलोकस्य ईशः, हे रघुनाथ। प्रभोः वचनं श्रुत्वा वयं लज्जया म्रियामः; किं मशकः खगपतेः गरुडस्य हितं कर्तुं शक्नोति? रामस्य सङ्कल्पं दृष्ट्वा वानराः भालुकाः च प्रेममग्नाः अभवन्, गृहगमनेच्छा च नासीत्।

दोहा 118(क)-(ग)

प्रभु प्रेरित कपि भालु सब राम रूप उर राखि।हरष बिषाद सहित चले बिनय बिबिध बिधि भाषि।।⁠118(क)।。कपिपति नील रीछपति अंगद नल हनुमान।सहित बिभीषन अपर जे जूथप कपि बलवान।।⁠118(ख)।।

कहि न सकहिं कछु प्रेम बस भरि भरि लोचन बारि।सन्मुख चितवहिं राम तन नयन निमेष निवारि।।⁠118(ग)।।

prabhu prerit kapi bhālu saba rāma rūpa ura rākhi |haraṣa biṣāda sahita cale binaya bibidha bidhi bhāṣi ||⁠118(ka)||

kapipati nīla rīchapati aṅgada nala hanumāna |sahita bibhīṣana apara je jūthapa kapi balavāna ||⁠118(kha)||

kahi na sakahiṁ kachu prema basa bhari bhari locana bāri |sanmukha citavahiṁ rāma tana nayana nimeṣa nivāri ||⁠118(ga)||

प्रभोः प्रेरणया सर्वे कपयः भल्लूकाश्च रामस्य रूपं हृदि धारयन्तः हर्षविषादयोः सहिताः अगच्छन्, विविधैः विनयैः भाषमाणाः। कपिपतिः नीलः, ऋक्षपतिः अङ्गदः, नलः हनुमान् च, विभीषणेन सह ये च अन्ये बलवन्तः कपिगणनायकाः। प्रेम्णा वशीभूताः किमपि वक्तुं न शक्ताः, पुनः पुनः नयनजलं पूरयन्तः; नेत्राणां निमेषं निवारयन्तः रामस्य तनुं सन्मुखं पश्यन्ति स्म।

चौपाई 119.1-6

अतिसय प्रीति देख रघुराई।लिन्हे सकल बिमान चढ़ाई।।

मन महुँ बिप्र चरन सिरु नायो।उत्तर दिसिहि बिमान चलायो।।

चलत बिमान कोलाहल होई।जय रघुबीर कहइ सबु कोई।।

सिंहासन अति उच्च मनोहर।श्री समेत प्रभु बैठै ता पर।।

राजत रामु सहित भामिनी।मेरु सृंग जनु घन दामिनी।।

रुचिर बिमानु चलेउ अति आतुर।कीन्ही सुमन बृष्टि हरषे सुर।।

परम सुखद चलि त्रिबिध बयारी।सागर सर सरि निर्मल बारी।।

सगुन होहिं सुंदर चहुँ पासा।मन प्रसन्न निर्मल नभ आसा।।

कह रघुबीर देखु रन सीता।लछिमन इहाँ हत्यो इँद्रजीता।।

हनूमान अंगद के मारे।रन महि परे निसाचर भारे।।

कुंभकरन रावन द्वौ भाई।इहाँ हते सुर मुनि दुखदाई।।

atisaya prīti dekha raghurāī |linhē sakala bimāna caṛhāī ||

mana mahuṁ bipra carana siru nāyo |uttara disihi bimāna calāyo ||

calata bimāna kolāhala hoī |jaya raghubīra kahai sabu koī ||

siṁhāsana ati ucca manohara |śrī sameta prabhu baiṭhai tā para ||

rājata rāmu sahita bhāminī |meru sṛṅga janu ghana dāminī ||

rucira bimānu caleu ati ātura |kīnhī sumana bṛṣṭi haraṣe sura ||

parama sukhada cali tri-bidha bayārī |sāgara sara sari nirmala bārī ||

saguna hohiṁ suṁdara cahuṁ pāsā |mana prasanna nirmala nabha āsā ||

kaha raghubīra dekhu rana sītā |lachimana ihāṁ hatyo iṁdrajītā ||

hanūmāna aṅgada ke māre |rana mahi pare nisācara bhāre ||

kumbhakarana rāvana dvau bhāī |ihāṁ hate sura muni dukhadāī ||

अत्यन्तं प्रेम पश्यन् रघुनाथः सर्वान् विमाने आरोप्य चकार। मनसि ब्राह्मणानां चरणयोः शिरः नतम् अकरोत्, विमानं च उत्तरदिशि प्रेरितवान्। विमाने गच्छति सति महान् कोलाहलः अभवत्, सर्वे च 'रघुवीरस्य जयः' इति अवदन्। सिंहासनम् अत्युच्चं मनोहरं च आसीत्, तस्मिन् प्रभुः श्रिया सह उपविष्टः आसीत्। श्रीरामः स्वप्रियया सह शशास, यथा मेरुशृङ्गे घनदामिनी। रुचिरं विमानम् अतिवेगेन अचलत्, देवाः च हर्षिताः पुष्पवृष्टिम् अकुर्वन्। परमसुखदा त्रिविधा वायुः अवाति, सागरसरोवरनदीनां जलं च निर्मलम् अभवत्। चतस्रः दिशः सुन्दराणि शकुनानि अदृश्यन्त, मनः प्रसन्नम् अभवत्, नभः दिशः च निर्मलाः अभवन्। रघुवीरः अवदत्, 'हे सीते, रणभूमिं पश्य। अत्र लक्ष्मणेन इन्द्रजित् हतः। हनुमता अङ्गदेन च हताः गुर्वी राक्षसाः रणभूमौ पतिताः सन्ति। अत्र कुम्भकर्णरावणौ भ्रातरौ, देवमुनीनां दुःखदायकौ, हतौ।'

दोहा 119(क)-(ख)

इहाँ सेतु बाँध्यो अरु थापेउँ सिव सुख धाम।सीता सहित कृपानिधि संभुहि कीन्ह प्रनाम।।⁠119(क)।।

जहँ जहँ कृपासिंधु बन कीन्ह बास बिश्राम।सकल देखाए जानकिहि कहे सबन्हि के नाम।।⁠119(ख)।।

ihā̃ setu bāndhyo aru thāpeũ siva sukha dhāma |sītā sahita kṛpānidhi saṁbhūhi kīnha pranāma ||⁠119(ka)||

jahā̃-jahā̃ kṛpāsiṁdhu bana kīnha bāsa bisrāma |sakala dekhāe jānakihi kahe sabanhi ke nāma ||⁠119(kha)||

अत्र सेतुर् बद्धः, शिवः सुखधाम प्रतिष्ठितः। सीतया सह कृपानिधिः शम्भवे प्रणामम् अकरोत्। यत्र यत्र वने कृपासिन्धुः निवासं विश्रामं वा कृतवान्, सर्वाणि स्थानानि जानक्यै दर्शयामास, तेषां सर्वेषां नामानि च अकथयत्।

Inside Prakarana 12

Bhakti highlights

भक्ति यहाँ ‘युद्धोत्तर कृपा’ बनकर प्रकट होती है: (1) प्रभु का अनुशासन—भक्त के लिए भी मर्यादा, और विजय के लिए भी विनम्रता। (2) देव-स्तुति का संकेत: स्वार्थ से आए हुए भी जब प्रभु-गुण गाते हैं तो स्वार्थ गलकर शरणागति बनता है—नाम/गुण-स्मरण शोधन है। (3) ब्रह्मा-शिव की विनय: ज्ञान/योग/तप का शिखर भी अंततः भक्ति में झुकता है; निर्गुण-चिंतन का फल सगुण-सेवा। (4) दशरथ-दर्शन: राम-भक्ति केवल वैराग्य नहीं—पितृ-ऋण, करुणा, और कुल-धर्म की रक्षा भी भक्ति का अंग। (5) अमृत-वृष्टि: ‘राम के लिए प्राण’ देने वालों का जीवन लौटना—यह सिखाता है कि प्रभु-कार्य में किया त्याग नष्ट नहीं होता; कृपा उसे पुनर्जीवित कर देती है (आध्यात्मिक और लौकिक दोनों अर्थों में)। (6) विभीषण-प्रसंग: शरणागत का उत्थान और धर्म-राज्य की स्थापना—भक्ति समाज-व्यवस्था को भी पवित्र करती है। (7) पुष्पक-विमान-लीला: ऐश्वर्य का सही उपयोग—सेवा, गृह-प्रेषण, और मंगल-यात्रा; विजय का अंतिम स्वर ‘शांत-मंगल’ है, जहाँ भक्त-समुदाय राम-आश्रय में भय-मुक्त होता है।

Compositional abstract

लंका-काण्ड का रस ‘वीर’ का उत्कर्ष है, पर तुलसीदास इसे ‘करुणा’ और ‘शांत’ में परिणत करते हैं। प्रस्तुत अंश में युद्ध-समापन के बाद देव-स्तुति, ब्रह्मा की विनय, दशरथ का दर्शन, मृत वानर-रीछों का अमृत-वृष्टि से जी उठना, शिव का विनय, विभीषण का गृह-शुद्धि/स्नान-निवेदन, और पुष्पक-विमान-लीला आती है। यहाँ विजय का अर्थ केवल शत्रु-वध नहीं—राम की ‘दीनदयालुता’ है: जिनके लिए प्राण गए उन्हें जिवाया जाता है; कपि-रीछ ‘रामाकार’ होकर भवबंधन से छूटते हैं। निर्गुण-ब्रह्म की भाषा (नेति-नेति; अव्यक्त) और सगुण-राम की लीला (हँसी, विनोद, पट-भूषण-वर्षा, विमान-यात्रा) एक ही सत् के दो आयाम बनकर आते हैं। इसीलिए यह काण्ड सोपान में ‘धर्म-विजय के बाद कृपा-स्थापन’ का चरण है—जहाँ भक्ति ज्ञान का फल भी बनती है और लोक-व्यवस्था का आधार भी।

The emotional arc

वीर-रस का शिखर युद्ध-समापन के साथ ‘शांत’ में ढलता है: (1) विजय-निश्चय और अनुशासन—राम का आदेश, मातलि का प्रणाम (वीर→शांत) (2) देव-आगमन और स्तुति—स्वार्थ-युक्त देव भी प्रभु-प्रताप के आगे नतमस्तक (अद्भुत→भक्ति) (3) ब्रह्मा/शिव की विनय—निर्गुण-वाणी का स्पर्श, पर सगुण-लीला के सम्मुख दीनता (ज्ञान→भक्ति) (4) दशरथ-दर्शन—पुत्र-प्रेम, करुणा, और कुल-धर्म की पुष्टि (करुण→शांत) (5) अमृत-वृष्टि से वानर-रीछों का जी उठना—विजय का फल ‘कृपा’ बनकर फूटता है (अद्भुत→करुण→आनंद) (6) विभीषण का गृह-शुद्धि/स्नान-निवेदन—राज्य-स्थापन की मर्यादा, धर्म का पुनर्संस्कार (शांत→धर्म-रस) (7) पुष्पक-विमान-लीला—विनोद, सौंदर्य, पट-भूषण-वर्षा; युद्ध का ताप ‘मंगल-उत्सव’ में रूपांतरित (श्रृंगार/हास्य→शांत-मंगल)।

The dialogue

  • तुलसीदास (कथावाचक-स्वर; प्रसंग में देव/ब्रह्मा, दशरथ, इन्द्र, शिव, विभीषण की स्तुतियाँ/विनय)रामकथा के श्रोता-समाज तथा अंतःकरण-‘मन’ (मानस-श्रोता); प्रसंगानुसार राम · उत्तर घाट (काकभुशुण्डि–गरुड़ संवाद की धारा में ‘भक्ति का निष्कर्ष’: युद्धोत्तर कृपा, राम-रूप में चित्त-निवास, और जीवों का उद्धार)

Frequently Asked Questions

परंपरा में इस युद्धोत्तर खंड का पाठ ‘भय-नाश, अहंकार-क्षय, और शरणागति-दृढ़ता’ देने वाला माना जाता है। विशेषतः ‘रामाकार भए तिन्ह के मन’ की भावना से पाठक के चित्त में राम-रूप की प्रतिष्ठा और संकट-काल में अविचल भरोसा (अनन्य भक्ति) फलित होता है; साथ ही गृह-शुद्धि/व्यवस्था (विभीषण-प्रसंग) के कारण ‘विजय के बाद धर्म-पालन’ की प्रेरणा मिलती है।

सामान्य मानस-पारायण में शरणागति-प्रधान ‘राम’ नाम-संपुट (जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) या ‘रामाय रामभद्राय…’ (राम-षडाक्षरी/अष्टाक्षरी भाव) जोड़ा जाता है। इस खंड की विनय-धारा के अनुरूप ‘दीनदयाल/कृपासिंधु’ भाव से राम-नाम का सतत जप ही प्रचलित ‘सम्पुट’ रूप है।

Ask anything about Prakarana 12 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play