Adhyaya 69
द्रोणेन दुर्योधनस्य कवचबन्धनम् — Drona’s Mantra-Bound Armor for Duryodhana
Upa-parva: Jayadratha-rakṣaṇa (Protecting Jayadratha) Episode
Sañjaya reports that Arjuna, intent on reaching Jayadratha, has penetrated Droṇa’s and the Bhoja contingents and has already neutralized multiple prominent allies, causing widespread disarray. Duryodhana approaches Droṇa in alarm, requesting immediate counsel to prevent Jayadratha’s fall and describing Arjuna as a fast-moving ‘fire’ driven by wrath, aided by Kṛṣṇa’s superior charioteering and swift horses. Duryodhana also accuses Droṇa of divided loyalties and laments that his own reliance on promised protection has endangered Jayadratha. Droṇa replies without resentment, explains the practical difficulty of matching Arjuna’s speed, and states he will not abandon the front because of his vow to seize Yudhiṣṭhira. He urges Duryodhana to personally engage Arjuna with support. To enable this, Droṇa performs a formal kavaca-bonding: he touches water, recites mantras, and binds a radiant armor, narrating its divine pedigree through a mythic transmission associated with Śiva, Indra, Aṅgiras, Bṛhaspati, and Agniveśya. He invokes extensive blessings (svasti) and then dispatches Duryodhana—now armored and accompanied by large allied forces—toward Arjuna’s chariot, as the Kaurava host resounds like a surging sea.
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल बछ। ःिअ एकोनसप्ततितमो<ध्याय: राजा पृथुका चरित्र नारद उवाच पृथुं वैन्यं च राजानं मृतं सृज्जय शुश्रुम । यमभ्यषिज्चन् साम्राज्ये राजसूये महर्षय:
नारद उवाच । सृञ्जय, वैन्यं पृथुं राजानं मृतं शुश्रुम वयम् । महर्षयस्तं राजसूये साम्राज्येऽभ्यषिञ्चन् ॥
Verse 2
यत्नतः प्रथितेत्यूचु: सर्वानभिभवन् पृथु: । क्षतान्नस्त्रास्यते सर्वानित्येवं क्षत्त्रियोड$भवत्
यत्नतः प्रथित इत्येवं सर्वानभिभवन् पृथुः । इति प्रोचुर्महर्षयः, तस्मात् पृथुरिति स्मृतः ॥ क्षतात् सर्वान् त्रासयिष्यतीति चोचुः, ततोऽभवत् क्षत्रियः ॥
Verse 3
पृथुं वैन्यं प्रजा दृष्टवा रक्ता: स्मेति यदब्रुवन् । ततो राजेति नामास्थ अनुरागादजायत
पृथुं वैन्यं प्रजा दृष्ट्वा रक्ता स्मेति यदब्रुवन् । ततो राजेति नामास्य प्रजारञ्जनजं अभवत् ॥
Verse 4
अकृष्टपच्या पृथिवी आसीदू वैन्यस्य कामधुक् । सर्वा: कामदुघा गाव: पुटके पुटके मधु
अकृष्टपच्या पृथिवी आसीद् वैन्यस्य कामधुक् । सर्वाः कामदुघा गावः, पुटके पुटके मधु ॥
Verse 5
आसनू् हिरण्मया दर्भा: सुखस्पर्शा: सुखावहा: । तेषां चीराणि संवीता: प्रजास्तेष्वेव शेरते
नारद उवाच—हिरण्मयप्रख्याः कुशा दर्भाश्चासन्, मृदुस्पर्शाः सुखावहाः। तेषां चीराणि कृत्वा प्रजाः स्वशरीरं संवृत्य, तेष्वेव दर्भशयनेषु शेरते स्म।
Verse 6
फलान्यमृतकल्पानि स्वादूनि च मधूनि च । तेषामासीत् तदाहारो निराहाराश्च नाभवन्,वृक्षोंक फल अमृतके समान मधुर और स्वादिष्ट होते थे। उन दिनों उन फलोंका ही आहार किया जाता था। कोई भी भूखा नहीं रहता था
नारद उवाच—फलानि तदानीं अमृतकल्पानि, मधुराणि स्वादूनि चासन्। तेषामेव फलानामाहारः प्रजानां आसीत्; न कश्चिद् निराहारोऽभवत्, न कश्चिद् बुभुक्षया पीडितः।
Verse 7
अरोगा: सर्वसिद्धार्था मनुष्या हुकुतो भया: । न्यवसन्त यथाकामं वृक्षेषु च गुहासु च
नारद उवाच—मनुष्यास्तदा निरामयाः, सर्वसिद्धार्थाः, सर्वतो निर्भयाश्चासन्। यथाकामं वृक्षमूलेषु पर्वतगुहासु च न्यवसन्।
Verse 8
प्रविभागो न राष्ट्राणां पुराणां चाभवत् तदा । यथासुखं यथाकामं तथैता मुदिता: प्रजा:,उस समय राष्ट्रों और नगरोंका विभाग नहीं था। सबको इच्छानुसार सुख और भोग प्राप्त थे। इससे यह सारी प्रजा प्रसन्न थी
नारद उवाच—तदा राष्ट्राणां पुराणां च प्रविभागो नाभवत्। प्रजाः यथासुखं यथाकामं भोगान् प्राप्य मुदिताः समवर्तन्त।
Verse 9
तस्य संस्तम्भिता हयाप: समुद्रमभियास्यत: । पर्वताश्न ददुर्मार्ग ध्वजभड़श्च नाभवत्
नारद उवाच—पृथुर्नृपो यदा समुद्रमभियास्यत्, तदा आपः संस्तम्भिताः स्थिरा बभूवुः; पर्वताश्च तस्मै मार्गं ददुः। तस्य रथध्वजः कदाचिदपि नाभिद्यत।
Verse 10
त॑ वनस्पतय: शैला देवासुरनरोरगा: । सप्तर्षय: पुण्यजना गन्धर्वाप्सरसोडपि च
नारद उवाच—ततः वनस्पतयः शैलाः देवासुरनरोरगाः । सप्तर्षयः पुण्यजनाः गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥ समागम्यैकचित्तेन पृथुं राजानमन्तिके । सम्राजं गोप्तारं पितरं चाभ्यभाषत ॥ देहि नः वरमिष्टं त्वं येन नित्यं सुखं भवेत् । शाश्वतीं तृप्तिमाप्नुमः सर्वेषां हितकृत्तमः ॥
Verse 11
पितरश्न॒ सुखासीनमभिगम्येदमन्रुवन् । सम्राडसि क्षत्रियोडसि राजा गोप्ता पितासि न:
नारद उवाच—पितरः सुखासीनं पृथुं राजानमभिगम्येदमब्रुवन् । सम्राडसि क्षत्रियोऽसि राजा गोप्ता पितासि नः ॥ देहि नः वरमिष्टं त्वं येन नित्यं सुखं भवेत् । शाश्वतीं तृप्तिमाप्नुमः त्वं समर्थोऽसि तत्कृते ॥
Verse 12
देहास्मभ्यं महाराज प्रभु: सन्नीप्सितान् वरान् । यैर्वयं शाश्वतीस्तृप्तीर्वर्तयिष्पामहे सुखम्
नारद उवाच—देहि नः महाराज प्रभुः सन्नीप्सितान् वरान् । यैर्वयं शाश्वतीस्तृप्तीर्वर्तयिष्यामहे सुखम् ॥
Verse 13
तथेत्युक्त्वा पृथुर्वैन्यो गृहीत्वा55जगवं धनु: । शरांक्षाप्रतिमान् घोरांश्चिन्तयित्वाब्रवीन्महीम्
तथेति उक्त्वा पृथुर्वैन्यः गृहीत्वाजगवं धनुः । शरांश्चाप्रतिमान् घोरान् चिन्तयित्वाब्रवीन्महीम् ॥
Verse 14
एह्ोहि वसुके क्षिप्रं क्षरैभ्य: काड्क्षितं पय: । ततो दास्यामि भद्रं ते अन्नं यस्य यथेप्सितम्
एहि वसुन्धरे क्षिप्रं क्षरैभ्यः काङ्क्षितं पयः । ततो दास्यामि भद्रं ते अन्नं यस्य यथेप्सितम् ॥
Verse 15
वसुधोवाच दुहितृत्वेन मां वीर संकल्पयितुमर्हसि । तथेत्युक्त्वा पृथु: सर्व विधानमकरोद् वशी
वसुधोवाच—दुहितृत्वेन मां वीर संकल्पयितुमर्हसि। तथेत्युक्त्वा पृथुः सर्वं विधानमकरोद् वशी॥
Verse 16
ततो भूतनिकायास्तां वसुधां दुदुहुस्तदा । तां वनस्पतय: पूर्व समुन्तस्थुर्दूधुक्षव:,तदनन्तर प्राणियोंके समुदायने उस समय वसुधाको दुहना आरम्भ किया। सबसे पहले दूधकी इच्छावाले वनस्पति उठे
ततो भूतनिकायास्तां वसुधां दुदुहुस्तदा। तां वनस्पतयः पूर्वं समुत्तस्थुर्दुधुक्षवः॥
Verse 17
सातिष्ठद् वत्सला वत्सं दोग्धूपात्राणि चेच्छती । वत्सो5भूत् पुष्पित: शाल: प्लक्षो दोग्धाभवत् तदा
सातिष्ठद् वत्सला वत्सं दोग्धूपात्राणि चेच्छती। वत्सोऽभूत् पुष्पितः शालः प्लक्षो दोग्धाभवत् तदा॥
Verse 18
उदय: पर्वतो वत्सो मेरुदोग्थधा महागिरि:
उदयः पर्वतो वत्सो मेरुर्दोग्धा महागिरिः॥
Verse 19
रत्नान्योषधयो दुग्धं पात्रमश्ममयं तथा । पर्वतोंमें उदयाचल बछड़ा, महागिरि मेरु दुहनेवाला, रतन और ओषधि दूध तथा प्रस्तर ही दुग्धपात्र था ।।
रत्नान्योषधयो दुग्धं पात्रमश्ममयं तथा। दोग्धा चासीत् तदा देवो दुग्धमूर्जस्करं प्रियम्॥
Verse 20
असुरा दुदुहुर्मायामामपात्रे तु ते तदा । दोग्धा द्विमूर्धा तत्रासीद् वत्सश्चासीद् विरोचन:,असुरोंने कच्चे बर्तनमें मायामय दूधका ही दोहन किया। उस समय द्विमूर्धा दुहनेवाला और विरोचन बछड़ा बना था
असुरा दुदुहुर्मायामामपात्रे तु ते तदा । दोग्धा द्विमूर्धा तत्रासीद् वत्सश्चासीद् विरोचनः ॥
Verse 21
कृषिं च सस्यं च नरा दुदुहुः पृथिवीतले । स्वायम्भुवो मनुर्वत्सस्तेषां दोग्धाभवत् पृथु:
कृषिं च सस्यं च नरा दुदुहुः पृथिवीतले । स्वायम्भुवो मनुर्वत्सस्तेषां दोग्धाभवत् पृथुः ॥
Verse 22
अलाबुपात्रे च तथा विष दुग्धा वसुंधरा । धृतराष्ट्रो5भवद् दोग्धा तेषां वत्सस्तु तक्षक:
अलाबुपात्रे च तथा विषं दुग्धा वसुंधरा । धृतराष्ट्रोऽभवद् दोग्धा तेषां वत्सस्तु तक्षकः ॥
Verse 23
सर्पोने तुम्बीके बर्तनमें पृथ्वीसे विषका दोहन किया। उनकी ओरसे दुहनेवाला धृतराष्टर और बछड़ा तक्षक था ।।
सर्पा दुदुहुर्विषं तुम्बीपात्रे वसुंधराम् । धृतराष्ट्रोऽभवद् दोग्धा तेषां वत्सस्तु तक्षकः ॥ सप्तर्षिभिर्ब्रह्म दुग्धं तथा चाक्लिष्टकर्मभिः । दोग्धा बृहस्पतिः पात्रं छन्दो वत्सश्च सोमराट् ॥
Verse 24
अन्तर्धान॑ चामपात्रे दुग्धा पुण्यजनैर्विराट् । दोग्धा वैश्रवणस्तेषां वत्सश्चवासीद् वृषध्वज:,यक्षोंने कच्चे बर्तनमें पृथ्वीसे अन्तर्धान विद्याका दोहन किया। उनके दोग्धा कुबेर और बछड़ा महादेवजी थे
अन्तर्धानं चामपात्रे दुग्धा पुण्यजनैर्विराट् । दोग्धा वैश्रवणस्तेषां वत्सश्चासीद् वृषध्वजः ॥
Verse 25
पुण्यगन्धान् पद्मपात्रे गन्धर्वाप्सरसो5दुहन् । वत्सश्रित्ररथस्तेषां दोग्धा विश्वरुचि: प्रभु:
पुण्यगन्धान् पद्मपात्रे गन्धर्वाप्सरसोऽदुहन् । वत्सश्चित्ररथस्तेषां दोग्धा विश्वरुचिः प्रभुः ॥
Verse 26
स्वधां रजततपात्रेषु दुदुहु:ः पितरश्व॒ ताम् । वत्सो वैवस्वतस्तेषां यमो दोग्धान्तकस्तदा
स्वधां रजतपात्रेषु दुदुहुः पितरश्च ताम् । वत्सो वैवस्वतस्तेषां यमो दोग्धान्तकस्तदा ॥
Verse 27
एवं निकायैस्तैर्दुग्धा पयो<भीष्ट हि सा विराट् यैर्वर्तयन्ति ते हााद्य पात्रैर्वत्सैशज्ष नित्यश:
एवं निकायैस्तैर्दुग्धा पयोऽभीष्टं हि सा विराट् । यैर्वर्तयन्ति ते ह्यद्य पात्रैर्वत्सैश्च नित्यशः ॥
Verse 28
यज्जैश्न विविधैरिष्टवा पृथुर्वैन्य: प्रतापवान् | संतर्पयित्वा भूतानि सर्व: कामैर्मन:प्रियै:
यज्ञैश्च विविधैरिष्ट्वा पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् । संतर्पयित्वा भूतानि सर्वः कामैर्मनःप्रियैः ॥
Verse 29
तदनन्तर प्रतापी वेनकुमार पृथुने नाना प्रकारके यज्ञोंद्वारा यजन करके मनको प्रिय लगनेवाले सम्पूर्ण भोगोंकी प्राप्ति कराकर सब प्राणियोंको तृप्त किया ।।
तदनन्तरं प्रतापी वेनकुमारः पृथुः नानायज्ञैः सम्यगिष्ट्वा मनःप्रियैः सर्वकामैः सर्वभूतानि संतर्पयामास । भूतले ये केचित् पार्थिवा भोगाः सन्ति तान् हैरण्यरूपान् कारयित्वा महति अश्वमेधमखे ब्राह्मणेभ्यः प्रायच्छत् ॥
Verse 30
+ चर 30“ 6 नी । ६ /३ 8 + की षष्टिनागसहस्राणि षष्टिनागशतानि च । सौवर्णानकरोद् राजा ब्राह्माणेभ्यश्व॒ तान् ददौ,राजाने छाछठ हजार सोनेके हाथी बनवाये और उन्हें ब्राह्मणोंकोी दे दिया
नारद उवाच—राजा षष्टिसहस्राणि सौवर्णान् नागान् अकारयत्, षट्शतानि च अधिकानि; तान् सर्वान् सौवर्णनागान् ब्राह्मणेभ्यो दानरूपेण ददौ।
Verse 31
इमां च पृथिवीं सर्वा मणिरत्नविभूषिताम् | सौवर्णीमकरोद् राजा ब्राह्मणेभ्यश्ष॒ तां ददौ,राजा पृथुने इस सारी पृथ्वीकी भी मणि तथा रत्नोंसे विभूषित सुवर्णमयी प्रतिमा बनवायी और उसे ब्राह्मणोंको दे दिया
नारद उवाच—राजा सर्वामिमां पृथिवीं मणिरत्नविभूषितां सौवर्णीं प्रतिमामकारयत्; तां च ब्राह्मणेभ्यो ददौ।
Verse 32
स चेन्ममार सृज्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया । पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्य- म्ति श्वेत्येत्युदाहरत्
नारद उवाच—हे सृञ्जय, चतुर्भद्रतरैर्गुणैस्त्वत्तोऽपि श्रेष्ठा ये, तव पुत्रादपि पुण्यतरा ये, तेऽपि मृत्युमुपागताः। तेषु नष्टेषु, अन्येषां का कथा? अतः अयज्वानं अदाक्षिण्यं तव पुत्रं प्रति मा शुचः। इत्येव नारदेनोपदिष्टम्।
Verse 69
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये एकोनसप्ततितमो<5 ध्याय:
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीयेषु एकोनसप्ततितमोऽध्यायः।
Verse 176
छिन्नप्ररोहणं दुग्धं पात्रमौदुम्बरं शुभम् । उस समय गोरूपधारिणी पृथ्वी वात्सल्य-स्नेहसे परिपूर्ण हो बछड़े
नारद उवाच—छिन्नप्ररोहणं दुग्धं, शुभं पात्रमौदुम्बरम्।
Inside Adhyaya 69
How it unfolds
- Opening hook
Narada begins a luminous digression: he recalls how King Prithu Vainya rose after Vena’s fall, and how the world heard of his consecration and fame—an ancient mirror held up to the present age of war.
- Rising tension
The tale turns from coronation to crisis: the people suffer want, and Prithu, as kshatriya, vows to subdue all obstacles. The Earth (Vasudha), withholding her bounty, becomes the silent adversary; Prithu’s resolve hardens into a cosmic confrontation between ruler and realm.
- Climax moment
Prithu commands the Earth to yield the long-desired ‘milk’ for the people; the great ‘milking of the Earth’ unfolds—each order of beings draws its chosen essence with its own calf and vessel, while Prithu stands as the sovereign ‘doer’ who makes abundance lawful and organized.
- Where it settles
Order is restored: agriculture and produce arise as milk upon the earth’s surface; the people find sustenance and comfort, and Prithu’s kingship is validated as protection-through-provision, not merely conquest.
- Cliffhanger
The narration closes with the image of Earth as a cow—seeking calf, milker, and vessel—leaving the listener poised to return from this exemplary ancient dharma to the harsh immediacy of Abhimanyu’s death and the war’s next turn.
Thematic threads
- Primary themeRajadharma as nourishment: the king’s duty is to make the earth fruitful for all through rightful force and wise ordering.
- Dharma questionWhen scarcity grips the people, what is the righteous measure of royal coercion against nature or circumstance—and how must power be tempered into lawful provision?
- Philosophical undercurrentThe world yields according to dharma: abundance is not only extracted but harmonized—resources become ‘milk’ when desire is disciplined by rightful roles, rites, and restraint.
Frequently Asked Questions
Leadership must balance a prior vow (Droṇa’s pledge regarding Yudhiṣṭhira) against an urgent protection duty (safeguarding Jayadratha), showing how competing obligations constrain ethical and tactical choice.
The chapter models crisis governance: assess operational limits, preserve pledged commitments when they anchor legitimacy, and redistribute responsibility by empowering capable agents with appropriate resources.
Yes; the kavaca is justified through a sacred transmission narrative and blessing litany, functioning as legitimizing discourse that aligns military action with authoritative tradition rather than presenting it as mere force.
Ask anything about Adhyaya 69 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.