
भूरिश्रवसः गर्हा, प्रायोपवेशः, सात्यकिकृतशिरच्छेदः (Bhūriśravas’s Censure, Prāyopaveśa, and Sātyaki’s Beheading)
Upa-parva: Bhūriśravas–Sātyaki Dharmavāda (Episode of reproach, prāyopaveśa, and beheading)
Sañjaya reports that Bhūriśravas’s arm—still holding a sword—falls to the ground, cut by Arjuna (Kirīṭin). Bhūriśravas, seeing himself thwarted, releases Sātyaki and angrily censures Arjuna for striking him when he was not properly engaged, framing the act as a lapse from kṣatra-dharma and attributing it to association with Kṛṣṇa and Vṛṣṇi-Andhaka counsel. He then renounces further combat, sits in prāyopaveśa on the field, arranges arrows, and adopts a yogic, ascetic composure oriented toward Brahmaloka. Public reaction is divided: many reproach Kṛṣṇa and Arjuna while also praising Bhūriśravas’s restraint. Arjuna responds with controlled speech, arguing that cutting the arm of an armed aggressor intent on killing a Vṛṣṇi warrior is not blameworthy, and he cites the earlier killing of Abhimanyu (when weaponless/disabled) as evidence of compromised norms. Arjuna grants Bhūriśravas leave to attain higher worlds. After Bhūriśravas is released, Sātyaki rises with a sword intending to sever Bhūriśravas’s head; despite restraint attempts by several leaders, he proceeds to behead the prāyopaveśa-sitting Bhūriśravas. The armies do not celebrate the act; celestial beings honor Bhūriśravas, and discourse turns to fate (daiva), necessity, and retaliatory logic. Sātyaki defends himself by invoking Abhimanyu’s killing and by asserting a prior vow: anyone who tramples and attacks him in battle is to be slain, even if ascetic-like. The chapter closes with collective silence and a portrayal of Bhūriśravas’s purified ascent after death.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि रणभूमि में सात्यकि का पराक्रम भड़क उठा है—वह अकेला ही आपके महारथियों की भीड़ में घिरकर भी रुकता नहीं, और दुर्योधन-कृतवर्मा की प्रतिष्ठा को फिर चुनौती देता है। → द्रोणाचार्य सात्यकि पर तीक्ष्ण बाण-वर्षा करते हैं—सतहत्तर शरों से उसे घायल करते हैं; दुर्मर्षण, दुःसह और विकर्ण भी क्रमशः अनेक बाणों से उसे बेधते हैं। सात्यकि पर चारों ओर से आच्छादन होता है, पर वह एक-एक को प्रत्युत्तर देकर फिर-फिर नए बाणों से छेदता है और दुर्योधन तक को त्वरित आघात देता है। → सात्यकि विधिपूर्वक सज्जित रथ से ‘धनुर्धरों के आदर्श’ कृतवर्मा के सामने जा टिकता है; अर्जुन-दर्शन की उत्कंठा से प्रेरित होकर वह अस्सी बाणों की वर्षा करता है और फिर सुवर्ण-पंखों वाला प्रचण्ड बाण छोड़ता है—क्रुद्ध सर्प-सा दहकता हुआ। इसी उग्रता में दुर्योधन भी सात्यकि के श्रेष्ठ बाणों से क्षत-विक्षत होकर सहसा पीछे हटता/भागता है। → कृतवर्मा भी प्रत्युत्तर को तत्पर होता है; सारथी को आदेश मिलता है कि ‘सर्वधन्विनां प्रवर’ कृतवर्मा तीव्र वेग से आ रहा है—रथ बढ़ाओ। अध्याय का अंत इस पर होता है कि सात्यकि की धारा ने कौरव-पक्ष को क्षणिक रूप से डगमगाया, पर कृतवर्मा का प्रतिघात अब सामने है। → कृतवर्मा के तीव्र प्रत्याक्रमण में सात्यकि टिकेगा या मार्ग बनाकर अर्जुन तक पहुँचेगा?
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६३ “लोक मिलाकर कुल ६२३ श्लोक हैं।) ० गा षोडशाधिकशततमोड<्ध्याय: सात्यकिका पराक्रम तथा दुर्योधन और कृतवर्माकी पुनः पराजय संजय उवाच ते किरन्त: शरव्रातान् सर्वे यत्ता: प्रहारिण: । त्वरमाणा महाराज युयुधानमयोधयन्
सञ्जय उवाच—महाराज, ते सर्वे प्रहारकुशला यत्ताः शीघ्रं शरव्रातान् किरन्तो युयुधानमयोधयन्।
Verse 2
तं द्रोण: सप्तसप्तत्या जघान निशितै: शरे: । दुर्मर्षणो द्वादशभिर्दु:सहो दशभि: शरै:,द्रोणाचार्यने सात्यकिको सतहत्तर तीखे बाणोंसे घायल कर दिया। फिर दुर्मर्षणने बारह और दु:सहने दस बाणोंसे उन्हें बींध डाला
सञ्जय उवाच— द्रोणस्तं सप्तसप्तत्या निशितैः शरैर्जघान। ततः दुर्मर्षणो द्वादशभिः, दुःसहो दशभिः शरैः पुनरविध्यत्॥
Verse 3
विकर्णश्वापि निशितैस्त्रिंशद्धिः कड्कपत्रिभि: । विव्याध स्ये पाश्वें तु स््तनाभ्यामन्तरे तथा,तत्पश्चात् विकर्णने भी कंककी पाँखवाले तीस तीखे बाणोंसे सात्यकिकी बायीं पसली और छाती छेद डाली
सञ्जय उवाच— विकर्णोऽपि निशितैस्त्रिंशद्भिः कङ्कपत्रिभिः शरैः शैनेयं विव्याध पार्श्वे तथा स्तनाभ्यामन्तरे च॥
Verse 4
दुर्मुखो दशभिर्बाणैस्तथा दुःशासनोडष्टभि: । चित्रसेनश्न शैनेयं द्वाभ्यां विव्याध मारिष,आर्य! तदनन्तर दुर्मुखने दस, दुःशासनने आठ और चित्रसेनने दो बाणोंसे सात्यकिको घायल कर दिया
सञ्जय उवाच— दुर्मुखो दशभिर्बाणैः, तथा दुःशासनोऽष्टभिः। चित्रसेनश्च शैनेयं द्वाभ्यां विव्याध मारिष॥
Verse 5
दुर्योधनश्व॒ महता शरवर्षेण माधवम् | अपीडयद्ू रणे राजन शूराश्षान्ये महारथा:,राजन! उस रणक्षेत्रमें दुर्योधन तथा अन्य शूरवीर महारथियोंने भारी बाण-वर्षा करके सात्यकिको पीड़ित कर दिया
सञ्जय उवाच— तत्र युद्धे महाराज दुर्योधनः सहान्यैः शूरैर्महारथैः। महता शरवर्षेण माधवं शैनेयं चापीडयत्॥
Verse 6
सर्वतः प्रतिविद्धस्तु तव पुत्रैर्महारथै: । तान् प्रत्यविध्यद् वार्ष्णेय: पृथक् पृथगजिद्दागैः
सञ्जय उवाच— सर्वतः प्रतिविद्धस्तु तव पुत्रैर्महारथैः। तान् प्रत्यविध्यद् वार्ष्णेयः पृथक् पृथगजिह्मगैः शरैः॥
Verse 7
भारद्वाजं त्रिभिरबणर्दु:सहं नवभि: शरै: । विकर्ण पञज्चविंशत्या चित्रसेनं च सप्तभि:
सञ्जय उवाच—रणमध्ये स भारद्वाजं त्रिभिः शरैः समाहनत्, दुःसहं नवभिः, विकर्णं पञ्चविंशत्या, चित्रसेनं च सप्तभिः।
Verse 8
दुर्मर्षणं द्वादशभिरष्टाभिश्न विविंशतिम् । सत्यव्रतं च नवभिर्विजयं दशभि: शरै:
दुर्मर्षणं द्वादशभिः शरैराहनत्, विविंशतिं चाष्टभिः। सत्यव्रतं नवभिः शरैः, विजयम् दशभिः समाहनत्।
Verse 9
ततो रुक््माड़्दं चाप॑ं विधुन्चानो महारथ: । अभ्ययात् सात्यकिस्तूर्ण पुत्र तव महारथम्
ततो रुक्माङ्गदं चापं विधुन्वानो महारथः। अभ्ययात् सात्यकिस्तूर्णं पुत्र तव महारथम्॥
Verse 10
राजानं सर्वलोकस्य सर्वलोकमहारथम् | शरैरभ्याहनद् गाढं ततो युद्धम भूत् तयो:
राजानं सर्वलोकस्य सर्वलोकमहारथम्। शरैरभ्याहनद् गाढं ततो युद्धमभूत् तयोः॥
Verse 11
विमुज्चन्तौ शरांस्तीक्ष्णान् संदधानौ च सायकान् | अदृश्यं समरे<न्योन्यं चक्रतुस्तो महारथौ,उन दोनों महारथियोंने समरभूमिमें बाणोंका संधान और तीखे बाणोंका प्रहार करते हुए एक-दूसरेको अदृश्य कर दिया
विमुञ्चन्तौ शरांस्तीक्ष्णान् सन्दधानौ च सायकान्। अदृश्यं समरेऽन्योन्यं चक्रतुस्तौ महारथौ॥
Verse 12
सात्यकि: कुरुराजेन निर्विद्धों बह्मशो भत । अस्रवद् रुधिरं भूरि स्वरसं चन्दनो यथा
सञ्जय उवाच—कुरुराजस्य शरैर्बहुभिर्भृशं पुनः पुनर्निर्विद्धः सात्यकिः प्रचुरं रुधिरमस्रावयत्। स चास्रवन् रक्तचन्दनवृक्ष इव स्वरसस्राविणः शोभामधिकामवाप।
Verse 13
सात्वतेन च बाणीौचघैर्निरविद्धिस्तनयस्तव । शातकुम्भमयापीडो बभौ यूप इवोच्छित:,सात्यकिके बाणसमूहोंसे घायल होकर आपका पुत्र दुर्योधन सुवर्णमय मुकुट धारण किये ऊँचे यूपके समान सुशोभित हो रहा था
सञ्जय उवाच—सात्वतेन शरौघैश्च निर्विद्धस्तव सुतः। शातकुम्भमयापीडो बभौ यूप इवोच्छ्रितः॥
Verse 14
माधवस्तु रणे राजन् कुरुराजस्य धन्विन: । धनुश्चिच्छेद समरे क्षुरप्रेण हसन्निव,राजन! रफणक्षेत्रमें सात्यकिने धनुर्धर दुर्योधनके धनुषको एक क्षुरप्रद्वारा हँसते हुए-से काट दिया
सञ्जय उवाच—माधवस्तु रणे राजन् कुरुराजस्य धन्विनः। धनुश्चिच्छेद समरे क्षुरप्रेण हसन्निव॥
Verse 15
अथीैनं छिन्नधन्वानं शरैर्बहुभिसचिनोत् । निर्भिन्निश्न शरैस्तेन द्विषता क्षिप्रकारिणा
सञ्जय उवाच—अथैनं छिन्नधन्वानं शरैर्बहुभिराचिनोत्। निर्भिन्नः शरैस्तेन द्विषता क्षिप्रकारिणा॥
Verse 16
अथान्यद् धनुरादाय हेमपृष्ठं दुरासदम्
सञ्जय उवाच—अथान्यद् धनुरादाय हेमपृष्ठं दुरासदम्।
Verse 17
सो$तिविद्धों बलवता तव पुत्रेण धन्विना
सञ्जय उवाच—स तव पुत्रेण बलवता धन्विना अतिविद्धः।
Verse 18
पीडित॑ नृपतिं दृष्टवा तव पुत्रा महारथा:
सञ्जय उवाच—पीडितं नृपतिं दृष्ट्वा तव पुत्रा महारथाः।
Verse 19
स च्छाद्यमानो बहुभिस्तव पुत्रैर्महारथै:
सञ्जय उवाच—स च्छाद्यमानो बहुभिस्तव पुत्रैर्महारथैः। एकैकं पञ्चभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभिः॥ ततः स त्वरितोऽष्टभिराशुगैः शरैर्दुर्योधनं गभीरं विव्याध॥
Verse 20
एकैकं पज्चभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभि: । दुर्योधनं च त्वरितो विव्याधाष्टभिराशुगै:
एकैकं पञ्चभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभिः। दुर्योधनं च त्वरितो विव्याधाष्टभिराशुगैः॥
Verse 21
प्रहसंश्षास्य चिच्छेद कार्मुकं रिपुभीषणम् । नागं मणिमयं चैव शरैर्ध्वजमपातयत्,इसके बाद युयुधानने हँसते हुए ही दुर्योधनके शत्रु भीषण धनुषको और मणिमय नागसे चिह्नित ध्वजको भी बाणोंद्वारा काट गिराया
सञ्जय उवाच—प्रहसन् स तस्य रिपुभीषणं कार्मुकं चिच्छेद। शरैश्च मणिमयं नागचिह्नं ध्वजं चापातयत्॥
Verse 22
हत्वा तु चतुरो वाहांश्षतुर्भिनिशितै: शरै: । सारथिं पातयामास क्षुरप्रेण महायशा:,फिर चार तीखे बाणोंसे उसके चारों घोड़ोंको मारकर महायशस्वी सात्यकिने क्षुरप्रद्वारा उसके सारथिको भी मार गिराया
सञ्जय उवाच—चतुर्भिर्निशितैः शरैश्चतुरो वाहान् हत्वा, महायशाः स शूरः क्षुरप्रेण सारथिमपि पातयामास।
Verse 23
एतस्मिन्नन्तरे चैव कुरुराजं महारथम् । अवाकिरच्छरैईष्टो बहुभिर्मर्म भेदिभि:,तदनन्तर हर्षमें भरे हुए सात्यकिने महारथी कुरुराज दुर्योधनपर बहुत-से मर्मभेदी बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी
सञ्जय उवाच—एतस्मिन्नन्तरे चैव शैनेयः प्रहृष्टात्मा कुरुराजं महारथं दुर्योधनम् बहुभिर्मर्मभेदिभिः शरैः समन्तादवाकिरत्।
Verse 24
स वध्यमान: समरे शैनेयस्य शरोत्तमै: । प्राद्रवत् सहसा राजन पुत्रो दुर्योधनस्तव
सञ्जय उवाच—स वध्यमानः समरे शैनेयस्य शरोत्तमैः, प्राद्रवत् सहसा राजन् तव पुत्रो दुर्योधनः।
Verse 25
हाहाभूतं जगच्चासीद् दृष्टवा राजानमाहवे
सञ्जय उवाच—दृष्ट्वा राजानमाहवे जगच्च हाहाभूतमिवाभवत्।
Verse 26
त॑ तु शब्दमथ श्रुत्वा कृतवर्मा महारथ:
सञ्जय उवाच—तं तु शब्दमथ श्रुत्वा कृतवर्मा महारथः।
Verse 27
अभ्ययात् सहसा तत्र यत्रास्ते माधव: प्रभु: । उस कोलाहलको सुनकर महारथी कृतवर्मा सहसा वहीं आ पहुँचा, जहाँ शक्तिशाली सात्यकि खड़े थे ।। विधुन्वानो धनु: श्रेष्ठ चोदयंश्वैव वाजिन:
अभ्ययात् सहसा तत्र यत्रास्ते माधवः प्रभुः । विधुन्वानो धनुः श्रेष्ठं चोदयन् अश्वान् वाजिनः ॥
Verse 28
तमापततन्तं सम्प्रेक्ष्य व्यादितास्यमिवान्तकम्
तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य व्यादितास्यमिवान्तकम् ॥
Verse 29
कृतवर्मा रथेनैष द्रुतमापतते शरी
कृतवर्मा रथेनैष द्रुतमापतते शरैः ॥
Verse 30
ततः प्रजविताश्वेन विधिवत् कल्पितेन च
ततः प्रजविताश्वेन विधिवत् कल्पितेन च ॥
Verse 31
ततः: परमसंक्रुद्धो ज्वलिताविव पावकौ
ततः परमसंक्रुद्धो ज्वलिताविव पावकौ ॥
Verse 32
कृतवर्मा तु शैनेयं षड़्विंशत्या समार्पयत्
कृतवर्मा तु शैनेयं षड्विंशत्या समार्पयत्।
Verse 33
चतुरक्षतुरो वाहांश्षतुर्भि: परमेषुभि:
चतुरक्षतुरो वाहांश्चतुर्भिः परमेषुभिः।
Verse 34
रुक्मध्वजो रुक्मपृष्ठं महद् विस्फार्य कार्मुकम्
रुक्मध्वजो रुक्मपृष्ठं महद् विस्फार्य कार्मुकम्।
Verse 35
ततो<शीतिं शिने: पौत्र: सायकान् कृतवर्मणे
ततोऽशीतिं शिनेः पौत्रः सायकान् कृतवर्मणे।
Verse 36
सो5तिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुतापन:
सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुतापनः।
Verse 37
त्रिषष्ट्या चतुरोअस्याश्वान् सप्तभि: सारथिं तथा
सञ्जय उवाच—त्रिषष्ट्या चतुरोऽस्याश्वान् सप्तभिः सारथिं तथा ।
Verse 38
सुवर्णपुडुखं विशिखं समाधाय च सात्यकि:
सञ्जय उवाच—सुवर्णपुङ्खं विशिखं समाधाय च सात्यकिः ।
Verse 39
सो<विध्यत् कृतवर्माणं यमदण्डोपम: शर:,सात्यकिका वह बाण यमदण्डके समान भयंकर था। उसने कृतवमकिे सुवर्णजटित चमकीले कवचको छित्न-भिन्न करके उसे गहरी चोट पहुँचायी तथा खूनसे लथपथ होकर वह धरतीमें समा गया
सञ्जय उवाच—सोऽविध्यत् कृतवर्माणं यमदण्डोपमः शरः । सात्यकिबाणः सुवर्णजटितं दीप्तं वर्म छित्त्वा तं गाढं जघान; रुधिरेण समुक्षितो भूमौ निमग्नः ।
Verse 40
जाम्बूनदविचित्रं च वर्म निर्भिद्य भानुमत् अभ्यगाद् धरणीमुग्रो रुधिरेण समुक्षित:
सञ्जय उवाच—जाम्बूनदविचित्रं च वर्म निर्भिद्य भानुमत् । अभ्यगाद् धरणीमुग्रो रुधिरेण समुक्षितः ॥
Verse 41
संजातरुधिरश्नाजौ सात्वतेषुभिररदित: । सशरं धनुरुत्सृज्य न्यपतत् स्यन्दनोत्तमात्
सञ्जय उवाच—संजातरुधिरस्नातो सात्वतेषुभिरर्दितः । सशरं धनुरुत्सृज्य न्यपतत् स्यन्दनोत्तमात् ॥
Verse 42
स सिंहदंष्टो जानुभ्यां पतितो5मितविक्रम: । शरार्दित: सात्यकिना रथोपस्थे नरर्षभ:,सिंहके समान दाँतोंवाला अमितपराक्रमी नरश्रेष्ठ कृतवर्मा सात्यकिके बाणोंसे पीड़ित हो घुटनोंके बलसे रथकी बैठकमें गिर गया
स सिंहदंष्ट्रो जानुभ्यां पतितोऽमितविक्रमः । शरार्दितः सात्यकिना रथोपस्थे नरर्षभः ॥
Verse 43
सहस्रबाहुसदृशमक्षोभ्यमिव सागरम् | निवार्य कृतवर्माणं सात्यकि: प्रययौ ततः,सहस्रबाहु अर्जुनके समान दुर्जय तथा महासागरके समान अक्षोभ्य कृतवर्माको इस प्रकार पराजित करके सात्यकि वहाँसे आगे बढ़ गये
सहस्रबाहुसदृशमक्षोभ्यमिव सागरम् । निवार्य कृतवर्माणं सात्यकिः प्रययौ ततः ॥
Verse 44
खड्गशक्तिधनु:कीर्णा गजाश्वरथसंकुलाम् । प्रवर्तितोग्ररुधिरां शतश: क्षत्रियर्षभै:
खड्गशक्तिधनुःकीर्णा गजाश्वरथसंकुलाम् । प्रवर्तितोग्ररुधिरां शतशः क्षत्रियर्षभैः ॥
Verse 45
प्रेक्षतां सर्वसैन्यानां मध्येन शिनिपुड्भव: । अभ्यागाद्वाहिनीं हित्वा वृत्रहेवासुरी चमूम्
प्रेक्षतां सर्वसैन्यानां मध्येन शिनिपुङ्गवः । अभ्यागाद्वाहिनीं हित्वा वृत्रहेवासुरीं चमूम् ॥
Verse 46
समाश्चस्य च हार्दिक्यो गृह चान्यन्महद् धनु: । तस्थौ स तत्र बलवान् वारयन् युधि पाण्डवान्
समाश्वस्य च हार्दिक्यो गृहीत्वा चान्यन्महद्धनुः । तस्थौ स तत्र बलवान् वारयन् युधि पाण्डवान् ॥
Verse 116
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिकप्रवेशे दुर्योधनकृतवर्मपराजये षोडशाधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशे दुर्योधनकृतवर्मपराजये षोडशाधिकशततमोऽध्यायः॥
Verse 153
नामृष्यत रणे राजा शत्रोर्विजयलक्षणम् | धनुष कट जानेपर उन्होंने बहुत-से बाण मारकर दुर्योधनके शरीरको चुन दिया। शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले अपने शत्रु सात्यकिके बाणोंद्वारा विदीर्ण होकर राजा दुर्योधन रणभूमिमें विपक्षीके उस विजय-सूचक पराक्रमको सह न सका
नामृष्यत रणे राजा शत्रोर्विजयलक्षणम् । सायकैर्बहुभिर्विद्ध्वा दुर्योधनं समन्ततः ॥ शीघ्रहस्तस्य शत्रोः सात्यकेर्बाणैर्विदीर्णो राजा रणभूमौ तं विजयलक्षणं पराक्रमं सोढुं न शशाक ॥
Verse 166
विव्याध सात्यकिं तूर्ण सायकानां शतेन ह | उसने सोनेकी पीठवाले दूसरे दुर्धर्ष धनुषको लेकर शीघ्र ही सौ बाणोंसे सात्यकिको घायल कर दिया
विव्याध सात्यकिं तूर्णं सायकानां शतेन ह । अन्यं हेमपृष्ठं घोरं धनुरादाय दुर्धर्षः ॥
Verse 173
अमर्षवशमापतन्नस्तव पुत्रमपीडयत् | आपके बलवान् और धरनुर्धर पुत्रके द्वारा अत्यन्त घायल किये जानेपर सात्यकिने भी अमर्षके वशीभूत होकर आपके पुत्रको बड़ी पीड़ा दी
अमर्षवशमापतन् स तव पुत्रमपीडयत् । तव बलवता धनुर्धरेण पुत्रेणात्यन्तविद्धोऽपि सात्यकिरमर्षवशं गतः ॥
Verse 186
सात्यकिं शरवर्षेण छादयामासुरोजसा । राजाको पीड़ित देखकर आपके अन्य महारथी पुत्रोंने बलपूर्वक बाणोंकी वर्षा करके सात्यकिको आच्छादित कर दिया
सात्यकिं शरवर्षेण छादयामासुरोजसा । दृष्ट्वा राजानमापन्नं तव पुत्रा महारथाः ॥
Verse 253
ग्रस्यमानं सात्यकिना खे सोममिव राहुणा । जैसे आकाशमें राहु चन्द्रमापर ग्रहण लगाता है, उसी प्रकार सात्यकिद्वारा राजा दुर्योधनको ग्रस्त होते देख वहाँ सब लोगोंमें हाहाकार मच गया
सञ्जय उवाच— यथा खे सोमं राहुर् ग्रसति, तथा सात्यकिना दुर्योधनः समन्तात् परिगृहीत इवाभात्। तं नृपं ग्रस्यमानं दृष्ट्वा तत्र सर्वेषां जनानां हाहाकारो महान् अभवत्॥
Verse 273
भर्त्सयन् सारथिं चाग्रे याहि याहीति सत्वरम् । वह अपने श्रेष्ठ धनुषको कँपाता, घोड़ोंको हाँकता और “आगे बढ़ो, जल्दी चलो” कहकर सारथिको फटकारता हुआ वहाँ आया
सञ्जय उवाच— अग्रे याहीति याहीति सत्वरमिति सारथिं भर्त्सयन्। श्रेष्ठं धनुः कम्पयन्, अश्वान् प्रचोदयन्, स तत्र शीघ्रम् आजगाम॥
Verse 283
युयुधानो महाराज यन्तारमिदमब्रवीत् | महाराज! मुँह बाये हुए कालके समान कृतवर्माको वहाँ आते देख युयुधानने अपने सारथिसे कहा--
सञ्जय उवाच— महाराज, युयुधानो यन्तारम् इदम् अब्रवीत्। कृतवर्माणम् आगच्छन्तं वक्रमुखं कालमिव दृष्ट्वा स तं सारथिं सम्बोधयामास॥
Verse 303
आससाद रणे भोजं प्रतिमानं धनुष्मताम् । तदनन्तर सात्यकि विधिपूर्वक सजाये गये तेज घोड़ोंवाले रथके द्वारा रणभूमिमें धनुर्धरोंके आदर्शभूत कृतवर्माके पास जा पहुँचे
सञ्जय उवाच— रणे भोजं धनुष्मतां प्रतिमानं कृतवर्माणम् आससाद सात्यकिः। ततः सुसंस्कृत-रथेन, तीव्रैः बलवद्भिरश्वैः युक्तेन, स शीघ्रं रणभूमौ तस्य समीपम् उपाजगाम॥
Verse 316
समेयातां नरव्याप्रौ व्याप्राविव तरस्विनौ । तत्पश्चात् प्रजजलित पावक और वेगशाली व्याप्रोंके समान वे दोनों नरश्रेष्ठ वीर अत्यन्त कुपित हो एक-दूसरेसे भिड़ गये
सञ्जय उवाच— समेयातां नरव्याघ्रौ तरस्विनौ व्याघ्राविव। ततः प्रज्वलित-पावकाविव, क्रोधवेगसमन्वितौ, तौ वीरौ परस्परं समभिदुद्रुवतुः॥
Verse 326
निशितै: सायकैस्ती&णैर्यन्तारं चास्य पठचभि: । कृतवमनि सात्यकिपर तेज धारवाले छब्बीस तीखे बाण चलाये और पाँच बाणोंद्वारा उनके सारथिको भी घायल कर दिया
सञ्जय उवाच—निशितैः सायकैस्तीक्ष्णैर्यन्तारं चास्य पञ्चभिः । कृतवर्माणं सात्यकिस्तेजसा ज्वलन् षड्विंशत्या शरैर्व्यविध्यत् ॥
Verse 333
अविध्यत् साधुदान्तान् वै सैन्धवान् सात्वतस्य हि | इसके बाद चार उत्तम बाण मारकर उसने सात्यकिके सुशिक्षित एवं विनीत चारों सिंधी घोड़ोंको भी बींध डाला
सञ्जय उवाच—अविध्यत् साधुदान्तान् वै सैन्धवान् सात्वतस्य हि । ततः शरैश्चतुर्भिस्तु श्रेष्ठैः सर्वान् चतुर्दशान् ॥
Verse 343
रुक्माड्दी रुक्मवर्मा रुक्मपुड्खैरवारयत् । तदनन्तर सोनेके केयूर और सोनेके ही कवच धारण करनेवाले सुवर्णमय ध्वजासे सुशोभित कृतवर्माने सोनेकी पीठवाले अपने विशाल धनुषकी टंकार करके स्वर्णमय पंखवाले बाणोंसे सात्यकिको आगे बढ़नेसे रोक दिया
सञ्जय उवाच—रुक्माद्यै रुक्मवर्मा तं रुक्मपुङ्खैरवारयत् । तदनन्तरं सुवर्णध्वजः कृतवर्मा सुवर्णकेयूरकवचधृक् । स्वर्णपृष्ठस्य महद्धनुषस्तंकारं कृत्वा स्वर्णपक्षैः शरैः सात्यकिं प्रावारयत् ॥
Verse 353
प्राहिणोत् त्वरया युक्तो द्रष्टकामो धनंजयम् | तब शिनिपौत्र सात्यकिने बड़ी उतावलीके साथ मनमें अर्जुनके दर्शनकी कामना लिये वहाँ कृतवर्माको अस्सी बाण मारे
सञ्जय उवाच—प्राहिणोत् त्वरया युक्तो द्रष्टकामो धनञ्जयम् । शिनिपौत्रः सात्यकिस्तत्र कृतवर्माणमशीत्या शरैरविध्यत् ॥
Verse 363
समकम्पत दुर्धर्ष: क्षितिकम्पे यथाचल: । शत्रुओंको संताप देनेवाला दुर्धर्ष वीर कृतवर्मा अपने बलवान शत्रु सात्यकिके द्वारा अत्यन्त घायल होकर उसी प्रकार काँपने लगा, जैसे भूकम्पके समय पर्वत हिलने लगता है
सञ्जय उवाच—समकम्पत दुर्धर्षः क्षितिकम्पे यथाचलः । सात्यकिना महाबाहुना तीव्रविद्धः कृतवर्मा व्यकम्पत ॥
Verse 373
विव्याध निशितैस्तूर्ण सात्यकि: सत्यविक्रम: । तत्पश्चात् सत्यपराक्रमी सात्यकिने तिरसठ बाणोंसे उसके चारों घोड़ोंको और सात तीखे बाणोंसे उसके सारथिको भी शीघ्र ही क्षत-विक्षत कर दिया
सञ्जय उवाच—सत्यविक्रमः सात्यकिः शीघ्रं निशितैर्बाणैः शत्रुं विव्याध। ततः सत्यपराक्रमः स तिरसठ्या बाणैश्चतुरोऽस्य हयान् पातयामास, सप्तभिश्च तीक्ष्णैः शरैः सूतमपि क्षतविक्षतं शीघ्रमेव चकार।
Verse 386
व्यसृजत् तं॑ महाज्वालं संक्ुद्धमिव पन्नगम् । अब सात्यकिने अपने धनुषपर सुवर्णमय पंखवाले अत्यन्त तेजस्वी बाणका संधान किया
सञ्जय उवाच—महाज्वालं तं शरं क्रुद्धमिव पन्नगं व्यसृजत्। अथ सात्यकिः सुवर्णपक्षं परमतेजस्विनं बाणं धनुषि संधाय, तं कृतवर्मणि मुमोच।
Verse 2436
आप्लुतश्न ततो यान॑ चित्रसेनस्थ धन्विन: । राजन! सात्यकिके श्रेष्ठ बाणोंद्वारा समरांगणमें क्षत-विक्षत होकर आपका पुत्र दुर्योधन सहसा भागा और थधनुर्धर चित्रसेनके रथपर जा चढ़ा
सञ्जय उवाच—राजन्, ततः सात्यकिश्रेष्ठबाणैः समरे क्षतविक्षतः तव पुत्रो दुर्योधनः सहसा पलायितः, चित्रसेनधन्विनो रथमारुह्य तस्थौ।
Verse 2936
प्रत्युद्याहि रथेनैनं प्रवरं सर्वधन्विनाम् । 'सूत! यह कृतवर्मा बाण लेकर रथके द्वारा तीव्र वेगसे आ रहा है। यह सम्पूर्ण धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ है। तुम रथके द्वारा इसकी अगवानी करो”
प्रत्युद्याहि रथेनैनं प्रवरं सर्वधन्विनाम्। सूत, कृतवर्मा बाणहस्तः तीव्रवेगेन रथेनायाति; रथेनास्य प्रत्युद्गमं कुरु।
Whether it is dharmically legitimate to strike a combatant perceived as disengaged or vulnerable, versus the counter-claim that protecting an ally and responding to prior norm-violations justifies exceptional action in battle.
The chapter illustrates dharma’s ‘sūkṣmatā’ (subtlety): ethical judgments depend on intention, context, and prior actions; vows and communal memory (e.g., Abhimanyu’s death) shape what parties consider justifiable.
Yes in narrative effect: Bhūriśravas is depicted as ‘purified’ by a weapon-death and ascetic composure, receiving celestial honor and ascent—functioning as a theological valuation of disciplined end-of-life resolve rather than a formal phalaśruti.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.