Adhyaya 35
Prayāga–Gaṅgā Tīrtha-māhātmya and Rules of Pilgrimage (Yātrā-vidhi)
ततः तीर्थसेवनविधिं निरूपयन् मार्कण्डेयः प्रयागस्य (गङ्गायमुनासङ्गमस्य) माहात्म्यं प्राधान्येन वर्णयति। यात्रायां शौचाचारनियमाः—लोभदर्पप्रदर्शनार्थं यानवाहनैः गमनं निष्फलं निन्दितं, विशेषतः वृषभारोहणेन प्रयागगमनं महापातकफलप्रदं पितृभ्यस्तर्पणानङ्गीकारहेतुः इति चेतयति। प्रयागस्नानाभिषेकौ राजसूयाश्वमेधादिश्रौतयागसमफलौ, असंख्यतीर्थसङ्घातस्वरूपः प्रयागः, सङ्गमे मरणं योगिनां परं पदं ददाति इति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं नागस्थानानि, प्रतिष्ठानम्, हंसप्रपतनम्, उर्वशीतीरम्, सन्ध्यावटः, कोटितीर्थं चादीनि उपतीर्थक्षेत्राणि व्रतनियमैः सह फलविशेषैः कथ्यन्ते। उपसंहारे गङ्गास्तुतिः—त्रिपथगा गङ्गा गङ्गाद्वारे प्रयागे सागरसंयोगे च दुर्लभा, कलियुगे परमाश्रया, पापनाशिनी नरकनिवारिणी च—इति तीर्थधर्ममोक्षविचारस्य भूमिका क्रियते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुस्त्रिशो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच कथयिष्यामि ते वत्स तीर्थयात्राविधिक्रमम् / आर्षेण तु विधानेन यथा दृष्टं यथा श्रुतम्
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चत्रिंशोऽध्यायः। मार्कण्डेय उवाच—कथयिष्यामि ते वत्स तीर्थयात्राविधिक्रमम्, आर्षेण विधानेन यथा दृष्टं यथा श्रुतम्॥
Verse 2
प्रयागतीर्थयात्रार्थो यः प्रयाति नरः क्वचित् / बलीवर्दं समारूढः शृणु तस्यापि यत्फलम्
यः कश्चित् नरः प्रयागतीर्थयात्रार्थं क्वचिदपि प्रयाति, बलीवर्दं समारूढः—तस्यापि यत्फलं भवति तत् शृणु॥
Verse 3
नरके वसते घोरे समाः कल्पशतायुतम् / ततो निवर्तते घोरो गवां क्रोधो हि दारुणः / सलिलं च न गृह्णन्ति पितरस्तस्य देहिनः
स घोरे नरके वसति कल्पशतायुतं समाः। ततः परं न निवर्तते गवां दारुणः क्रोधः; तस्य देहिनः पितरश्च सलिलमपि न गृह्णन्ति।
Verse 4
यस्तु पुत्रांस्तथा बालान् स्नापयेत् पाययेत् तथा / यथात्मना तथा सर्वान् दानं विप्रेषु दापयेत्
यः पुत्रान् बालकांश्च स्नापयेत् पाययेत् च, यथात्मना तथा सर्वान् परिपालयेत्; स विप्रेषु दानं दापयेत्।
Verse 5
ऐश्वर्याल्लोभमोहाद् वा गच्छेद् यानेन यो नरः / निष्फलं तस्य तत् तीर्थं तसमाद्यानं विवर्जयेत्
ऐश्वर्यलोभमोहैः प्रेरितो यो नरः यानेन तीर्थं गच्छति, तस्य तत् तीर्थं निष्फलं भवति; तस्माद् यानयात्रां विवर्जयेत्।
Verse 6
गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु कन्यां प्रयच्छति / आर्षेण तु विवाहेन यथा विभवविस्तरम्
गङ्गायमुनयोर्मध्ये यः कन्यां प्रयच्छति, आर्षेण विवाहेन स्वविभवानुसारतः, स महत् पुण्यमवाप्नोति।
Verse 7
न स पश्यति तं घोरं नरकं तेन कर्मणा / उत्तरान् स कुरून् गत्वा मोदते कालमक्षयम्
तेन धर्मकर्मणा स घोरं नरकं न पश्यति। उत्तरान् कुरून् गत्वा कालमक्षयम् मोदते।
Verse 8
वटमूलं समाश्रित्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / सर्वलोकानतिक्रम्य रुद्रलोकं स गच्छति
वटमूलं समाश्रित्य यो हि प्राणान् परित्यजेत्। स सर्वलोकानतिक्रम्य रुद्रलोकं समश्नुते॥
Verse 9
तत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्च सदिगीश्वराः / लोकपालाश्च सिद्धाश्च पितरो लोकसंमताः
तत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्च सदिगीश्वराः। लोकपालाः सिद्धगणाः पितरश्च लोकसंमताः॥
Verse 10
सनत्कुमारप्रमुखास्तथा ब्रह्मर्षयो ऽपरे / नागाः सुपार्णाः सिद्धाश्च तथा नित्यं समासते / हरिश्च भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृतः
सनत्कुमारप्रमुखाश्च ब्रह्मर्षयः परे तथा। नागाः सुपार्णाः सिद्धाश्च नित्यं तत्र समासते॥ हरिर्भगवान् तत्रास्ते प्रजापतिपुरस्कृतः॥
Verse 11
गङ्गायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम् / प्रयागं राजशार्दूल त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
गङ्गायमुनयोर्मध्ये पृथिव्याः जघनं स्मृतम्। प्रयागोऽयं राजशार्दूल त्रिषु लोकेषु विश्रुतः॥
Verse 12
तत्राभिषेकं यः कुर्यात् संगमे संशितव्रतः / तुल्यं फलवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः
तत्र संगमदेशे यः संशितव्रतः अभिषेकं समाचरेत्। स राजसूयाश्वमेधयोः तुल्यं फलमवाप्नुयात्॥
Verse 13
न मातृवचनात् तात न लोकवचनादपि / मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागगामनं प्रति
तात, न मातृवचनात् न च लोकवचनादपि; प्रयागगमनं प्रति ते मतिर्न कदापि उत्क्रमणीया।
Verse 14
दश तीर्थ सहस्त्राणि षष्टिकोट्यस्तथापरे / तेषां सान्निध्यमत्रैव तीर्थानां कुरुनन्दन
दश तीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथापरे; तेषां तीर्थानां सान्निध्यमत्रैव विद्यते, कुरुनन्दन।
Verse 15
या गतिर्योगयुक्तस्य सत्त्वस्थस्य मनीषिणः / सा गतिस्त्यजतः प्राणान् गङ्गायमुनसंगमे
या गतिर्योगयुक्तस्य सत्त्वस्थस्य मनीषिणः; सा गतिः प्राणत्यागिनोऽपि गङ्गायमुनसङ्गमे भवति।
Verse 16
न ते जीवन्ति लोके ऽस्मिन् यत्र तत्र युधिष्ठिर / ये प्रयागं न संप्राप्तास्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
यत्र तत्र वसन्तोऽपि, युधिष्ठिर, ये प्रयागं त्रिषु लोकेषु विश्रुतं न संप्राप्ताः, ते लोकेऽस्मिन् न जीवन्ति इव।
Verse 17
एवं दृष्ट्वा तु तत् तीर्थं प्रयागं परमं पदम् / मुच्यते सर्वपापेभ्यः शशाङ्क इव राहुणा
एवं तत् तीर्थं प्रयागं परमं पदं दृष्ट्वैव, सर्वपापेभ्यः मुच्यते—शशाङ्को राहुणा इव।
Verse 18
कम्बलाश्वतरौ नागौ यमुनादक्षिणे तटे / तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते सर्वपातकैः
यमुनायाः दक्षिणे तीरे कम्बलाश्वतरौ नागौ स्थितौ। तत्र स्नात्वा जलं पीत्वा च सर्वपातकैर्मुच्यते॥
Verse 19
तत्र गत्वा नरः स्थानं महादेवस्य धीमतः / आत्मानं तारयेत् पूर्वं दशातीतान् दशापरान्
तत्र गत्वा नरः स्थानं धीमतः महादेवस्य पावनम्। पूर्वमात्मानं तारयेत्, तेन पुण्येन दश पूर्वान् दशापरान् च तारयति॥
Verse 20
कृत्वाभिषेकं तु नरः सो ऽश्वमेधफलं लभेत् / स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदाहूतसंप्लवम्
अभिषेकं कृत्वा नरः सोऽश्वमेधस्य फलं लभेत्। स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदाहूतसंप्लवम्॥
Verse 21
पूर्वपार्श्वे तु गङ्गायास्त्रैलोक्यख्यातिमान् नृप / अवचः सर्वसामुद्रः प्रतिष्ठानं च विश्रुतम्
पूर्वपार्श्वे तु गङ्गायाः त्रैलोक्यख्यातिमान् नृप। अवचः सर्वसामुद्रः प्रतिष्ठानं च विश्रुतम्॥
Verse 22
ब्रह्मचारी जितक्रोधस्त्रिरात्रं यदि तिष्ठति / सर्वपापविशुद्धात्मा सो ऽश्वमेधफलं लभेत्
ब्रह्मचारी जितक्रोधस्त्रिरात्रं यदि तिष्ठति। सर्वपापविशुद्धात्मा सोऽश्वमेधफलं लभेत्॥
Verse 23
उत्तरेण प्रतिष्ठानं भागीरथ्यास्तु सव्यतः / हंसप्रपतनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
उत्तरेण प्रतिष्ठानं, भागीरथ्याः सव्यतटे हंसप्रपतनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्।
Verse 24
अश्वमेधफलं तत्र स्मृतमात्रात् तु जायते / यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च तावत् स्वर्गे महीयते
तत्र स्मृतिमात्रेणाश्वमेधफलं जायते; यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च तावत् स्वर्गे महीयते।
Verse 25
उर्वशीपुलिने रम्ये विपुले हंसपाण्डुरे / परित्यजतियः प्राणान् शृणु तस्यापि यत् फलम्
उर्वशीपुलिने रम्ये विपुले हंसपाण्डुरे, यः प्राणान् परित्यजति—शृणु तस्यापि यत् फलम्।
Verse 26
षष्टिवर्षसहस्त्राणि षष्टिवर्षशतानि च / आस्ते स पितृभिः सार्धं स्वर्गलोके नराधिप
षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च, स पितृभिः सार्धं स्वर्गलोके आस्ते नराधिप।
Verse 27
अथं संध्यावटे रम्ये ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः / नरः शुचिरुपासीत ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्
अथ संध्यावटे रम्ये ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः, नरः शुचिरुपासीत; ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्।
Verse 28
कोटितीर्थं समाश्रित्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / कोटिवर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते
कोटितीर्थं समाश्रित्य यः प्राणान् तत्र परित्यजेत् । स कोटिवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥
Verse 29
यत्र गङ्गा महाभागा बहुतीर्थतपोवना / सिद्धक्षेत्रं हि तज्ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा
यत्र गङ्गा महाभागा बहुतीर्थतपोवना । सिद्धक्षेत्रं हि तज्ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा ॥
Verse 30
क्षितौ तारयते मर्त्यान् नागांस्तारयते ऽप्यधः / दिवि तारयते देवांस्तेन त्रिपथगा स्मृता
क्षितौ तारयते मर्त्यान् नागांस्तारयतेऽप्यधः । दिवि तारयते देवांस्तेन त्रिपथगा स्मृता ॥
Verse 31
यावदस्थीनि गङ्गायां तिष्ठन्ति पुरुषस्य तु / तावद् वर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते
यावदस्थीनि गङ्गायां तिष्ठन्ति पुरुषस्य तु । तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥
Verse 32
तीर्थानां परमं तीर्थं नदीनां परमा नदी / मोक्षदा सर्वभूतानां महापातकिनामपि
तीर्थानां परमं तीर्थं नदीनां परमा नदी । मोक्षदा सर्वभूतानां महापातकिनामपि ॥
Verse 33
सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा / गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसंगमे
सर्वत्र सुलभा गङ्गा, त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा। गङ्गाद्वारे प्रयागे च, गङ्गासागर-सङ्गमे॥
Verse 34
सर्वेषामे भूतानां पापोपहतचेतसाम् / गतिमन्वेषमाणानां नास्ति गङ्गासमा गतिः
सर्वेषामेव भूतानां पापोपहत-चेतसाम्। गतिमन्वेषमाणानां नास्ति गङ्गासमा गतिः॥
Verse 35
पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम् / माहेश्वरात् परिभ्रष्टा सर्वपापहरा शुभा
पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम्। माहेश्वरात् परिभ्रष्टः सर्वपापहरा-शुभाम्॥
Verse 36
कृते युगे तु तीर्थानि त्रेतायां पुष्करं परम् / द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गङ्गां विशिष्यते
कृते युगे तु तीर्थानि त्रेतायां पुष्करं परम्। द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गङ्गा विशिष्यते॥
Verse 37
गङ्गामेव निषेवेत प्रयागे तु विशेषतः / नान्यत् कलियुगोद्भूतं मलं हन्तुं सुदुष्कृतम्
गङ्गामेव निषेवेत प्रयागे तु विशेषतः। नान्यत् कलियुगोद्भूतं मलं हन्तुं सुदुष्कृतम्॥
Verse 38
अकामो वा सकामो वा गङ्गायां यो विपद्यते / स मृतो जायते स्वर्गे नरकं च न पश्यति
अकामो वा सकामो वा यो गङ्गायां देहं त्यजति, स स्वर्गे पुनर्जायते; नरकं कदाचन न पश्यति।
Frequently Asked Questions
The chapter condemns conveyance-based pilgrimage when driven by display, greed, or delusion, stating such motivation renders the yātrā fruitless; the emphasis is on humility, vow-discipline, and non-attachment rather than mere arrival.
Prayāga is presented as the locus where innumerable tīrthas are present, where ablution and abhiṣeka equal the fruits of Rājasūya and Aśvamedha, and where death at the confluence grants the highest yogic state and freedom from sin.
It means Gaṅgā ‘moves through three paths/worlds’: she ferries humans on earth, delivers beings below (including Nāgas), and conveys the gods in heaven—marking her as a cosmic purifier across realms.
It states: in Kṛta, tīrthas generally are foremost; in Tretā, Puṣkara; in Dvāpara, Kurukṣetra; and in Kali, Gaṅgā is especially pre-eminent—most particularly at Prayāga.