Adhyaya 36
Prayāga-māhātmya and Ṛṇa-pramocana-tīrtha — Māgha-snāna, Austerities, and Release from Debts
पूर्वाध्यायसमाप्त्यनन्तरं मार्कण्डेयः प्रयागस्य माघमासमहात्म्यं वर्णयति। गङ्गायमुनासङ्गमः पावनतमः, गोदानादिमहादानतुल्यफलप्रद इति स्तौति। अन्तरवेदीदेशे कर्षाग्न्यादितपः, स्नानदानजपादिकर्माणि च निर्दिश्य तेषां फलरूपेण क्रमं दर्शयति—सोमलोक-इन्द्रलोकप्राप्तिः, ततः पतनम्, धर्मराजकुले पुनर्जन्म, भोगः, पुनः तस्मिन्तीर्थे आगमनं च। सङ्गमस्नानं, उल्टस्थित्या प्रवाहपानं, पक्षिभ्यः स्वदेहसमर्पणमिव तीव्रतपः इत्यादिदृष्टान्तैः तपस्तीर्थयोः संयोगेन पापक्षयः, देहदोषपरिवर्तनं, आध्यात्मिक-सामाजिकोत्कर्षश्च प्रतिपाद्यते। अनन्तरं प्रयागात् दक्षिणे यमुनोत्तरतीरे ऋणप्रमोचनतीर्थं परिचिनोति—एकरात्रिवास-स्नानेन ऋणविमोचनं, सूर्यलोकप्राप्तिः, चिरं ऋणमुक्तता च इति; एवं व्यापकप्रयागस्तुतिं विशिष्टोपतीर्थपरिचयेन संयोज्य तीर्थानुक्रमणं प्रवर्तयति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच षष्टिस्तीर्थसहस्त्राणि षष्टिस्तीर्थशतानि च / माघमासे गमिष्यन्ति गङ्गायमुनसंगमम्
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चत्रिंशोऽध्यायः। मार्कण्डेय उवाच—षष्टिस्तीर्थसहस्त्राणि षष्टिस्तीर्थशतानि च माघमासे गमिष्यन्ति गङ्गायमुनसंगमम्।
Verse 2
गवां शतसहस्त्रस्य सम्यग् दत्तस्य यत् फलम् / प्रयागे माघमासे तु त्र्यहं स्नातस्य तत् फलम्
गवां शतसहस्त्रस्य सम्यग्दानात् यत् पुण्यफलं भवति, तत् एव माघमासे प्रयागे त्र्यहं स्नातस्य लभ्यते।
Verse 3
गङ्गायमुनयोर्मध्ये कार्षाग्निं यस्तु साधयेत् / अहीनाङ्गो ऽप्यरोगश्च पञ्चेन्द्रियसमन्वितः
गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु कार्षाग्निं विधिवत् साधयेत्, स अहीनाङ्गोऽप्यरोगश्च भवति, पञ्चेन्द्रियसमन्वितः।
Verse 4
जलप्रवेशं यः कुर्यात् संगमे लोकविश्रुते / राहुग्रस्तो यथा सोमो विमुक्तः सर्वपातकैः
यः लोकविश्रुते संगमे जलप्रवेशं कुर्यात्, स सर्वपातकैर्विमुक्तो भवति—राहुग्रस्तो यथा सोमो विमुक्तः पुनरुदेति।
Verse 5
ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो जम्बूद्वीपपतिर्भवेत् / स भुक्त्वा विपुलान् भोगांस्तत् तीर्थं भजते पुनः
ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टः स जम्बूद्वीपपतिर्भवेत्। विपुलान् भोगान् भुक्त्वा स पुनस्तत् तीर्थं भजते।
Verse 7
सोमलोकमवाप्नोति सोमेन सह मोदते / षष्टिं वर्षसहस्त्राणि षष्टिं वर्षशतानि च
स सोमलोकमवाप्नोति सोमेन सह मोदते। षष्टिं वर्षसहस्राणि षष्टिं वर्षशतानि च।
Verse 8
स्वर्गतः शक्रलोके ऽसौ मुनिगन्धर्वसेवितः / ततो भ्रष्टस्तु राजेन्द्र समृद्धे जायते कुले
स्वर्गतः शक्रलोकेऽसौ मुनिगन्धर्वसेवितः। ततो भ्रष्टस्तु राजेन्द्र समृद्धे जायते कुले।
Verse 9
अधः शिरास्त्वयोधारामुर्ध्वपादः पिबेन्नरः / शतं वर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते
अधःशिराः स्रवदम्बु पिबेन्नर ऊर्ध्वपादः। स शतं वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते।
Verse 10
तस्माद् भ्रष्टस्तु राजेन्द्र अग्निहोत्री भवेन्नरः / भुक्त्वा तु विपुलान् भोगांस्तत् तीर्थं भजते पुनः
तस्माद् राजेन्द्र, यः स्वधर्मात् परिभ्रष्टो नरः स पुनरग्निहोत्री भवति। विपुलान् भोगान् भुक्त्वा च तत् तीर्थं पुनरेव भजते॥
Verse 11
यः स्वदेहं विकर्तेद् वा शकुनिभ्यः प्रयच्छति / विहगैरुपभुक्तस्य शृणु तस्यापि यत्फलम्
यः स्वदेहं विकर्तेत् वा शकुनिभ्यः प्रयच्छति, विहगैरुपभुक्तस्य तस्यापि यत्फलं शृणु॥
Verse 12
शतं वर्षसहस्त्राणि सोमलोके महीयते / ततस्तस्मात् परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः
शतं वर्षसहस्राणि सोमलोके महीयते। ततस्तस्मात् परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः॥
Verse 13
गुणवान् रूपसंपन्नो विद्वान् सुप्रियवाक्यवान् / भुक्त्वा तु विपुलान् भोगांस्तततीर्थं भजते पुनः
गुणवान् रूपसंपन्नो विद्वान् सुप्रियवाक्यवान्। भुक्त्वा तु विपुलान् भोगान् तत् तीर्थं पुनरेव भजते॥
Verse 14
उत्तरे यमुनातीरे प्रयागस्य तु दक्षिणे / ऋणप्रमोचनं नाम तीर्थं तु परमं स्मृतम्
उत्तरे यमुनातीरे प्रयागस्य तु दक्षिणे। ऋणप्रमोचनं नाम तीर्थं परमं स्मृतम्॥
Verse 15
एकरात्रोषितः स्नात्वा ऋणैस्तत्र प्रमुच्यते / सूर्यलोकमवाप्नोति अनृणश्च सदा भवेत्
एकरात्रोषितः स्नात्वा तत्र ऋणैः प्रमुच्यते । सूर्यलोकमवाप्नोति अनृणश्च सदा भवेत् ॥
Frequently Asked Questions
It elevates three days of bathing at Prayāga in Māgha as equivalent in merit to an immense go-dāna (gifting a hundred thousand cows), presenting the saṅgama as a premier purifier that destroys sin and generates lasting spiritual and worldly uplift.
It is placed on the northern bank of the Yamunā, to the south of Prayāga; staying one night and bathing there is said to release one from debts, grant attainment of Sūrya-loka, and establish enduring freedom from indebtedness.
Tapas (such as kārṣāgni and other severe observances) is portrayed as amplifying the tīrtha’s purificatory power, yielding health, sensory completeness, heavenly honor, and righteous rebirth—yet repeatedly redirecting the practitioner back to the tīrtha as the ongoing locus of dharmic renewal.